«Я больш не анархіст». Мікола Дзядок — пра турму, Бога і расчараванне ў ідэалогіях

Міколу Дзядка шмат гадоў называлі лідарам і адным з сімвалаў беларускага анархісцкага руху. Сам ён кажа: гэтую ролю яму ў вялікай ступені «прызначылі» медыя, бо ён быў адным з нямногіх анархістаў, хто публічна і паслядоўна гаварыў пра свае перакананні.

За гэта даводзілася плаціць: затрыманні, арышты, правакацыі, збіццё ў 2017 годзе пасля «маршаў недармаедаў», два турэмныя тэрміны.

Сёння Мікола Дзядок больш не называе сябе анархістам. Не, ён знянацку не «палюбіў дзяржаву, іерархію і гвалт», як ён сам іранічна фармулюе. А ўсё таму, што перастаў верыць у палітычныя ідэалогіі як у інструмент, здольны патлумачыць свет і змяніць яго.

Мы пагутарылі з Міколам пра тое, калі ў ім разышлося першае шво з анархізмам, як турма пашырыла яго светапогляд, што яго раздражняе ў сучасных левых рухах і кім ён сябе цяпер называе. 

«Турма прымусова вывела мяне з інфармацыйнай бурбалкі»

«Наша Ніва»: Мікола, вас шмат гадоў успрымалі як адзін з сімвалаў беларускага анархісцкага руху. Калі вы самі ўпершыню адчулі, што слова «анархіст» ужо не зусім вас апісвае?

Мікола Дзядок: Гэта не адбылося аднамомантна. Працэс заняў не адзін год.

Я думаю, пачатак быў у перыяд паміж маімі двума турэмнымі тэрмінамі, калі я вучыўся ў ЕГУ і ўпершыню пачуў на занятках, што любая ідэалогія — гэта спрашчэнне рэчаіснасці.

Спачатку я працягваў думаць: так, мая ідэалогія таксама спрашчае рэчаіснасць, але гэта ўсё ж самае правільнае, самае лепшае спрашчэнне. Потым пачалі з’яўляцца сумневы. Апошні турэмны тэрмін стаў моцнай падводкай да рашэння. А тое, што адбывалася ўжо пасля — мая ідэйная эвалюцыя, назіранні, адносіны з анархісцкім рухам — стала фінальным акордам.

Павялічыць

Акрамя навучання ў ЕГУ, былі і іншыя канкрэтныя моманты. Напрыклад, я слухаю падкаст амерыканскіх анархістаў. А анархісцкі рух заўсёды пазіцыянаваў сябе як інтэрнацыянальны, трансгранічны. І вось дзяўчына ў падкасце кажа: мы не прызнаём Бакуніна і Крапоткіна і не збіраемся іх чытаць, бо яны белыя мужчыны.

Я слухаю і разумею: яна называе сябе анархісткай, я называю сябе анархістам, але для мяне тое, што яна кажа — абсалютная дзікасць. Для мяне база анархізму была ў тым, каб не судзіць людзей па колеры скуры і тым больш па гендары.

Або яшчэ прыклад. Я размаўляў з маладым хлопцам-анархістам з ЗША. Ён кажа: у будучым анархісцкім грамадстве мы забаронім анімэ, бо яно, на яго думку, спрыяе гвалту над жанчынамі.

І я пачаў думаць: у нас увогуле з гэтымі людзьмі адзін рух, адна ідэалогія? А можа, нават агульныя каштоўнасці ўжо пад пытаннем?

«НН»: Як апошні турэмны тэрмін паўплываў на вашы погляды?

МД: Нічога прынцыпова новага пра ўладу, іерархію і дзяржаву я падчас другога тэрміну не даведаўся. У мяне толькі ўзмацнілася агіда да іх.

Калі хтосьці думае, што я, знаходзячыся ў няволі, раптам пачаў лічыць, што іерархія і гвалт — гэта класна і патрэбна, то, канечне, не. Адбыўся абсалютна супрацьлеглы працэс.

Павялічыць

Але турма сапраўды паўплывала на маю ідэйную эвалюцыю. Яна прымусова пашырыла мой кругагляд.

У турме ты пачынаеш кантактаваць з людзьмі, з якімі на волі ніколі б не кантактаваў. Ты чытаеш кнігі, якія раней не чытаў. Ты выходзіш за межы сваёй інфармацыйнай бурбалкі.

Калі ты анархіст, ты чытаеш анархісцкія кнігі, глядзіш анархісцкія ролікі, размаўляеш з анархістамі. У цябе пастаянна адбываецца падмацаванне ўжо існага ідэйнага багажу і культурнага коду.

А ў турме гэта пашыраецца па-за тваёй воляй.

І я зразумеў, што тое, чаго я хачу дасягнуць, маё разуменне лепшага свету, нашмат шырэйшае, чым анархізм можа вытлумачыць. І не толькі анархізм, а ўвогуле любая палітычная ідэалогія.

«НН»: То-бок вы прыйшлі не проста да расчаравання ў анархізме, а да недаверу да ідэалогій увогуле?

МД: У мяне прэтэнзіі не да анархізму прыватна. Гэта далёка не самы горшы варыянт пераўтварэння рэчаіснасці. У мяне цяпер прэтэнзіі агулам да палітычных ідэалогій.

Палітычныя ідэалогіі — гэта дзеці эпохі Асветніцтва. Яны нарадзіліся ў другой палове XIX стагоддзя разам з індустрыялізацыяй. Тады з’явілася вядомая трыяда: кансерватызм, лібералізм, сацыялізм. Потым яны разгаліноўваліся, перамешваліся паміж сабой. Сацыялізм расшчапіўся на дзяржаўны сацыялізм — СССР, Куба, Паўночная Карэя — і анархісцкую плынь.

Але калі я гляджу, якую ролю ідэалогіі адыгрываюць у сучасным свеце, я не бачу ніводнай, якая давала б уцямную і праўдападобную карціну вырашэння сучасных праблем.

Свет настолькі рухомы, тэхналагічныя і сацыяльныя змены адбываюцца настолькі хутка, што любая ідэалогія састаравае амаль адразу, як толькі паспявае з’явіцца.

Я прыйшоў да высновы, што сярэдні тэрмін жыцця ідэалогіі сёння — 10—20 гадоў. Потым яна непазбежна састарэе. Таму няма сэнсу трымацца за ідэалогію. Свет зменіцца раней, чым ты паспееш увасобіць яе ў жыццё.

Мае сэнс трымацца за каштоўнасці.

Калі я кажу, што больш не называю сябе анархістам, гэта не значыць, што я палюбіў іерархію, гвалт і дзяржаву. Для мяне па-ранейшаму важна тое, што было важным раней. Але я разупэўніўся ў магчымасці дасягнуць лепшага свету выключна палітычнымі метадамі і выключна праз палітычныя ідэалогіі.

На сёння любы чалавек, які строга называе сябе лібералам, камуністам, фашыстам, сацыялістам, анархістам — для мяне нешта накшталт рэканструктара. Як ёсць гістарычныя рэканструктары, якія аднаўляюць рыцарскі перыяд, напалеонаўскія войны ці антычнасць. Вось так і з палітычнымі шыльдамі.

Павялічыць

Любая палітычная практыка, якую ты будзеш сёння рабіць, імкнучыся нешта змяніць, будзе настолькі далёкая ад «чыстай» ідэалогіі, што чапляцца за гэтыя ярлыкі — гэта проста займацца рэканструкцыяй.

«НН»: У аснове анархізму ёсць моцная вера ў чалавека: што людзі могуць дамаўляцца, самаарганізоўвацца і не абавязкова патрабуюць палкі зверху. Пасля турмы, дзе вы бачылі чалавечую прыроду ў самых розных праявах, гэтая вера ў вас захавалася?

МД: Я б сказаў, што яна ўзмацнілася. Калі ты знаходзішся сярод людзей, скажам прама, не найлепшых прадстаўнікоў чалавечага роду — забойцаў, гвалтаўнікоў — калі ты вымушаны з імі кантактаваць і бачыш з дня ў дзень горшыя бакі чалавечай прыроды, вельмі лёгка стаць мізантропам.

Многія людзі прыходзяць да высновы: чалавек чалавеку воўк, людзям патрэбная палка, інакш усе пачнуць адзін аднаго падманваць, забіваць і гэтак далей.

Са мной такой дэфармацыі не адбылося. Хутчэй, наадварот. Я стараўся бачыць іншае: як людзі, ад якіх, здавалася б, не чакаеш нічога добрага, дэманстравалі свае лепшыя якасці. Напрыклад, быў чалавек, асуджаны за забойства. І я бачыў, як у сітуацыі выбару ён ахвяруе сваімі інтарэсамі дзеля мяне.

Былі выпадкі, калі чалавек з сістэмы, мент ад пачатку да канца, аглядаўся, каб нікога не было побач, і казаў мне: «Трымайся, сілаў табе за тое, што ты церпіш».

Такія выпадкі здараліся не раз і не два. Таму мая вера ў людзей ніякім чынам не пацярпела.

Больш за тое, той зарад веры ў людзей, у беларусаў і ў самаарганізацыю, які я атрымаў у 2020 годзе, захаваўся да сёння. Нават той бруд, які я пабачыў пасля вызвалення, паварот ад натхнёнасці і салідарнасці да прыдзірак і ўзаемнага хейту, мяне не разупэўніў. Беларусы здольныя жыць калі не зусім без дзяржавы, то прынамсі з мінімумам іерархічнага кантролю.

«НН»: Анархізм часта задае вельмі высокую маральную планку: не супрацоўнічаць з сістэмай, не ісці на кампрамісы. Вы сталі менш катэгарычным у гэтых пытаннях?

МД: Турма, асабліва апошні тэрмін, навучыла мяне менш асуджаць. Яна вельмі моцна зрушыла маё светаўспрыманне ў рэлігійным кірунку. Не ў сэнсе выканання рытуалаў, а ў сэнсе таго, як я бачу свет, прычынна-выніковыя сувязі, гісторыю чалавецтва.

Я па-ранейшаму веру ў грамадства без улады чалавека над чалавекам. Але цяпер лічу, што такое грамадства магчымае толькі ў глабальным свеце. Не можа быць так, каб адна вялікая чалавечая супольнасць жыла без дзяржавы, а вакол яе былі адны дзяржавы. Гэта галоўны тэарэтычны і практычны недахоп анархізму.

Па-другое, я ўпэўніўся, аналізуючы вызваленчыя рухі мінулага, што пабудова вольнага, справядлівага грамадства магчымая толькі на базе нейкай формы духоўнасці. Выкрэсліўшы Бога з гэтага ўраўнення, ты нічога не даможашся. Прыклады сацыялістычных утопій гэта добра пацвярджаюць: яны выкраслілі Бога — і ў выніку атрымалі таталітарызм.

Я як хрысціянін прытрымліваюся хрысціянскай духоўнасці, але лічу, што любая духоўнасць лепшая за яе адсутнасць. Спакойна стаўлюся да іншых рэлігій, асабліва абраамічных.

Каб будаваць адносіны паміж людзьмі паводле высокіх ідэалаў, трэба разумець, што чалавек — частка чагосьці большага.

І менавіта таму, што я стараюся як мага менш асуджаць людзей, я не хацеў бы каментаваць некаторыя інтэрв’ю іншых былых палітвязняў. Хаця, прачытаўшы некаторыя рэчы, я адчуваў каласальны сорам і агіду.

Я яшчэ падчас першага тэрміну прыйшоў да высновы, што анархізм і хрысціянства насамрэч вельмі добра спалучаюцца. Хаця я ніколі не называў сябе анарха-хрысціянінам. Я быў анархістам і я хрысціянін.

Калі мы ўсе будзем жыць паводле хрысціянскіх запаведзяў, якія выклаў Ісус Хрыстос, гэта і будзе найлепшае грамадства з магчымых. Калі мы не будзем адказваць гвалтам на гвалт, калі не будзем асуджаць адзін аднаго і будзем любіць бліжняга як самога сябе.

Гэта, канечне, планка каласальнай вышыні. Магчыма, мы не дасягнем яе ні пры маім жыцці, ні пры вашым. Але гэта адзіны ідэал, да якога мае сэнс імкнуцца.

«Я хрысціянін і радыкальны гуманіст»

«НН»: Калі вы больш не анархіст, тады хто вы? Як бы вы акрэслілі сваю сённяшнюю сістэму каардынат?

МД: Трэба разумець, што анархіст — гэта ідэнтычнасць, вакол якой будавалася ўся мая асоба на працягу доўгіх гадоў.

Я прайшоў з ёй 22‑23 гады. За гэтую ідэнтычнасць, за гэтую шыльду я цярпеў у турмах, рабіў бясконцую колькасць рэчаў, выдаткоўваў бясконцую колькасць энергіі. Гэта частка мяне, якая ўжо нікуды не знікне. Адмовіцца ад гэтай шыльды каштавала мне вялікіх высілкаў і доўгага часу.

Я не буду гэтую частку сябе адкідаць і казаць: усё, гэта больш не я. Я б сказаў так: я ўзяў гэтую шыльду, зняў з сябе і паставіў убок. Я яе не выкідаю.

Але я разумею, што той анархізм, у які я паверыў, калі мне было 15 гадоў, і сённяшні анархізм, як яго бачыць большасць анархістаў свету — гэта розныя рэчы.

Анархізм шмат у чым ператварыўся ў супрацьлегласць самому сабе. Гэта ўжо не тое, што мяне калісьці прыцягнула. Змяніўся не толькі я — змяніўся і анархізм. Яго дыскурс, ідэйны вектар за гэтыя 22 гады вельмі моцна зрушыўся. І тое, што ён цяпер сабой уяўляе — гэта не для мяне.

Я не хачу прыляпляць сябе да ідэалогій. Але калі трэба павесіць на сябе нейкую шыльду, каб людзі маглі мяне паставіць на палічку, няхай гэта будзе: хрысціянін і радыкальны гуманіст.

Павялічыць

«Я прыйшоў у анархізм па свабоду асобы. А цяпер бачу там новыя формы кантролю»

«НН»: Вы кажаце, што сучасны анархізм стаў для вас чужым. Што ў ім вам па-ранейшаму блізкае, а з чым вы сёння ўжо прынцыпова разыходзіцеся?

МД: Што засталося нязменным — гэта мая вера ў свабоду асобы. Свабода чалавека для мяне першасная.

Анарха-камунізм як класічная і, напэўна, самая папулярная форма анархізму ставіць сабе за мэту пабудову свабоднага грамадства без дзяржавы і без улады чалавека над чалавекам — на грунце самакіраваных супольнасцяў. Гэтая ідэалогія аформілася разам з арганізаваным рабочым рухам у 1860‑я гады ў Еўропе. Прайшло каля 170 гадоў. І нідзе ў свеце не была пабудаваная сталая, працяглая мадэль грамадства, якая адпавядала б гэтаму канону.

Значыць, ёсць праблема. Не проста «гэтым разам не атрымалася» або «абставіны перашкодзілі». Ёсць сістэмны недахоп, які трэба выпраўляць.

Альбо мы мусім прызнаць, што грамадства без улады чалавека над чалавекам у прынцыпе немагчымае, бо чалавеку патрэбная палка. Але я гэтага не прызнаю ніколі. Бо ёсць зашмат рэальных сведчанняў, што гэта не так.

Мы бачым анархічныя сацыяльныя формы штодня — самакіраваныя супольнасці паўсюль вакол нас, асабліва ў анлайне. Яны працуюць, часта эфектыўна. Але пабудаваць нешта такое на вялікай тэрыторыі і на працяглы час пакуль не атрымліваецца. Значыць, трэба пытацца: можа, мы ідзём не туды?

І тут для мяне важны момант. У старой філасофскай спрэчцы паміж ідэалістамі і матэрыялістамі — што першаснае: сацыяльнае асяроддзе ці ўнутраны імпульс чалавека, быццё ці свядомасць — я для сябе стаў на бок ідэалістаў. Усе перамены да лепшага нараджаюцца найперш у чалавечым сэрцы і робяцца чалавечай воляй.

І менавіта тут я моцна разыходжуся з сучасным леваліберальным анархізмам, дзе часта ва ўсім вінаватае толькі асяроддзе. Чалавек учыніў забойства — значыць, асяроддзе яго давяло. Я прызнаю, што асяроддзе ўплывае, і ўплывае значна. Але канчатковае рашэнне — быць на баку дабра ці на баку зла — заўсёды за самім чалавекам.

Яшчэ адно маё разыходжанне — у стаўленні да свабоды асобы. Пасля першага тэрміну я ўбачыў, што анархізм вельмі моцна сышоў у бок не зусім адэкватнай формы фемінізму, не зусім адэкватнай формы антырасізму, з усімі гэтымі дзікімі канцэптамі кшталту культурнай апрапрыяцыі.

Калі я чую, што на анархісцкую імпрэзу могуць не пусціць чалавека, бо ў яго іракез або афракасічкі, бо «ты не прадстаўнік прыгнечанага народа і не маеш права такое насіць», мне робіцца смешна. У Гомелі ў 2000‑я мае сябры маглі атрымаць ад гопнікаў за іракез. А ў 2026 годзе цябе ўжо анархісты могуць не пусціць на сваю імпрэзу за іракез.

А як жа свабода асобы? Чалавек не можа са сваім целам, са сваёй прычоскай рабіць тое, што хоча? Справа ж не ў іракезах і не ў афракасічках. Справа ў ладзе мыслення. Гэтыя людзі лічаць, што можна абмяжоўваць свабоду асобы дзеля сваіх ідэалагічных догмаў. Я так не лічу.

Для мяне на першым месцы стаіць свабода чалавека, свабода волевыяўлення, свабода слова. Нават калі свабода слова можа кагосьці параніць або абразіць. Я лічу, што лепш перагнуць у бок свабоды слова і пацярпець нейкія абразы ад тых, хто ёй злоўжывае, чым абмежаваць яе і прыйсці да дыктату.

Я прыйшоў у анархізм менавіта па свабоду асобы, жывучы ў кансерватыўным постсавецкім грамадстве, дзе цябе маглі пабіць на вуліцы проста за доўгія валасы, бо ты выдзяляешся з натоўпу. А цяпер я бачу, што ў анархісцкім асяроддзі за тое, што ты выдзяляешся, цябе могуць не пабіць фізічна, але закляваць маральна. Гэта ўжо зусім не тое, за чым я прыходзіў.

«НН»: Некаторыя вашы былыя паплечнікі могуць успрыняць ваш адыход ад анархізму як здраду. Што б вы адказалі на закід «Дзядок ужо не той»?

МД: Я не хачу падтрымліваць беларускую традыцыю, калі чалавек, сыходзячы з арганізацыі ці руху, адразу пачынае паліваць гэты рух брудам. Беларускія анархісты, мае таварышы па руху, шмат для мяне зрабілі. Яны шмат у чым мяне падтрымлівалі. За гэта ім вялікі дзякуй.

Але на сёння такога суб’екта, як анархісцкі рух Беларусі не існуе. Палітычнага суб’екта няма. Ёсць людзі, якія называюць сябе беларускімі анархістамі. Частка з іх у турме, частка ў эміграцыі. Але палітычнага суб’екта няма.

А я хацеў бы свае каштоўнасці — хрысціянскія, гуманістычныя — прасоўваць на палітычным узроўні. Я хацеў бы рухацца ў палітычным кірунку.

Анархісцкія супольнасці Беларусі гэтага не хочуць. Ім гэта не патрэбна. Таму мы проста разышліся ў розныя бакі. Яны засталіся там, дзе ім хочацца быць, а я пайшоў туды, дзе хочацца быць мне: у спробы ўдзельнічаць у беларускай палітыцы, каб гэтыя каштоўнасці не заставаліся ў маргінэсе субкультуры ці паўпадпольнага руху, а гучалі ўголас і ўвасабляліся ў жыццё.

Павялічыць

«НН»: Што б вы сказалі маладым беларусам, якія сёння шукаюць «чыстую ідэалогію», што ўсё патлумачыць і дасць адказы?

МД: Я сказаў бы ім: любая ідэалогія, да якой вы прылепіцеся, раней ці пазней вас расчаруе.

Навакольны свет нашмат складанейшы, чым мы можам сабе ўявіць. Няма і наўрад ці будзе ідэалогія, якая дазволіць цалкам апісаць свет.

Не трэба трымацца за ідэалогію. Яна састарэе і непазбежна вас расчаруе. Яна не расчароўвае толькі людзей кароткага розуму, якія гатовыя дзесяцігоддзямі адсякаць ад сябе цэлыя пласты рэчаіснасці і бачыць толькі тое, што хочуць бачыць.

Знайдзіце правільны набор каштоўнасцяў. Для мяне гэта каштоўнасці, выкладзеныя Ісусам Хрыстом у Новым Запавеце. Знайдзіце базавае разуменне таго, што ёсць добра і што ёсць дрэнна. І ўсе свае палітычныя і жыццёвыя ўчынкі сувымярайце з ім. Тады вы не памыліцеся.

«Я ідэаліст. Але гэта не значыць, што я адбіты летуценнік»

«НН»: Вы кажаце, што хочаце прасоўваць свае ідэі на палітычным узроўні. Якой у вашым уяўленні мусіць быць Беларусь будучыні?

МД: Я хацеў бы, каб Беларусь будучыні была не проста ліберальна-дэмакратычнай і незалежнай краінай. Я хацеў бы, каб яна была ўзорам для ўсяго свету ў тым, як працуе грамадзянская супольнасць і як грамадзяне ставяцца адзін да аднаго.

Я згодны на дзяржаву, але хацеў бы, каб яна ў грамадскім, палітычным і эканамічным жыцці займала як мага менш месца. Каб іерархічнаму рэгуляванню падлягаў мінімальны сектар грамадскага жыцця: абарона, правапарадак, часткова эканамічнае рэгуляванне. Без гэтага таксама ніяк, бо капіталізму ўласціва рухацца ў бок каласальнай канцэнтрацыі грошай і рэсурсаў у руках нямногіх. У выніку гэта дрэнна і для грамадства, і для асобы.

Мы бачым, як транснацыянальныя карпарацыі канцэнтруюць такую колькасць улады і рэсурсаў, што часта могуць дыктаваць сваю волю нацыянальным дзяржавам. Гэта таксама не норма. Гэта пахне тэхнафашызмам.

Я бачу Беларусь будучыні як краіну, дзе пераважная большасць грамадскіх і палітычных пытанняў вырашаецца дэмакратычнымі інстытутамі. Дзе шырока практыкуецца прамая дэмакратыя праз электронныя рэсурсы. Дзе кожны чалавек удзельнічае ў максімальнай колькасці самакіраваных нізавых аб’яднанняў, як гэта ёсць у Швейцарыі і развітых краінах Заходняй Еўропы.

Дзе пытанні, якія датычацца чалавека асабіста, вырашаюцца на ўзроўні муніцыпальнага самакіравання. Дзе палітыкі і ўсе, хто прымае рашэнні на нацыянальным узроўні, цалкам падсправаздачныя, а іх дзейнасць празрыстая.

Дзе максімальна шырокае поле свабоды слова. Дзе не слухаюць тых, хто крычыць: «Забараніце, бо я абражаны». Хай расцвітаюць тысячы кветак, хай спрачаюцца тысячы школ. Прабачце мне тут цытаванне Мао Цзэдуна.

І, канечне, вельмі важна, каб грамадства і дзяржава змагаліся з эфектам кумулятыўнай перавагі: калі грошы ідуць да грошай, уплыў — да ўплыву. Бо канцэнтрацыя каласальных рэсурсаў у руках нямногіх — небяспека для дэмакратыі.

Я хачу, каб у Беларусь прыязджалі замежнікі і казалі: «Чаму ў вас такія мяккія законы, а пры гэтым так мала злачынстваў?»

Каб людзі цэлы дзень хадзілі па Мінску і не бачылі ніводнага бяздомнага, ніводнага чалавека з алкагольнай залежнасцю пад крамай. І не таму, што іх усіх міліцыя прыбрала і пасадзіла, а таму, што такіх людзей проста няма.

Ну і, вядома, база — Беларусь як частка еўрапейскай сям’і народаў, у Еўразвязе і НАТА.

«НН»: Гучыць крыху ўтапічна.

МД: Калі б вы 150 гадоў таму ўзялі любога селяніна ў Еўропе ці Расійскай імперыі і сказалі яму: праз 150 гадоў ты будзеш сам выбіраць свайго цара, ён бы падумаў, што вы аб’еліся грыбоў.

Калі б вы сказалі жанчынам 100‑150 гадоў таму, што яны будуць публічна абмяркоўваць нюансы сваёй фізіялогіі, пытанні сэксуальнага характару, хатні гвалт і ніхто не будзе іх за гэта шэйміць, яны таксама падумалі б, што вы трызніце.

Калі б вы сказалі чарнаскурым у ЗША 200 гадоў таму, што чарнаскуры стане прэзідэнтам ЗША, эфект быў бы той самы.

Я ідэаліст. Але гэта не значыць, што я адбіты летуценнік, які не бачыць рэчаіснасці. Ідэалізм і рэалізм не супярэчаць адзін аднаму. Тым больш палітычнай практыкі і досведу ў мяне хапае, каб не жыць у воблачных замках.

Я бачу кірунак развіцця чалавецтва. І тое, што я апісаў — гэта не проста магчыма. Хутчэй за ўсё, гэта і ёсць наша будучыня. Пытанне толькі ў тым, як хутка мы да яе прыйдзем.

Канечне, мы не прыйдзем да гэтага лёгка. Будзе кроў, боль, пакуты, адкаты. Мы ўжо бачым у некаторых краінах эрозію дэмакратыі. Але агульны кірунак развіцця чалавецтва паказвае: прыкладна ў гэтым вектары мы і рухаемся. Усё ў нашых руках.

Структуры, якія цяпер будуюць беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні, таксама працуюць на гэты кірунак. Я б сказаў, што тая ж Каардынацыйная рада — гэта лепшае з магчымага, што цяпер можна паспрабаваць зрабіць у кірунку выбудовы дэмакратычных інстытутаў і навучання беларусаў жыць у дэмакратыі.

Я разумею ўсе недахопы. Бачу, што шмат чаго атрымліваецца не так, як хацелася б. Але пры ўсіх недахопах гэта самае лепшае з магчымага.

Гэтыя высілкі трэба падтрымліваць, песціць і пушыць, укладаць у іх сваю энергію і сілы. Бо гэта будзе працаваць толькі да таго часу, пакуль мы самі хочам гуляць у гэтую гульню.

Калі адзін за адным людзі пачнуць казаць: «Ай, нецікава, ай, не хачу», — гульні не будзе.

• 69
• 2
• 2
• 7
• 1
• 0
• 0
• 6