Hulnia ŭ vajnu
U toj momant, kali stała jasna, što Dzima Biłan zojmie pieršaje miesca na konkursie Jeŭravizii, kamentatar kanału «Rasieja», jašče nie pryjšoŭšy ŭ prytomnaść ad zachapleńnia, raptam uzhadaŭ Hvatemału. Piša Vital Taras.
Mienavita adtul, z adnajmiennaj stalicy łacinaamerykanskaj respubliki, dzie MAK abraŭ Sočy miescam stalicaj Zimovaj Alimpijady 2014 hodu, na dumku viadoŭcy, pačalisia ŭsie rasiejskija pieramohi apošniaha času. Nia tolki ŭ halinie ladovych vidaŭ sportu (najpierš — u fihurnym katańni), ale ž i ŭ pop‑muzycy rasiejcy ciapier najlepšyja kali nia ŭ śviecie, dyk u Eŭropie.
Ad Maskvy da Ekvadoru
U zachapleńni pieramohami svaich spartoŭcaŭ albo pop‑vykanaŭcaŭ, viadoma, niama ničoha kiepskaha. Možna ŭspomnić, jak adnosna niadaŭna ŭsia Ŭkraina radavałasia za Rusłanu, jak Słavaččyna tydzień śviatkavała pieršuju pieramohu svajoj zbornaj na čempijanacie śviecie pa chakiei, jak biełarusy radavalisia za chakiejnuju zbornuju RB, kali jana adnojčy pieramahła švedaŭ ci kali Ksenija Sitnik atrymała pieršy pryz na dziciačaj Eŭravizii.
Ale ž ciažka, vidać, znajści inšyja prykłady, kali pieramoha ajčynnych artystaŭ abo spartoŭcaŭ vylikaje ŭ kamentataraŭ paraŭnańni sapraŭdy suśvietnaha maštabu. Zrazumieła, nie ŭ kamentatarach sprava. Fubtolnyja zaŭziatary, napeŭna, dobra pamiatajuć, lozunh prychilnikaŭ maskoŭskaha «Spartaka»: «Ot Moskvy do Ekvadora łučšie niet, čiem Jarciev Žora!»
U Savieckim Sajuzie pieramoha ŭ lubych mižnarodnych spabornictvach — u chakiei, basketbole, šachmatach, niavažna — kožny raz była spravaj honaru, dobleści j hierojstva. A samaje hałoŭnaje, kožnaja pieramoha rabiłasia dokazam pieravahi sacyjalizmu nad kapitalizmam.
Prrojhryš pry hetym nie ličyŭsia dokazam advarotnaha — pryčyna jaho zaŭsiody palahała ŭ varožych dyversijach i pakdopach, raźviazanaj peŭnymi kołami na Zachadzie kampanii. Toje samaje my nazirajem siońnia i ŭ pavodzinach rasiejskich (dy chiba tolki rasiejskich?) «kamentataraŭ». Tolki «vielič idejaŭ leninizmu» zamianiŭ ciapier vielič Rasiei, «jakaja ŭzdymajecca z kaleniaŭ».
Chłopcy z našaha dvara
Słova «banderaviec» pamiataju ź dziaicnstva — jak symbal čahości niezrazumiełaha i ad taho jašče bolš strašnaha.
Adnojčy «na bulbie», kudy ŭpieršyniu patrapiŭ na pieršym kursie, pačuŭ paradu starejšaha studenta, jak treba znajomicca ź dziaŭčatami. Spytajciesia, naprykład, jak prajści da pomnika Kałčaku — i voś jana ŭžo ŭśmichajecca vam u adkaz na žart. I vy možacie zaviazvać ź joj kantakt… Pra pomnik Ściapanu Banderu tady kazać nikomu nie prychodziła da hałavy, navat žartam. Daŭno jość pomnik Kałčaku ŭ Rasiei. I pomnik Banderu taksama — staić u Lvovie, na adnajmiennaj płoščy. Ale pra Banderu havorka nižej.
U svaim mienskim dziacinstvie ja niejak niezaŭvažna dla siabie zasvoiŭ pryncyp — chvareć za słaboha. U našym dvary na vulicy Jakuba Kołasa (dahetul nie razumieju, čamu imia paeta dali samaj šumnaj, samaj zahazavanaj na toj čas vulicy stalicy), hulajučy ŭ «vajnušku», mnohija, kali nia bolšaść z nas, vybirali dla siabie rolu «niemcaŭ», a nie «savieckich». Hulać u «savieckich» niejak nia vielmi chaciełasia. Kožny dzień pakazvali pa televizii, jak savieckaja armija pieramahła niamieckich zachopnikaŭ, razhramiła fašyzm. Jasnaja sprava, ŭsie niemcy ŭ filmach byli kiepskija, a «našy», adpaviedna, spres charošyja. I pieramahali charošyja kiepskich ź lohkaśćiu nadzvyčajnaj. Ale ž hulać u stanoŭčych hierojaŭ niecikava. Inšaja sprava — prykinucca voraham, esesaŭcam, palicajem. I zadać piercu hetym «savieckim»: stralać z draŭlanaha «šmajsera», kryčać im «chende choch!», «kaput» i «švajne». Voś heta dadavała adrenalinu. Psycholahi patłumačać, napeŭna, tyja hulni patrebaj dać vychad dziciačaj ahresii ci jašče jakim psychaanalizam. Ale mnie padajecca, što dla dziaciej 60‑ch hadoŭ heta byŭ, akramia ŭsiaho, «bunt» suprać darosłaha śvietu ź jahonymi praviłami, poŭnymi falšu, a hałoŭnaje — šeraści aficyjnaj prapahandy.
Kaniečnie, traplalisia siarod mienskich padletkaŭ i sadysty, jakim dastaŭlała asałodu ździekavacca mienavita z małych. Byli, kaniečnie, i tyja, chto biehaŭ za bambizami ŭśled, usialak starajučysia im spadabacca, hatovyja ź jašče bolšaj vytančanaściu ździekavacca sa słabych. Ale ŭ našym dvary žyli chłopcy (starejšyja za nas zusim nie našmat, jak ja ciapier razumieju) advažnyja i mocnyja, zaŭsiody hatovyja dać adpor «vorahu», biezkaryśliva abaranić «małych sich». Tamu siarod nas nichto za čužyja śpiny nie chavaŭsia, i — što, moža być, kiepska — nie bajaŭsia sčapicca sa spabornikam našmat bolš darosłym i macniejšym. Što zaviaršałasia, zrazumieła, raźbitymi nasami dy baćkoŭskimi narakańniami.
«Malitva pra Banderu»
Hetyja dziciačyja ŭražańni prychodziać na ŭspamin, kali baču, jak darosłyja ludzi — salidnyja palityki, žurnalisty, palitolahi pačynajuć razvažać pra inšyja narody, ich historyju, ich dalejšy los, pahladajučy źvierchu ŭniz i karystajučysia, jak im padajecca, pravam starejšaha brata, macniejšaha j mudrejšaha za ŭsich astatnich.
Pradbaču tut zakidy adrazu z dvuch bakoŭ. Tyja, dla kaho Biełaruś usiaho tolki pravincyja, chto nia moža ŭjavić jaje isnavańnia biez Rasiei, aŭtara hetych radkoŭ, abvinavaciać, napeŭna, u rusafobii dy paklopie na rasiejski narod. Z hledzišča inšych, mabyć, aŭtar zanadta časta piša pra Rasieju i rasiejskich palitykaŭ, časam złaŭžyvaje cytatami z sučasnych rasiejskich aŭtaraŭ i rasiejskich klasykaŭ. Ale ž rabić vyhlad, byccam my žyviem u niejkim, całkam adasoblenym ad Rasiei i rasiejskaj palityki, cudoŭnym biełaruskim śviecie — značyć, zamykać siabie ŭ tym samym kulturnym hieta, ź jakoha my, nibyta, imkniemsia vyrvacca. Heta nahadvaje mnie reakcyju dziciaci, jaki staić pasiarod šašy i, zaŭvažyŭšy fary «ciru», što nabližajecca z šalonaj chutkaściu, zapluščvaje vočy, kab ničoha nia bačyć.
Pryznajusia, što hety artykuł napisany pad uražańniem ese, pračytanaha na rasiejskim sajcie grani.ru. Maju na ŭvazie ese «Malitva pra Banderu» ajca Jakava Krotava. Adrazu zaznaču, što nie liču mierkavańnie jaho aŭtara adzina słušnym, bo takich mierkavańniaŭ uvohule nie byvaje. U svaich publicystyčnych tekstach ajciec Jakaŭ byvaje dosyć supiarečlivym i niepaśladoŭnym. Naprykład, u svajoj recenzii na «Katyń» Andžeja Vajdy jon vykazaŭ dumku, što film polskaha tvorcy «naležyć nie da tradycyi humanizmu, ale da tradycyi dziaržaŭnickaj, nacyjanalnaj, patryjatyčnaj», što režyser, nibyta, paźbiahaje pytańnia pra Boha i čałavieka, pra dapuščalnaść zła i hvałtu. Dla tych, chto moh pabačyć hety film, acenka hetaja vyhladaje, miakka kažučy, sprečnaj. Darečy, i svaim novym ese ajciec Jakaŭ užo nie procipastaŭlaje paniatak viery i paniatak patryjatyzmu.
Vialikija ŭkraincy
Padstavaj dla napisańnia ese stałasia paviedamleńnie ŭ rasiejskich ŚMI pra toje, što archijapiskap Ukrainskaj aŭtakiefalnaj pravasłaŭnaj carkvy Ihar adsłužyŭ panichidu pa «banderaŭcach» i inšych bajcach Ukrainskaj paŭstanckaj armii.
Paviedamleńnie, vytrymanaje ŭ najlepšych tradycyjach kramloŭskaj prapahandy, pavinna vyklikać nianaviść da ŭkrainskich nacyjanalistaŭ. Fakt, što archijepsikap Ihar adsłužyŭ u toj samy dzień malebien i pa bajcach Savieckaj armii, Armii Krajovaj i ŭsich achviarach druhoj suśvietnaj vajny, abyjdzieny ŭvahaj. Jak i toje, što razam z archijepiskapam maliŭsia śviatar katalickaj carkvy.
Darečy, niadaŭna va Ŭkrainie adbyŭsia konkurs «Vialikija ŭkraincy», vyniki jakoha na adnym z ukrainskich telekanałaŭ pradstaŭlaŭ niebieźviadomy Savik Šuster. Pa vynikach konkursu pieršaje miesca ŭ śpisie zaniaŭ Jarasłaŭ Mudry, druhoje — akademik Amosaŭ i treciaje — Bandera. Niekatoryja medyi abvinavacili arhanizataraŭ u padtasoŭcy. Pavodle niekatorych padlikaŭ, Bandera zaniaŭ, nasamreč, pieršaje miesca, a treciaje — Taras Šaŭčenka. Arhanizatary, nibyta, zbajalisia reakcyi Rasiei, dzie ŭžo rychtavalisia nazvać konkurs «pravakacyjaj ukrainskich nacyjanalistaŭ». Tak heta ci nie, ale ž viadoma, što pravakacyjnyja zakliki mera Maskvy viarnuć Sievastopal Rasiei byli sa spačuvańniem uspryniatyja rasiejskim MZS, a rašeńnie ŭkrainskich uładaŭ abviaścić Łužkova personaj non hrata, naadvarot — jak varožy vypad.
Ajciec Jakaŭ Krotaŭ u svaim ese znajšoŭ, jak mnie padałosia, udałuju lakaničnuju formułu, jakaja raskryvaje sutnaść spravy: «Tyja rasiejcy, jakija kryŭdujuć na žadańnie ŭkrainacŭ žyć asobnaj dziaržavaj, pahodziacca na ŭvachodžańnie Rasiei ŭ skład Ukrainy? Pry zachavańni movy i kultury, ale sa stalicaj u Kijevie?» Kali nie — adkazvaje na rytaryčnaje pytańnie aŭtar — značyć «kryŭda vyklikana nie imknieńniem žyć razam, bieź miažy i mytni, a imknieńnie ŭładaryć i rasparadžacca».
Jakaŭ Krotaŭ zadajecca dalej inšym pytańniem: «Tyja rasiejcy, jakija asudžajuć ukraincaŭ, što pajšli na kampramis z nacyzmam dziela dasiahnieńnia ŭ budučym niezaležnaści Ŭkrainy, asudžajuć kamunistyčnych pravadyroŭ za kampramis z nacyzmam u 1939 hodzie, za damovu ź Hitleram, paśla jakoj śviet atrymaŭ druhuju usiaśvietnuju vajnu, a SSSR atrymaŭ uschodnija ziemli tahačasnaj Polščy, Litvu, Łatviju, Estoniju?»
…Ščepki laciać
Adkaz na hetaje pytańnie vidavočny. «Kali zabiŭ «banderaviec» — heta strašny hrech, kali zabiŭ «čekist» — heta «ščepki laciać», piša Jakaŭ Krotaŭ. Jon nahadvaje, što za zabojstva Bandery ŭ paślavajenny čas supracoŭnika KHB publična ŭznaharodzili ordenam. Nahadvaje i pra toje, što siarod zamaharoŭ za niezaležnaść Ukrainy byli prychilniki časovaha sajuzu ź hitlercami, ale Bandera byŭ suprać, praz što razyšoŭsia ź inšymi kiraŭnikami niezaležnickaha ruchu. Bolš za toje, praź niekalki dzion paśla taho, jak 30 červienia 1941 hodu u Lvovie było abvieščana stvareńnie Ŭkrainskaj dziaržavy, Bandera byŭ aryštavany na zahad Hitlera. Jahonyja braty zahinuli ŭ niamieckim kanclahiery, siostry — sasłanyja ŭ Sybier, a mnohija paplečniki — zakatavanyja hiestapa i NKVD.
Akramia taho, što banderaŭcy zmahalisia na dva fronty — ź hitlerskimi zachopnikami i savieckim vojskam, jany, adrozna ad inšych ukrainskich uzbrojenych farmavańniaŭ, nie čynili pahromaŭ. U dakumentach UPA adrazu było zapisana: «jaŭrejaŭ nia bjem». Jaŭrei byli ŭ jaje šerahach. Tak što abvinavačańni banderaŭcaŭ u antysemityźmie, miakka kažučy, pierabolšanyja savieckaj prapahandaj. Kruta zamiašanaj, darečy na antysemityźmie.
Jašče bolšaja mana — zajavy pra toje, što banderaŭcy nie karystalisia padtrymkaj u narodzie. Kab pazbavić paŭstancaŭ padtrymki, NKVD daviałosia rasstralać u Zachodniaj Ukrainie 130 tysiač čałaviek i 300 tysiač departavać u Sibir.
Ab tym, jak zmahalisia bajcy NKVD z banderaŭcami, śviedčyć, epizod, jaki zdaryŭsia ŭ kastryčniku 1944 hodu. U vioscy Kryvieńka na Ternopalščynie sialanie zabili troch čekistaŭ ź piatnaccaci, kali tyja pryjechali vysialać siemji paŭstancaŭ. Nastupnym dniom pryjechali ŭžo 60 čekistaŭ. Dalej Jakaŭ Krotaŭ cytuje archiŭny dakumient: «Bandy ŭ siale nia vyjavili. Budučy ŭ niećviarozym stanie, major Palanski, mał. lejtenant Małdavanaŭ rasstralali ni ŭ čym nie vinavatych hramadzianaŭ va ŭzroście ad 60 da 80 hadoŭ u kolkaści 10 čał. i spalili 45 damoŭ». U 1946 hodzie, jak vynikaje sa spravazdačy ministraŭ unutranych sparavaŭ i dziaržbiaśpieki, byli zabityja 110 tysiač «bandytaŭ». Nichto za tyja «podźvihi» asudžany nikoli nia byŭ. Naadvarot, šmat chto z hierojaŭ NKVD atrymaŭ uznaharody.
Katyń ad słova «kat»
Historyja druhoj suśvietnaj vajny, vyhladaje, pakul jašče nie napisanaja. Nielha jaje vyvučyć, a tym bolš — zrazumieć na padstavie savieckaj historyjahrafii. Naprykład, na padstavie aficyjnaj historyi partyzanskaha ruchu ŭ Biełarusi albo va Ŭkrainie. Praŭdzivaja historyja vajny nia moža być napisanaja, pakul usie fakty, u tym liku i tyja, što tyčacca biełaruskaj kalabaracyi, dziejańniaŭ NKVD, Śmieršu, Armii Krajovaj, padpolla, karnych akcyjaŭ suprać mirnaha nasielnictva jak z boku niamieckich vojskaŭ i palicejskich padraździaleńniaŭ, hetak i partyzanskich atradaŭ, nia stanuć pradmietam abmierkavańnia, hramadzkaj dyskusii. Ščyraj, adkrytaj, pazbaŭlenaj idealahičnych šoraŭ, pieraduziataści j žadańnia pomsty. A hałoŭnaje — ačyščanaj ad palityki, ad rasiejskaj interpretacyi historyi, jakaja dahetul daminuje ŭ školnych padručnikach u Biełarusi. I heta tyčycca nia tolki historyi.
Voś apošniaje, zusim niadaŭniaje paviedamleńnie. Jano taksama pryjšło z Rasiei. Tamtejšaja prakuratura admovilisia pradastavić Chamoŭnickamu sudu ŭ Maskvie materyjały spravy pa Katyni. Kreŭnyja polskich aficeraŭ, rasstralanych u Katynskim lesie, patrabujuć kampensacyi ŭ 22 miljarda dalaraŭ — pryblizna 1 miljonie dalaraŭ za kožnaha zabitaha. Jak nahadvaje ŭ hetaj suviazi «Niezavisimaja hazieta», u vieraśni 1939 hodu savieckimi vojskami na terytoryi Polščy byli zachopleny 240 tysiač pałonnych. «U krasaviku‑traŭni 1940 hodu amal 22 tysiačy palakaŭ, b je ł a r u s a ŭ (vyłučana mnoj — V.T.), ukraincaŭ i jaŭrejaŭ — polskich hramadzianaŭ, jakich utrymlivali ŭ roznych lahierach i turmach, byli rasstralanyja. Katyń, adno ź miescaŭ masavych rasstrełaŭ, stała imiem nazoŭnym dla abaznačeńnia ŭsich zahibłych». Žurnalisty rasiejskaj haziety, treba addać im naležnaje, nie bajacca nazyvać hetyja fakty.
Biełaruskaje hramadztva ŭ cełym dahetul baicca pryznać nacyjanalnaj trahiedyjaj nia tolki Katyń, ale j Kurapaty, choć z momantu vychadu artykuła Zianona Paźniaka. Jano, jak toj chłopčyk, staić na šašy, zapluščyŭšy vočy i nie žadajučy bačyć ahromnisty hruzavik, što imkliva nabližajecca ź minułaha.