Крэмль стварае клоны Вікіпедыі на замежных мовах, каб навучыць нейрасеткі распаўсюджваць сваю прапаганду
Фабрыкі інтэрнэт-троляў — мінулы век, сённяшняя прапаганда ставіць перад сабой куды больш маштабныя мэты: падмяніць саму крыніцу ведаў, каб і людзі, і машынныя алгарытмы ўспрымалі хлусню як ісціну. Уцечка дакументаў маскоўскага агенцтва паказвае, што найноўшая зброя ў кагнітыўнай вайне — гэта фальшывыя энцыклапедыі і тэхналагічнае атручванне штучнага інтэлекту.
Ілюстрацыйнае фота. Фота: Наша Ніва
Як паведамляе выданне Bloomberg, у рукі журналістаў і даследчыкаў патрапіў вялікі масіў дакументаў расійскага «Агенцтва сацыяльнага праектавання» (АСП). Гэтая структура, якая ўжо знаходзіцца пад санкцыямі ЗША і Еўрасаюза за распаўсюд дэзынфармацыі, распрацавала амбіцыйны план пад кодавай назвай «Праект 2026».
Яго галоўная мэта — стварыць альтэрнатыўную інфармацыйную экасістэму, здольную кантраляваць выдачы пошукавых сістэм і навучаць чат-боты выгадным для Крамля наратывам.
Заснаванае яшчэ ў 2002 годзе Ільёй Гамбашыдзэ, сёння АСП працуе зусім не як звычайная фабрыка троляў часоў Яўгена Прыгожына. Уцечка больш як сямідзесяці файлаў, сярод якіх прэзентацыі і скрыншоты ўнутраных чатаў за перыяд з мая 2023 па красавік 2026 года, дэманструе існаванне строгай карпаратыўнай іерархіі. Яна кіруецца праз паказчыкі эфектыўнасці, аналіз кейсаў і складаныя сістэмы адсочвання грамадскай думкі.
Дакументы выразна ўказваюць на шчыльную сувязь агенцтва з Крамлём. У прыватнасці, у чатах часта фігуруе куратарка пад псеўданімам «Крысцін Кілер». Гэта іранічная адсылка да брытанскай мадэлі з часоў Халоднай вайны, за якой, імаверна, хаваецца супрацоўніца прэзідэнцкай адміністрацыі Соф'я Захарава. Менавіта яна ўзгадняла фінансаванне праектаў, чакаючы адмашкі ад чалавека з ініцыяламі «СВК» — Сяргея Уладзіленавіча Кірыенкі, першага намесніка кіраўніка адміністрацыі Уладзіміра Пуціна.
Клоны Вікіпедыі і «атручванне» даных
Асноўны ўдар «Праекта 2026» накіраваны на падмену базісных ведаў. Прапагандысты зразумелі, што змагацца з арыгінальнай Вікіпедыяй складана, таму вырашылі ствараць яе дакладныя візуальныя копіі і маніпуляваць пошукавікамі.
Напрыклад, для Арменіі напярэдадні чэрвеньскіх выбараў 2026 года распрацавалі план па запуску сайта-клона.
Маскоўскія аўтары капіявалі сапраўдныя артыкулы, але ўшывалі ў іх фальшывыя звесткі пра нібыта крымінальную дзейнасць прэм'ер-міністра Нікола Пашыняна і іншыя зручныя наратывы.
Журналісты выявілі мінімум тры такія армянскія сайты-падробкі. Яны фізічна размяшчаліся на адным і тым жа расійскім ІР-адрасе, хоць і маскіраваліся пад амерыканскі і турэцкі хостынг, каб схаваць сваё паходжанне. Нягледзячы на ўсе намаганні маскоўскіх паліттэхнолагаў, Пашынян атрымаў пераканаўчую перамогу на выбарах, а правайдары нядаўна заблакавалі фальшывыя рэсурсы.
Аднак куды больш маштабная і тэхналагічная аперацыя планавалася для Германіі. Паводле студзеньскіх дакументаў, агенцтва згенеравала 200 тысяч вэб-старонак і паставіла задачу штомесяц рэдагаваць сотню артыкулаў, каб сістэматычна маніпуляваць пошукавымі алгарытмамі.
Галоўная мэта гэтага інфармацыйнага смецця — «навучыць» як мінімум шэсць глабальных платформаў штучнага інтэлекту генераваць патрэбныя Маскве адказы. Спецыялісты па кібербяспецы называюць гэты метад «атручваннем даных» (data poisoning). Заліваючы інтэрнэт мільёнамі перакрыжаваных спасылак на ўласныя фальшыўкі, прапагандысты спадзяюцца, што алгарытмы чат-ботаў пачнуць успрымаць гэтую хлусню як аўтарытэтную і пацверджаную крыніцу.
Былая чыноўніца Дзярждэпартамента ЗША Кацярына Сядова папярэджвае, што калі англамоўныя чат-боты яшчэ здольныя абараніцца ад падобных нападаў праз вялікую колькасць мадэратараў, то алгарытмы на іншых еўрапейскіх мовах застаюцца надзвычай уразлівымі перад такімі маніпуляцыямі.
Фальшывыя інстытуты і маніторынг эмоцый
Каб надаваць саліднасці сваім укідам, АСП масава стварае фальшывыя аналітычныя цэнтры.
Адзін з такіх рэсурсаў хаваецца пад гучнай назвай «Сусветны цэнтр стратэгічных даследаванняў». Ён проста перапісвае артыкулы з аўтарытэтных еўрапейскіх часопісаў, дадаючы туды высновы пра непазбежны эканамічны і палітычны крах Еўропы, якіх у арыгінальным дакладзе ніколі не існавала.
Агенцтва ўважліва сочыць за эфектыўнасцю сваёй працы ў лічбавым асяроддзі. У дакументах фігуруе справаздача аб распаўсюдзе выдуманай навіны пра тое, што Уладзімір Зяленскі нібыта купіў сваёй маці дзве кватэры ў дубайскім хмарачосе Бурдж-Халіфа. Прапагандысты падлічылі, што гэтая гісторыя сабрала 86 мільёнаў праглядаў.
Аналагічны фэйк пра вілу Пашыняна ў Францыі дасягнуў 10 мільёнаў праглядаў і прымусіў палітыка апраўдвацца, што маскоўскія куратары палічылі сваім безумоўным поспехам.
Асобны напрамак дзейнасці — маніторынг еўрапейскіх палітыкаў. У Францыі агенцтва штодня адсочвала сацыяльныя сеткі дзясятка прадстаўнікоў як ультраправых, так і левых сілаў.
Куратары ўважліва фіксавалі тэмы і хэштэгі, якія выклікаюць найбольшы раскол у грамадстве, каб потым сінтэтычна іх маштабаваць і распальваць унутраныя канфлікты. Падобныя сістэмы адсочвання працавалі таксама ў Вялікабрытаніі і Германіі.
Злітыя дакументы расійскага агенцтва ясна паказваюць, што поле бітвы за розумы людзей імкліва змянілася. Калі раней дэзынфармацыю можна было абвергнуць, звярнуўшыся да энцыклапедыі або ўвёўшы запыт у пошукавік, то цяпер сама архітэктура гэтых базавых інструментаў апынулася пад пагрозай.
Спроба атруціць штучны інтэлект на этапе яго навучання — гэта стратэгія з вельмі доўгім прыцэлам. І галоўная праблема не ў тым, колькі яшчэ фальшывых сайтаў створыць прапаганда, а ў тым, ці здолеюць распрацоўшчыкі абараніць алгарытмы ад мэтанакіраванага скажэння праўды.