Martyn Valzer. AŬTAPARTRET U ŽANRY DETEKTYVU
№ 04 (125) 1999 h.
Martyn Valzer
AŬTAPARTRET U ŽANRY DETEKTYVU
Naš siabra ździejśniŭ biaskryŭdnaje złačynstva. Jon ličyć svajo złačynstva biaskryŭdnym. Jon, prynamsi, udaje, byccam ličyć svajo złačynstva biaskryŭdnym. Jon nie hatovy pryznać, što jahonaje złačynstva moža być surjoznym, ciažkim złačynstvam. Jon robicca vielmi čullivym, kali chtości zavodzić havorku pra jahonaje złačynstva. Navat kali chto-niebudź zhadvaje jahonaje złačynstva, vykazvajučy poŭnaje razumieńnie i talerantnaść, jon uźvivajecca. Jakim by čynam ni zhadvali jahonaje złačynstva, jon reahuje nieadekvatna.
Jość tolki adna mahčymaść schilić jaho da miakčejšaj reakcyi: treba biez kanca chvalić jaho za jahonaje złačynstva. Treba ŭdavać, što my tak zachoplenyja jahonym złačynstvam, što navat nie znachodzim słovaŭ. Tolki tady jon uśmichajecca — jak trynaccacihadovaja dziaŭčynka, jakoj skazali, što jana vyhladaje ŭ sto razoŭ spakuśliviej, čymsia Merylin Manro ŭ svaje lepšyja časy. Davodzicca tryvać heta peŭny čas, hetaje zapinańnie-ad-zachapleńnia. Davodzicca tryvać, až pakul jamu samomu nie abrydnie. Praŭda, heta moža zaciahnucca nadoŭha.
Uśmichajučysia voś tak, jon choć i pakazvaje, byccam jamu niajomka, što jaho tak chvalać, dy tolki pa im vidać, što ništo ŭ śviecie nie padabajecca jamu bolš za hetaje niajomkaje pačućcio. Vidać, što jon piarečyć chvalbie tolki dla taho, kab zaachvocić nas da novych pachvałaŭ. Pakul jon udaje, što nia moža pryniać hetaj chvały, dumaje jon, my nia možam kinuć chvalić jaho. My musim spačatku, dumaje jon, pierakanać jaho svajoj chvałoj u tym, što jon jaje zasłuhoŭvaje, tady tolki my možam kinuć chvalić jaho. Takim čynam, jon nie daje pierakanać siabie, a praciahvaje ŭdavać, byccam jamu niajomka, što jaho tak chvalać. Za złačynstva! Tolki padumajcie!
Tak, tak, kažam my, moža być, ale pa-pieršaje, heta, mabyć, biaskryŭdnaje złačynstva, pa-druhoje — i tolki heta maje značeńnie — jakim čynam ty ažyćciaviŭ złačynstva! Tvajo złačynstva — mastacki tvor! Vializny mastacki tvor! Złačynstva, nie złačynstva, dla nas maje značeńnie forma, nia źmiest! I jak užo daŭna nie było ničoha padobnaha da hetaha tvajho złačynstva! Jon uśmichajecca, praciahvaje piarečyć, kaža: nie, nie, maŭlaŭ, ja sam prosta nia mahu zabyć, što ździejśniŭ złačynstva! Tak, kažam my tady, dyk chto ž biez zahany?! Ci moža jon nazvać kaho-niebudź, chto hulaje peŭnuju rolu ŭ historyi čałaviectva i nia ździejśniŭ jakohaś złačynstva! Užo hulać, ci chacieć hulać peŭnuju rolu ŭ historyi čałaviectva — pačatak kožnaha vialikaha złačynstva...
Voś tak my ŭhavorvajem jaho. I tak jon piarečyć, uvieś čas uśmichajučysia, ščaśliva i pa-dziavocku. My, heta značyć, jahonyja siabry, my — ludzi, što ź jakichści pryčyn škadujuć jaho. Niekatoryja z nas spakvala pačynajuć navat nienavidzieć jaho. Jany paprostu sytyja pa horła tym, što chtości choča, kab jaho ŭvieś čas chvalili za niešta, što ŭsio-taki jość i zastaniecca złačynstvam, chaj navat — mahčyma — biaskryŭdnym. Ale biaskryŭdnaść hetaha złačynstva hetaksama maładokaznaja, jak i jaho ciažkaść. Hałava zatočycca, kali pasprabuješ razabracca ŭ hetym złačynstvie. Pra jaho ŭžo pišacca nie adna kandydackaja dysertacyja.
Naš siabra padazraje, što my ŭsie jaho nienavidzim, što my ŭsie chłusim, što našaja chvała — tolki chłuśnia. My, naturalna, piarečym. Jon ža śćviardžaje, što nasamreč my ŭsie na baku inspektara. I što adnojčy my ŭsie adkryta pierakiniemsia da inspektara i zabiaśpiečym jamu tuju reštu dokazaŭ, jakoj jašče nie staje da poŭnaha vykryćcia. Inspektar, takim čynam. Vialiki praciŭnik našaha siabry. Jon uvieś čas havoryć pra hetaha inspektara.
Vielmi mała chto z nas viedaje inspektara asabista. Nam zastajecca, takim čynam, tolki toje, što nam raspaviadaje pra inspektara naš siabra. Ale kožny raz, kali jon zhadvaje inspektara, jon kaža: ja ničoha nie mahu skazać pra inspektara, my praciŭniki, heta zmahańnie nie na žyćcio, a na śmierć. Ja nie chacieŭ zmahańnia, inspektar raspačaŭ zmahańnie. Usio-taki ja ździejśniŭ złačynstva, heta słušna. Niachaj i biaskryŭdnaje złačynstva, ale złačynstva. Zrešty, chiba złačynstva moža być biaskryŭdnym?
Kali toje, što ja ździejśniŭ — złačynstva, tady, napeŭna, usio adno, biaskryŭdnaje jano ci nie biaskryŭdnaje. U paraŭnańni z kimści, chto nia ździejśniŭ nijakaha, ja złačynca. A dla inspektara isnujuć tolki złačyncy dy biaźvinnyja, a da biaźvinnych ja, biezumoŭna, nie naležu, tamu inspektar pieraśleduje mianie, tamu my zmahajemsia adzin z adnym, tamu nie pytajciesia ŭ mianie, što za čałaviek hety inspektar, ja hetaha nia viedaju, ja viedaju tolki, što jon inspektar, uščent i dazvańnia inspektar.
Kali naš siabra pačynaje havaryć pra inspektara, jon užo nia moža spynicca.My, zychodziačy hałoŭnym čynam ź jahonaj infarmacyi, bačym usiu spravu tak: inspektar choča vykryć i takim čynam abiasškodzić našaha siabru. Mima ŭsiaje pavahi, jakuju naš siabra adčuvaje da analityčnych dy lahičnych zdolnaściaŭ inspektara, jon usio-taki nia moža prybiehčy da jaho i raspavieści jamu ŭsio, što toj choča pačuć. Heta značyła b zdacca. Naš siabra kaža, što raniej jon časta adčuvaŭ spakusu naviedać inspektara j poŭnicaj adkrycca jamu. Raniej jon ličyŭ inspektara pryjaznym čałaviekam. Ledź nia kimści nakštałt lekara. Ale z taho času jon, vidavočna, nabyŭ taki dośvied što da inspektara, što jon bačyć: jamu zastajecca tolki zmahańnie.
Ciapier jon užo nia ličyć, što inspektar pieraśleduje złačynstva. Inspektar pieraśleduje ludziej, kaža jon. Inspektar ščaślivy kožnamu, chto maje choć najmienšaje dačynieńnie da jakoha-niebudź złačynstva, bo tady jamu znoŭ jość kaho pieraśledavać. Ale zamiest taho, kab być udziačnym za toje, što jamu znoŭ jość kaho pieraśledavać, heta značyć, zamiest taho, kab pry pieraśledzie časam prymružyć voka ci choć raz spynicca na ŭtulnuju piarervu, jon užo nia viedaje miežaŭ, jak tolki ŭ jaho źjaviłasia padazreńnie. Pry hetym u jaho niama ničoha, aproč jahonych padazreńniaŭ. Nijakich dokazaŭ. Padazreńnie dy rucina — voś usio, što jon maje.
Dokazaŭ niama, kaža naš siabra. Jość, viadoma, adzin vialiki dokaz — złačynstva. Złačynstva adbyłosia. Jano lažyć prosta navidavoku va ŭsich nas. Toje, što złačyniec — naš siabra, taksama jasna. Kožny z nas heta viedaje. Inspektar taksama heta viedaje. Ale jamu treba jašče i dakazać heta. I tamu, što jon nia moža hetaha zrabić, jon taki złosny. Tamu jon tak zaciata pieraśleduje našaha siabru. Pryznańnie — voś čaho choča inspektar. Mahčyma, tady jon navat pastaviŭ by kryž na ŭsioj hetaj pryhodzie z pryčyny niaznačnaści. Nie, kaža naš siabra, kaliści i ja tak dumaŭ, raniej. Ciapier ja viedaju, što heta absalutnaje zmahańnie. Nu, moža nie absalutnaje, ale surjoznaje zmahańnie.
Inspektar — złačynca, jakomu chapiła mužnaści, kab niešta ździejśnić. Voś ža jon i staŭ na bok zakonu j paradku. Jašče bolš imavierna, što inspektar pieraśledavaŭ by mianie, što b ja ni ładziŭ. Jahony dośvied zrabiŭ ź jaho kahości, chto musić pieraśledavać takoha, jak ja. Moj dośvied zrabiŭ ź mianie kahości, chto musić adnojčy vybić u hetaha inspektara lulku z paščy.
Naturalna, jon maje lulku. I admysłovy kapialuš. I maleńkuju mašynu, jakuju možna parkavać dzie-lubia. I žonku, jakaja nie hublaje ciarplivaści j nie pužajecca, navat kali jon praz usiu noč nie viartajecca dadomu. I irlandzkaha setera, jaki zaŭsiody paskuholvaje ad addanaści, kali jahony haspadar ranišnim pryciemkam viartajecca dadomu. Naš siabra viedaje kožny krok, jaki robić inspektar, i kožnaha jahonaha načalnika, i kožnaha supracoŭnika.
Naš siabra, stroha kažučy, kudy bolš pilna sočyć inspektara, čymsia inspektar jaho. Apošnim časam u nas navat skłałasia ŭražańnie, što jon upikaje inspektaru niadbajnaść. Inspektar zamała pierajmajecca im, tak jon kaža. Musić, tut chod tolki pra novy vid zmahańnia, kaža jon. Inspektar choča spravakavać mianie. Na žal, naš siabra nia moža adkazać na strymanaść inspektara tym ža. Jon hutaryć pra inspektara tym bolš, čym mienš toj pierajmajecca im. Mižsobku, heta značyć, kali našaha siabra niama, my kažam: inspektar pieramoh.
Spadziajemsia, što jon pra heta nia viedaje, kažam my. My baimsia, što naš siabra razburaje svoj apošni šaniec. Kali b jon zdoleŭ avałodać saboj, kali b jon kinuŭ urešcie biehać za inspektaram, kali b jon zdoleŭ trochi bolš paśpiachova supraćstajać svajmu prymusu ŭvieś čas havaryć pra svajo staŭleńnie da inspektara, tady była b jašče spadziavanka, što inspektar nie daviedajecca, nakolki jon užo pieramoh našaha siabru. Prosta kali jon adnojčy daviedajecca pra heta, jon budzie zdatny abychodzicca z našym siabram, jak zachoča. A što tady jon budzie zdatny da ŭsiaho, my viedajem. Hetamu jość prykłady.
Kali inspektar daznajecca, što adoleŭ kaho-niebudź z tych, kaho jon pieraśleduje, tady tolki bačna, čaho jon damahajecca. Potym jon abychodzicca sa svajoj achviaraj zusim jak kotka z myšaj. Jon nia choča pazbavić svaju achviaru soniečnaha śviatła, jon taksama nia choča zusim prykončyć jaje. Ništo nie cikavić jaho bolej, čymsia ruchi jahonaj achviary. Kali zatym partner prosta lažyć, paraližavany ci miortvy, va ŭsialakim razie, bolej nia zdolny varuchnucca, heta psuje inspektaru nastroj hetaksama mocna, jak nieruchomaść myšy — kotcy. Sapraŭdy, stolki ž było zroblena dziela myšy. Jaje tolki žartam pakusvali, pierakidvali z łapy na łapu, uciahnuŭšy kipciury... I što robić hetaja paskudnaja istota? Lažyć pokatam, nie hulaje bolš, bastuje, sychodzić, pakidaje ciabie sam-nasam sa śvietam, pazbaŭlenym usiakaje čaroŭnaści.
Razhladać dačynieńni pamiž inspektaram i našym siabram jak dačynieńni pamiž kotkaj i myšaj bolš čymsia zakonna. Chiba myš nia jość svojeasablivym złačyncam, dla pieraśledu jakoha vykarystoŭvajuć kotku? I nie zvažajučy na heta, nichto z nas nie biare vyklučna bok kotki. Myš hraje nam na nervach, a kotka hracyjozna ruchajecca. Ale ž heta daloka nia ŭsio! Varta pahladzieć, jak myš nieruchoma lažyć pamiž zastyhłymi ŭ čakańni łapami!
Peŭny čas sprava była zusim dreń. Naš siabra ŭžo nie varušyŭsia. Jon havaryŭ tolki tady, kali jaho prasili pramović, narešcie, choć adzin skaz. Ci takim čynam jon chacieŭ konča streści ź siabie inspektara? Ci jon chacieŭ, kab inspektar uklaknuŭ pierad im i paprasiŭ, kab jon pierastaŭ razburać čary i sabatavać žyćcio? Faza poŭnaj nieruchomaści była, mabyć, apahiejem zmahańnia. Takoje pakutlivaje dla hledačoŭ, dla nas, siabroŭ, zdranćvieńnie było parušanaje inspektaram. Jon, musić, zhledzieŭ niedzie novy ruch. Maładuju myš, tak by mović. Sympatyčnaha maładoha złačyncu.
Naš siabra, adrazu jak inspektar pierastaŭ zvažać na jaho, pačaŭ haniacca za im, byccam by jon ciapier byŭ inspektaram, a inspektar — złačyncam. Maŭlaŭ, inspektar pierajšoŭ na tancavalny krok z taho času, jak paluje hetaha maładziona. Maŭlaŭ, heta vyhladaje tak, byccam jon zachaplajecca tym, kaho pieraśleduje. U jaho, našaha siabry, taksama spačatku było takoje ŭražańnie, byccam inspektar pieraśleduje jaho, bo zachaplajecca im. Taho, što im nie zachaplajucca, a pieraśledujuć, naš siabra dajšoŭ značna paźniej. Maŭlaŭ, tolki praz byćcio-pieraśledavanym u im abudziłasia sumleńnie. Raniej jon ličyŭ siabie maładym, sympatyčnym dy talenavitym. Tolki ź ciaham času jon zaŭvažyŭ, što jaho pieraśledujuć jak złačyncu.
Miž tym naš siabra kinuŭ pieraśledavać inspektara. Ciapier jon siadzić doma j letucienić ab tym časie, kali inspektar jašče palavaŭ jaho. Voś to byŭ čas! Jahonyja słovy hučać ciapier tak, byccam heta było bolš tancam, čymsia pieraśledam. Tancam, što padobny da boju na rynhu, dy ŭsio ž zastajecca tancam. Naš siabra ciapier ličyć siabie pieramožanym. Inspektar straciŭ usiakuju cikavaść da jaho. Dla čałavieka, dla jakoha byćcio-pieraśledavanym stałasia źmiestam žyćcia, heta, vidavočna, samaje horšaje.
Naš siabra hadzinami raspaviadaje pra biescharaktarnaść dy niepaŭnavartasnaść inspektara; ale kali niechta z nas choć kiŭkom hałavy pahodzicca z hetym, jon aburajecca dy pačynaje baranić inspektara ad nas. Naš siabra zrabiŭsia ciapier zusim nievynosnym. My ŭ dumkach zyčym našamu siabru chutkaha dy ščaślivaha kanca.
1978
Pierakłaŭ ź niamieckaj Aleś Piatkievič