Vasil Ciapinski: pamyłka ŭ encykłapiedyi i zahadka partreta

NN: Ciapinski ŭ masavym ujaŭleńni zaŭždy trymajecca ŭ ciani Skaryny. U čym była roźnica miž ich śvietapohladami i vydańniami? Ci abyšoŭ u niečym Ciapinski Skarynu?

Ihar Klimaŭ:

Skaryna adrasavaŭ svaje vydańni šyrokaj aŭdytoryi — paspolstvu, ludziam biez relihijnaj adukacyi. Adsiul i ilustracyi, i vialiki šryft…

Papularny charaktar majuć i jaho pradmovy da biblejnych knih, raźličanyja na čałavieka, nie znajomaha (ci słaba znajomaha) z carkoŭnaj vučonaściu.

Ciapinski ž kłapocicca pierš za ŭsio pra fiłałahičny analiz jevanhielskaha tekstu. I svajo vydańnie jon razhladaŭ jak vid takoha analizu. Tamu jaho publikacyja pazbaŭlena malaŭničaści. Naadvarot, jana vykanana na najvyšejšym uzroŭni humanistyčnaj dumki taho času: maje marhinalii (zaŭvahi na palach), spasyłki i adsyłki, raźbiŭku na vieršy (carkoŭnasłavianskija Jevanhielli atrymali takuju raźbiŭku tolki ŭ 1-j pał. XVIII st. — amal praz dva stahodździ paśla Ciapinskaha!).

Svaju publikacyju Ciapinski ździejśniŭ u vyhladzie dyhłoty — dźviuchmoŭnaha vydańnia, kali na storoncy źmieščany teksty na carkoŭnasłavianskaj i starabiełaruskaj. Heta naŭrad ci mahło być zroblena ŭ niejkich papularnych metach. Vydańnie adrasavałasia asobam padrychtavanym.

Ciapinski źviartaŭsia da vuzkaha koła znaŭcaŭ — da relihijnych pravadyroŭ i aktyvistaŭ, da asob, apantanych relihijnymi pytańniami.

Ciapinski skarystaŭsia šryftam, padobnym da taho, što vykarystoŭvali Skaryna i Budny. Cikava, što paśla hetych troch vydaŭcoŭ jon bolš nikoli nie ŭžyvaŭsia va ŭschodniesłavianskim druku.

Malunak šryftu jaŭna zachodni — jon uzychodzić da reniesansnaj antykvy,

Skaryna pieraniaŭ jaho ź vieniecyjanskich vydańniaŭ kirylicaj, pryznačanych dla Bośnii.

NN: Dziela čaho Ciapinski, jaki, u adroźnieńnie ad Skaryny, byŭ, zdajecca, niabiednym šlachcicam, zajmaŭsia knihadrukam?

IK:

Heta mif — byccam i Ciapinski, i Skaryna zajmalisia knihadrukam u jakaści chobi ci amatarstva. Knihadrukavańnie było vielmi vydatkoŭnaj dy składanaj pracaj. Tamu popleč sa Skarynam my bačym jahonych inviestaraŭ:

Ivana Skarynu, brata aśvietnika; zamožnych vilenskich miaščan Bahdana Onkava, Jakuba Babiča, Juryja Adźviernika. Dy i dla samoha Skaryny heta byŭ sposab padzarabić — bo jamu ž treba było za niešta žyć. Ale heta ani nie pamiašaje jaho aśvietnickija pamknieńni. Kab na pieršym miescy dla jaho stajaŭ prybytak, jon vydavaŭ by biblejnyja knihi dla carkvy — ich lahčej było realizavać. Jon ža ŭziaŭsia vydavać Bibliju dla prostaha čałavieka, što było davoli ryzykoŭna ŭ finansavym płanie.

Ciapinski ž uvohule nie moh raźličvać na viartańnie ŭkładzienych srodkaŭ: jaho vydańnie adlustroŭvała pazicyju adnoj z relihijnych płyniaŭ — pratestanckaj. Nie dla ŭsich jano było prymalna, nie ŭsie pažadali b jaho kupić.

A niekatoryja b, moža, zachacieli i źniščyć takuju knihu (da nas dajšli tolki dva paškodžanyja asobniki, jany ciapier zachoŭvajucca ŭ Rasii). Vidać, kniha raspaŭsiudžvałasia siarod adzinaviercaŭ Ciapinskaha (a taksama, napeŭna, apanientaŭ), i nie fakt, što za hrošy.

Chutčej za ŭsio, Ciapinski ŭkładaŭ u vydaviectva nie tolki svaje srodki, ale i srodki svajoj pratestanckaj hramady.

Dakumientalnych dokazaŭ hetamu niama, ale takoje mierkavańnie imaviernaje.

Z dakumientaŭ viadoma, što Ciapinski byŭ šlachcicam, ale pratestantyzm skasoŭvaje miažu pamiž carkoŭnym i štodzionnym: tam niama duchavienstva, tam kožny zdolny čałaviek moža być pravadyrom dla viernikaŭ.

Chutčej za ŭsio, Ciapinski źjaŭlaŭsia pravadyrom u niejkaj pratestanckaj hramadzie i zajmaŭ u joj post pastara ci kazańnika. Tamu jon i parupiŭsia pierakłaści Jevanhielle na zrazumiełuju narodnuju movu. Heta tady była zvyčajnaja praktyka mnohich pratestanckich supolnaściaŭ va ŭsioj Jeŭropie.

Asabista ŭ mianie skłałasia ŭražańnie, što Ciapinski byŭ bolš suvory, bolš patrabavalny i adkazny za Skarynu čałaviek — i pierad saboj, i pierad ludźmi. Jon trymaje adkaz pierad samym «hałoŭnym sudździem, pierad jakim my ŭsie stać musim» — pierad Boham (tut — cytata z pradmovy Ciapinskaha).

Sučasnyja ateisty mahli b jaho nazvać relihijnym fanatykam. Ad Skaryny ŭ mianie takoha ŭražańnia niama.

NN: U čym hałoŭnaja zasłuha Ciapinskaha pierad biełaruskaj kulturaj, na Vašu dumku?

IK: Karotka na hetaje pytańnie možna adkazać tryma paniaćciami: Kniha — Mova — Słova.

Ciapinski vydaŭ ułasny pierakład Jevanhiella ŭ takim vyhladzie, jak nichto ni da taho, ni navat paśla taho na Biełarusi i ŭ Polščy nie vydavaŭ.

Im apublikavany nie tolki pierakład, ale i carkoŭnasłavianski tekst, jaki pasłužyŭ Ciapinskamu asnoŭnym uzoram dla pierakładu. Jon źmiaściŭ na palach knihi drukavanyja kamientary — marhinalii z tłumačeńniami asobnych miescaŭ jevanhielskaha tekstu, cytavaŭ polskija i carkoŭnasłavianskija varyjanty pierakładu. Heta śviedčyć pra vysoki ŭzrovień navukovaj dumki Biełarusi tych časoŭ, ale adnačasova — i pra zasvajeńnie Ciapinskim dasiahnieńniaŭ zachodniejeŭrapiejskaj fiłałahičnaj dumki.

Mova Ciapinskaha — typovaja starabiełaruskaja mova taho času z asablivaściami, naviazanymi carkoŭnasłavianskimi i polskimi krynicami, jakija vykarystoŭvaŭ pierakładčyk.

Vielizarnaja zasłuha Ciapinskaha ŭ tym, što na starabiełaruskuju movu jon pierakłaŭ mienavita Jevanhielle — asnoŭny i najbolš šanavany chryścijanami tekst Sv. Piśma.

Hetym samym pierakładčyk zaśviedčyŭ, što starabiełaruskaja mova razam ź inšymi movami Jeŭropy zdolnaja ŭžyvacca dla relihijnaj kamunikacyi.

Zrazumieła, pierad Ciapinskim stajali nie nacyjanalnyja pryjarytety — jak minimum, da siaredziny XVIII st. takija pryjarytety nikomu i nie zachodzili ŭ hołavu, — a inšyja — relihijnyja. Tamu takim haračym pafasam napoŭniena jaho pradmova da Jevanhiella. Jaje lejtmatyŭ — kazać Navuku Słova Božaha, pašyrać Jevanhielle siarod naroda. Niama sumnievu, što svoj pierakład dy vydańnie jon razhladaŭ mienavita jak relihijnuju čynnaść.

* * *

5 faktaŭ pra Vasila Ciapinskaha

pavodle manahrafii Ihara Klimava

1. Byŭ nie ź Ciapina.

Pierakładčykam i vydaŭcom Jevanhiella źjaŭlajecca nie toj Vasil Ciapinski, jaki vałodaŭ majontkam Ciapina na Połaččynie [tak, naprykład, śćviardžajecca ŭ Biełaruskaj Encykłapiedyi — NN.], a jaho stryječny brat, taksama Vasil Ciapinski, jakomu naležaŭ majontak Łatyholičy na Maładziečanščynie. Adpaviedna, i

druk knihi moh adbyvacca dzie zaŭhodna, ale tolki nie ŭ Ciapinie. Ciapina na toj čas znachodziłasia na miažy z maskoŭskimi ŭładańniami (maskavity zachapili Połaččynu) i ŭ luby momant mahło stać abjektam rabaŭničaha najezdu.

Tak što drukarniu treba šukać niedzie ŭ Paŭnočna-Zachodniaj Biełarusi. Ale ciažka skazać, ci znachodziłasia jana ŭ majontku.

Drukarnia mahła pracavać taksama ŭ lubym zamku hetaha rehijona: Łosku, Zasłaŭi, Krevie…

Siońnia ciažka skazać, dzie mienavita.

2. Viadomy partret Ciapinskaha — nie jaho partret?

Partret, jaki viadomy ciapier, upieršyniu źjaviŭsia ŭ pracy Łastoŭskaha 1926 h.

Vacłaŭ Łastoŭski byŭ talenavity dyletant, a ŭ spravie hłaryfikacyi minułaha svajho naroda jon nie spyniaŭsia pierad falsifikacyjaj, prydumkaj ci pierabolšańniem.

Dziesiacihodździem raniej niejkuju vyjavu Ciapinskaha znajšoŭ Ramuald Ziamkievič ŭ mahnackaj biblijatecy ŭ Krošynie. Vyjava była ŭpleciena ŭ adzin z asobnikaŭ Bresckaj Biblii 1563 h. Niejkaja vyjava mahła sapraŭdy isnavać, ale ci takoj jana była, jak viadoma ciapier, — niajasna.

3. Palihłot.

Ciapinski paŭstaje pierad nami vielmi adukavanaj asobaj — padčas pracy ź pierakładam jon skarystaŭ krynicy na amal usich dastupnych movach.

U najbolšaj stupieni — polski pierakład svajho paplečnika i adnadumca Symona Budnaha. Taksama Ciapinski ŭpieršyniu źviarnuŭsia da rukapisnaj spadčyny carkoŭnasłavianskaha Jevanhiella, jakaja na toj čas naličvała ŭžo siem stahodździaŭ. Jon spasyłajecca na jaho roznyja redakcyi — sučasnaja navuka daznałasia pra ich isnavańnie tolki ŭ kancy XIX st.! Biełaruski pratestant karystaŭsia i pracami zachodnich humanistaŭ. Usie jany byli napisanyja łacinaj. Jon taksama pavinny byŭ vałodać u peŭnaj stupieni i niamieckaj movaj, kab vykarystać niamiecki pierakład Marcina Lutara, ślady ŭździejańnia jakoha taksama bačnyja ŭ starabiełaruskim pierakładzie.

4. Mianiaŭ naborščykaŭ.

Vydavieckaja praca nie była lohkaj. Pra heta śviedčać pierapynki ŭ nabory tekstu Jevanhiella. Mahčyma, tekst pierakładu abmiarkoŭvaŭsia i vypraŭlaŭsia. Abo ŭ Ciapinskaha mianialisia naborščyki. Abo jaho drukarniu sustrakali niejkija prablemy. U lubym vypadku, tekst pomnika daje mahčymaść nahladna prasačyć usie źmieny naboru. Darečy,

padobnyja źmieny ŭ tekście biełaruskich staradrukaŭ znojdzieny pakul tolki ŭ vydańni Ciapinskaha.

5. Jaho słovy pra «zaniapad movy» niapravilna interpretujuć.

Hetuju temu Ciapinski zakranuŭ u pradmovie da vydańnia. Ad pačatku XX st. pad «movaj» časta razumiejeca (stara)biełaruskaja, ale heta pamyłka:

Ciapinski mieŭ na ŭvazie carkoŭnasłavianskuju.

* * *

Ihar Klimaŭ — movaznaviec, kandydat navuk. Vykładaje ŭ Biełaruskim dziaržaŭnym universytecie kultury. Koła navukovych intaresaŭ — historyja biełaruskaj litaraturnaj movy, linhvistyki tekstu, sacyjalinhvistyki.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0