Historyk patłumačyŭ, čamu zajavy Marzaluka pra kolkaść achviar savieckaha režymu — cyničnaja niapraŭda
U Kurapatach dzieci i ŭnuki staviać kryžy pa svaich baćkach, zamučanych pry Stalinie.
Maich prodkaŭ — sialanskuju siamju Drazdoŭ — raskułačyli i vyvieźli pad Kotłas. Na ich ziamli byli zbudavanyja dačy NKVD, jakija paźniej pierarobiać u viadomuju dziaržaŭnuju rezidencyju. A troje z tych Drazdoŭ naviečna lahli ŭ mierzłuju archanhielskuju ziamlu. Kali historyk i deputat Ihar Marzaluk nazyvaje ličbu represavanych, jon uličvaje tolki tych, kaho rasstralali ŭnutry BSSR u 1937—1938 hodzie. A byli ž jašče dziasiatki tysiač takich sialan, jak maje prodki, byli dziasiatki tysiač tych, jak nacyjanalnyja hienii Harecki i Łuckievič, kaho zamučyli ŭ turmach za miežami BSSR, byli masavyja departacyi i rasstreły 1939—1941-ha, u tym liku Katyń, piša historyk Źmicier Drozd.
17 krasavika ŭ «Sovietskoj Biełoruśsii» byŭ apublikavany artykuł Andreja Mukavozčyka «Łžehistoryki», u jakim aŭtar, choć i zajaviŭ, što sam jon nie historyk, uziaŭsia za padliki achviar represij. Uvaha da hetaj temy ŭ aficyjnaj presie zusim nie ździŭlaje paśla apošnich padziej vakoł Kurapataŭ sa znosam kryžoŭ i zajaŭ samoha Alaksandra Łukašenki, zroblenych im na «Linii Stalina» padčas subotnika: «Dy ja nie imia Stalina adradžaŭ, choć i jon hetaha zasłuhoŭvaje. Ja adradžaŭ hety abjekt, jaki raskazvaje ab toj častcy historyi, jakaja była ŭ nas i jakuju, na žal, na toj čas niapravilna razumieli».
Pryniaŭšy hetyja słovy jak instrukcyju da dziejańnia, były hulec KVZ u tradycyjnym dla savieckich haziet fieljetonie daŭ adkaz chłuślivym historykam, jakija pieraškadžajuć hramadzianam pravilna razumieć našu historyju.
Razvažajučy na krajnie trahičnuju temu, Mukavozčyk nie tolki dapuskaje vypady na adras biełaruskich historykaŭ, ale i publikuje abzac tekstu, jaki ci śviadoma, ci pa niedahladzie redaktara ŭvodzić čytačoŭ u zman. I, napeŭna, možna było b prapuścić heta mima vušej, kali b heta nie była hałoŭnaja aficyjnaja hazieta, na jakuju buduć potym spasyłacca ŭsie čynoŭniki, i heta nie tyčyłasia takoha važnaha pytańnia, jak ahulnaja kolkaść achviar represij u BSSR.
Voś hetaja cytata: «Mienavita tamu kolkaść pakaranych viadoma da čałavieka: «681.692» — uvieś SSSR za 2 hady. U BSSR — i hetyja dadzienyja Marzaluk taksama pryvodzić — «da 1.03.38 hoda pa pieršaj katehoryi było asudžana 6869 čałaviek». Nie amal siem tysiač, nie šeść dzieviaćsot — šeść tysiač vosiemsot šeśćdziasiat dzieviać čałaviek było rasstralana. Dakładna».
Z hetaj cytaty vychodzić, što padčas «Vialikaha teroru» ŭ 1937—1938 hadach u BSSR było rasstralana ŭsiaho «6869 čałaviek». I tut aŭtar paśla azareńnia, jakoje naviedała jaho, navat nie ŭtrymaŭsia ad svojeasablivaha vykryku ŭ styli «Eŭryka!» — «dakładna»!
Vidavočna, što zasnoŭvaje svaje vysnovy niehistoryk Mukavozčyk na dadzienych historyka Marzaluka z artykuła «Realii i mify ab BSSR: u BSSR u hady represij zahinuli miljony» z toj ža savieckaj haziety.
U aryhinale: «Dyk voś, va ŭsim Savieckim Sajuzie za hetyja dva hady było vyniesiena pazasudovymi orhanami 681.692 śmiarotnyja prysudy — u ramkach «kułackaj» i nacyjanalnych śpiecapieracyj. U BSSR ža, pa dadzienych NKVD SSSR, da 1 sakavika 1938 hoda było aryštavana 24.209 čałaviek, ź ich «pa pieršaj katehoryi» (heta značyć da rasstrełu) było asudžana 6.869 čałaviek. Pa padlikach Alaksandra Dziukava, ahulnaja kolkaść asudžanych da najvyšejšaj miery pakarańnia pa nacyjanalnych apieracyjach u našaj respublicy składaje kala 20.000 čałaviek. A ahulnaja kolkaść pa «kułackaj» i nacyjanalnych apieracyjach — kala 27.000 čałaviek».
U mianie, jak čałavieka, jaki šmat hadoŭ zajmajecca temaj represij, padobnaje adkryćcio vyklikaje ździŭleńnie.
Viadoma, možna nastolki syści z hałavoj u KVZ, što nie zaŭvažyć publikacyj, jakija źjavilisia jašče za savieckim časam na padstavie ŭžo tady dastupnych i biassprečnych archiŭnych dakumientaŭ. A ŭžo ŭ časy Łukašenki vyjšła kniha čałavieka, kampietentnaść jakoha jak historyka nie pavinny vyklikać sumnievaŭ navat u takich patrabavalnych ekśpiertaŭ pa historykach, jak Mukavozčyk i Marzaluk.
Uładzimir Adamuška — nie prosta kandydat histaryčnych navuk i aŭtar praktyčna adzinaj śpiecyjalnaj knihi na temu represij u BSSR, ale i dziaržaŭny čynoŭnik, bolš za 10 hadoŭ uznačalvaŭ hałoŭnaje viedamstva pa archivach i spravavodstvie Ministerstva justycyi Respubliki Biełaruś. U svajoj knizie «Palityčnyja represii 20—50-ch hadoŭ na Biełarusi» (Minsk, 1994) Adamuška aceńvaje ahulnuju kolkaść represavanych u BSSR kala 600 tysiač čałaviek.
U hety lik uvachodziać jak represavanyja sudovymi i niesudovymi orhanami, tak i raskułačanyja, jakija padviarhalisia represijam cełymi siemjami — ad hrudnych dziaciej da starych — u administracyjnym paradku! Jość u knizie i padrabiaznaja raźbiŭka pa hadach, a taksama dadzienyja pa prysudžanych da najvyšejšaj miery pakarańnia — rasstrełu. Tolki pa pieryjadzie 1935—1940 hadach historyk daje acenku ŭ 28.000 rasstralanych.
Z tych časoŭ bolšaść daśledčykaŭ prychodziła da takich ža acenak ź nievialikimi karekcyjaimi ŭ bolšy abo mienšy bok. Na čym hruntujecca hetaja acenka? Vyklučna na dastupnych nam siońnia archiŭnych dakumientach z archivaŭ KDB. Naprykład, na kaliści całkam sakretnaj unutranaj spravazdačy NKVD pa «nacyjanalnych apieracyjach».
Siońnia nam dastupnyja daloka nie ŭsie dakumienty. Najmienš vyvučanym tut źjaŭlajecca pieryjad paśla pačatku vajny ŭ 1939 hodzie, kali represijam padvierhlisia hramadzianie Polščy, Zachodniaj Biełarusi i Ukrainy. Jak mnie bačycca, asnoŭnaja prablema tut — heta bojaź mahčymych hrašovych pretenzij, bo farmalna achviarami hetych represij stali hramadzianie zamiežnaj dziaržavy i vajennapałonnyja (naprykład, achviary ź niekarektna nazvanaha «biełaruskaha katynskaha śpisu»). Mienavita da hetaha najbolš zakrytaha pieryjadu represij adnosiacca niekatoryja jamy ŭ Kurapatach, u jakich byli praviedzieny raskopki i dzie znojdziena vialikaja kolkaść rečaŭ zamiežnaha pachodžańnia.
Takim čynam, siońnia acenku, dadzienuju jašče Adamuška amal 25 hadoŭ tamu, my možam pryniać jak minimalnuju kolkaść achviar.
I nie achviar naohuł, a mienavita rasstralanych. U tym liku tych, chto byŭ rasstralany ŭ Kurapatach, a taksama ŭ dziasiatkach inšych miescaŭ pa ŭsioj Biełarusi. Praktyčna kožny abłasny abo rajonny centr, dzie była turma, pavinien mieć takija rasstrelnyja palihony abo miescy pachavańniaŭ. Aficyjna z samich kryminalnych spraŭ represavanych my možam nazvać: Babrujsk, Barysaŭ, Viciebsk, Homiel, Mahiloŭ, Mazyr, Orša, Połack, Słuck, Červień. Hetyja dadzienyja zachavalisia ŭ aktach ab pryviadzieńni prysudaŭ u vykanańnie da 1939 hoda. Paśla 1939-ha dadalisia Brest, Hrodna, Vilejka, Hłybokaje, Baranavičy, Pinsk, Biełastok, Vilnia.
Ab maštabach represij, jakija niemahčyma admaŭlać, śviedčyć kolkaść tolki aficyjna reabilitavanych čałaviek. Pa Biełarusi heta:
Baza dadzienych «Źviestki ab nieabhruntavana represavanych hramadzianach Biełarusi», jakaja znachodzicca ŭ Nacyjanalnym archivie Biełarusi, naličvaje 180.500 čałaviek. A heta ž tolki tyja, čyjoj reabilitacyi było kamu dabivacca.
Miljonaŭ achviaraŭ nie było?
Naturalna, kolkaść zahinułych u BSSR, nasielnictva jakoj da viartańnia Zachodniaj Biełarusi składała kala 5 miljonaŭ čałaviek, nie mahła dasiahać miljonaŭ. Heta maštaby represij va ŭsim SSSR. Tamu baraćba ź niejkim mifam, mahčyma, prydumanym samim aŭtaram, dziela pryhožaha słoŭca, jaki nie maje nijakaha dačynieńnia da historyi, pavinna spadabacca čytačam «Sovietskoj Biełoruśsii». Ale, pa-mojmu, trahiedyi miljonaŭ ludziej — heta nie padstava dla praktykavańniaŭ u daścipnaści.
Padobna na toje, što mienavita druhi paśla Łukašenki hałoŭny historyk daŭ acenku, jakaja i ŭviała Mukavozčyka ŭ zman. I jakuju jon tak biaźlitasna abrezaŭ na najbolš upadabanym jamu liku 6.869 čałaviek, vydaŭšy jaho za ahulnuju kolkaść rasstralanych u BSSR. Adnak i druhi historyk uvodzić čytačoŭ u zman, u pahoni za vyhadnaj jamu vysnovaj ab nibyta maleńkim liku zahinułych padčas represij u SSSR. Maŭlaŭ, nie zahinuli miljony, a ŭsiaho tolki 681.692 čałavieki. Čamuści ŭsie represii jon zvodzić da liku rasstralanych usiaho za dva hady.
Jon nie piša pra vysokuju śmiarotnaść represavanych, asudžanych časta na vielizarnyja terminy (10, 15, 25 hod!) u łahierach. Naprykład, u adnosna ščasnyja 1934—1935 hady ŭ łahierach HUŁAHa pamirali kala 25—27 tysiač čałaviek štohod, a ŭ nie zusim ščasnym 1933 hodzie — 67 tysiač čałaviek (15% ad ahulnaj kolkaści źniavolenych). A ŭ vajennyja hady tolki za 1942—1943 — kala 620.000 čałaviek (ahulnaja śmiarotnaść dachodziła da 25%, ci kožnaha čaćviortaha).
U cełym ža tolki za 1930—1956 hady ŭ łahierach pamierła bolš za 1.600.000 čałaviek. Dadzienyja pryvodzim na padstavie «Hłava III. Statystyka, skład i ruch źniavolenych».
Naturalna, heta ahulnaja kolkaść biez padziełu na palityčnych i kryminalnikaŭ. Ale ž i hetyja kryminalniki asudžalisia mienavita na pazbaŭleńnie voli, a nie na śmierć.
Nie havoryć aŭtar taksama pra śmiarotnaść siarod siemjaŭ raskułačanych (usiaho raskułačyli pa SSSR kala 4 miljonaŭ čałaviek) i departavanych narodaŭ (pa niekatorych padlikach, kala 6 miljonaŭ čałaviek), kali ŭ vielmi składanych umovach hinuli dzieci, žančyny, staryja. Pa hetych katehoryjach śmiarotnaść była žachlivaj, i tolki pa siemjach raskułačanych, pa niekatorych dadzienych, jana dasiahaje 600.000 čałaviek.
Padobna na toje, dla tavaryšaŭ nakštałt Mukavozčyka heta tolki statystyka. Ale dla mianie heta try blizkija čałavieki tolki ź siamji Drazdoŭ tolki za paŭhoda 1931-ha ŭ archanhielskich lasach.
Naturalna, siudy nie ŭvajšli miljony achviar represiŭnaj palityki kamunistaŭ, kali ŭ vyniku Haładamoru ŭ SSSR pamierła, pa roznych źviestkach, kala 7 miljonaŭ čałaviek. Aficyjna pryniataja ŭ Rasii pryčyna hetych śmierciaŭ: «represiŭnyja miery dla zabieśpiačeńnia chlebanarychtovak».
I naprykancy — jašče adzin niepapularny artykuł strat, vina jakich lažyć na Stalinie i jaho režymie. Heta straty padčas Druhoj suśvietnaj vajny. Navat nie dakranajučysia taho pytańnia, što hetaja vajna była raspačataja adnačasova dvuma čałaviekanienaviśnickimi režymami. Pierad savieckim uradam i armijaj lažaŭ pramy abaviazak pa abaronie hramadzian BSSR ad źniešniaj ahresii, harantyja ich biaśpieki i žyćcia. U 1941 hodzie Čyrvonaja armija pad kamandavańniem «mudraha Stalina» z hetaj zadačaj nie spraviłasia. U vyniku nasielnictva Biełarusi akazałasia pad trochhadovaj akupacyjaj nacystaŭ, kali našy hramadzianie stali achviarami nie tolki vajennych dziejańniaŭ i Chałakostu. Nieprymalna ŭspaminać, što bolšaść masavych karnych akcyj nacystaŭ suprać mirnaha biełaruskaha nasielnictva stali adkazam na raźviazanuju Maskvoj partyzanskuju vajnu i byli najbolš žorstkija ŭ rajonach, dzie dziejničali partyzany. Usio heta stała vynikam biazdarnaj palityki (u tym liku represij u armii) «vialikaha» pałkavodca.
Na sumleńni Stalina i jaho biazdarnaj palityki — miljony čałaviečych žyćciaŭ, i jaho reabilitacyja niedapuščalnaja.
Historyki daŭno i dakładna vyznačyli ličbu represavanych savietami ŭ Biełarusi: kala 600 tysiač čałaviek, ź jakich vializnaja častka zahinuła. Kryžy miemaryjała ŭ Kurapatach ušanoŭvajuć usich: i tych, kaho rasstralali na hetaj hary, i tych, jak maje prodki Drazdy, chto lažyć biez kryžoŭ i biez mahił u tajzie i tundry.