Piaćsot hadoŭ tamu pierapisčyk Maciej Dziasiaty skončyŭ pracu nad pieršym u Biełarusi poŭnym zvodam knih Biblii. Heta była sprava hieapalityčnaj važnaści. Piša historyk Mikoła Nikałajeŭ.
Užo 15 hadoŭ u Rasiejskaj nacyjanalnaj biblijatecy ŭ Sankt‑Pieciarburhu ładzicca mižnarodnaja navukovaja kanferencyja «Sankt‑Pieciarburh i biełaruskaja kultura». Sioletniaja była pryśviečana čałavieku, čyjo imia pamiatajuć niešmatlikija specyjalisty. Adnak imia i praca knihapisca Macieja Ivanaviča (Macieja Dziasiataha) vartyja ŭsieahulnaj pamiaci i pryznańnia. Bo jon — stvaralnik pieršaha ŭ Biełarusi zvodu knih Biblii, jakomu sioleta spaŭniajecca 500 hadoŭ. Toj śpis kiryličnaj słavianskaj Biblii zachoŭvajecca ŭ Sankt‑Pieciarburhu.
Na pačatku XVI st. na vializnaj prastory Ŭschodniaj Eŭropy byŭ tolki adzin poŭny śpis biblijnych knih: Hienadzieŭski. Stvorany jon byŭ u Noŭharadzie ŭ 1499 h. pa błasłavieńni archijapiskapa Hienadzia. Najaŭnaść poŭ¬naj Biblii nadavała Vialikamu Maskoŭskamu kniastvu (jakoje tolki dałučyła Noŭharad) aŭtarytet siarod chryścijan.
Jakraz u toj čas maskoŭski vialiki kniaź Ivan III Vasiljevič vydavaŭ dačku Alenu za vialikaha kniazia litoŭskaha Alaksandra Kazimieraviča.
Padčas zaručynaŭ Alaksandar abiacaŭ Alenu šanavać, a taksama nie čapać jaje pravasłaŭnaje viery. (Alena ž była ŭnučkaj bizantyjskaha imperatara!) Harantami słova kniazia‑katalika byli jaho pravasłaŭnyja paddanyja.
Kali praź niekalki hadoŭ pamior brat Jan Albrecht, polski karol, Alaksandru pierajšło ŭ spadčynu jaho karaleŭstva. Novaha karala ŭračysta karanavali ŭ Krakavie. Adnak Aleny na karanacyi nie było — Papa i polskija pany byli kateharyčna su¬prać pravasłaŭnaj karalevy. Alena Ivanaŭna zastałasia z tytułam vialikaj kniahini.
Jak vializny niedachop krakaŭski dvor razhladaŭ i adsutnaść u Aleny Ivanaŭny poŭnaha śpisu Biblii. U VKŁ na toj čas zvodu knih Biblii na słavianskaj movie nie było: kab vykanać pracu, treba było źbirać, a časam i nanoŭ pierakładać teksty. Mieć u dziaržavie poŭny pierakład Biblii było dla pravasłaŭnaj Litvy momantam prestyžu. A dla karala i vialikaha kniazia takaja kniha była b važkim arhumentam u palityčnaj baraćbie ź cieściem, vialikim kniaziem maskoŭskim. Vyrašana było daručyć pracu vydatnamu kalihrafu Macieju Dziasiatamu. Pierapiska i azdoba zadumanaha kodeksu była skončanaja praź piać hadoŭ, u 1507 h.
Dziesiać bratoŭ — dzieviać manachaŭ
Pačatak historyi i bijahrafija stvaralnika viadomyja, dziakujučy zachavanamu arkušu ź vialikaj prypiskaj «Ab napisaŭšym knihi sija». Pierapisčyk paviedamlaje, što jon vychadziec z horadu Tarapca (u 1501 h. adyšoŭ ad VKŁ da Maskvy), a byŭ jon dziasiaty syn u siamji (ad taho i nazvany Maciej Dziasiaty). Usie dzieviać bratoŭ pryjšli ŭ manastva, manachiniami stali i try siastry.
Maciej z honaram piša, što siarod ich — ihumien Pradciečanskaha manastyra ŭ Połacku Jaŭfimi. Na zachavanym Połackim Evanhielli XIV st. z manastyra Jana Pradciečy jość układny zapis, datavany 1507 h.: «A pri tom mieście byli dobryje ludzi ihoumn' śviatoho Ivana Jeoufimiei Taropka s bracijeju…» Proźvišča pradciečanskaha ihumiena «Taropka» značyć «z Tarapca». Možna mierkavać, što praz brata Maciej byŭ znajomy i z pałačaninam Franciškam Skarynam: pierakładčyki biblijnych knih byli sučaśnikami i ludźmi adnaho asiarodździa.
Lebiadzinymi piorami
Biblija Macieja Dziasiataha — 545 arkušaŭ vialikaha (30.7x19.5 sm) farmatu, jana ŭklučaje Stary i Novy Zapaviety. Na kožnaj staroncy 35 radkoŭ tekstu, upisanych tak, što zastajucca šyrokija pali. Pali zaniatyja šmatlikimi pamietkami pisca i ŭładalnikaŭ rukapisu ŭ paźniejšyja časy. Va ŭstupie Maciej paviedamlaje, što hetyja knihi, padobna da pčalinaha sota, «vykładzieny ad usich u adnu».
Kalihrafija «Dziesiatahłava» ŭražvaje dalikatnaściu. Počyrk Macieja nie zastajecca niaźmiennym na praciahu ŭsioj piacihadovaj pracy. Časam jon drabniejšy, časam bolš hruby (pamiery litar 2—3 mm). Heta zaležała ad jakaści atramantu, zatočki lebiadzinych pioraŭ. Pryhožy počyrk u spałučeńni z šyrokimi palami, raŭnamiernaje čarhavańnie karyčnievaha i čyrvonaha atramantu robiać vialikaje estetyčnaje ŭražańnie.
Maciej byŭ nia tolki vydatnym dekarataram, ale i vyklučna akuratnym i hramatnym piscom. Zroblenyja propuski i apiski vypraŭlenyja albo ŭ samim tekście, albo na poli z čyrvonym vynasnym značkom. Artahrafija ŭ roznych častkach rukapisu adroźnivajecca, adpaviedna artahrafii roznych knih, vykarystanych dla pierapiski. Carkoŭnasłavianskaja mova tekstaŭ davoli čystaja, biełaruskija asablivaści redkija, ale jość. Bolšaj častkaj jany praryvajucca ŭ zajmieńnikach: tabie, sabie.
Na kantroli ŭ vialikaha kniazia
Maciej paviedamlaje ŭ prypiscy, što praca była pačataja «ŭ Vilni, pry vialikim kniazi Alaksandry, byŭšym karalom Polskim, vialikim kniaziem Litoŭskim, Ruskim, Žamojckim, a mitrapalicie kijeŭskim i Usiaje Rusi Iionie, a vajavodzie Vilenskim Mikałai Radzi¬viłu…», a zakončanaja «ŭ manastyry Pračystaja Dabravieščańnia, nazyvanym Supraśl u dziaržavie Alaksandra Chadkieviča». Zaŭvažym: Maciej stavić vialikakniaski tytuł haspadara na pieršaje pierad karaleŭskim miesca.
Dalej Maciej paviedamlaje, što mieŭ mahčymaść pačać pracu dziakujučy pisaru vialikaha kniastva litoŭskaha Fiodaru. Zhadka ŭ adnym šerahu pra vialikaha kniazia i picapa, u jakoha Maciej dla pracy nad knihaj «isprasich… ot słužby pokoja», padajecca nievypadkovaj. Małavierahodna, kab picap biaź viedama mitrapalita i vialikaha kniazia, u jakoha byŭ za sakratara, daručyŭ składańnie zvodu biblijnych knih.
Chto ž byŭ toj Fiodar? Vierahodnaj padajecca kandydatura Fiodara Janušaviča, syna Januška, jaki byŭ pisaram i karaleŭskim sakratarom u 1486—1507 h. Fiodar nazvany «pisar były» — užyvańnie formy «były» možna patłumačyć jak pakazańnie na toje, što čałaviek jašče žyvy, u adroźnieńnie ad «karol byŭšy». Bo ŭ 1506 h., niečakana, va ŭzroście 46 hadoŭ, pamipae vialiki kniaź Alaksandar (chadzili čutki, što jon byŭ atručany). Na pasad ustupaje Žyhimont I, daloki ad taho, kab padtrymlivać pačynańni pravasłaŭnych paddanych.
Paśla śmierci karala Maciej Dziasiaty, karystajučysia apiakunstvam mahnata Alaksandra Chadkieviča, pierajechaŭ u Supraślski manastyr, kab zakončyć knihu. Mahčyma, u toj samy čas, Maciej Ivanavič navučaŭ syna Chadkieviča — Ryhora Alaksandraviča, budučaha stvaral¬nika Zabłudaŭskaj drukarni i apiekuna Piatra Mścisłaŭca i Ivana Fiodarava…
Ad Biblii ŭładaroŭ da Biblii miaščanaŭ
Šykoŭny kodeks zastavaŭsia ŭ dalokim Supraśli, zhublenym siarod Błudaŭskaj puščy. U pierapisie majomaści ad 1668 h. jość «Dziesiatahłaŭ z puklami miedzianymi pazłaconymi». Pieraplot da našaha času nie zachavaŭsia. U XIX st. rukapis vyviez z Supraślu vykładčyk Žyrovickaj seminaryi Pavał Dabrachotaŭ, a ŭ 1911 h. kniha pierajšła ŭ biblijateku Pieciarburskaj akademii navuk.
Praź dziesiać hadoŭ paśla Macieja Dziasiataha Francišak Skaryna Bibliju nadrukavaŭ. Pierakładčyckaja i vydavieckaja dziejnaść Skaryny ažyćciaŭlałasia dla miaščanaŭ i na ich srodki: u pradmovach i paślasłoŭjach jon tolki adnojčy ŭspaminaje śvieckuju i ni razu — carkoŭnuju ŭładu. Adzin hety fakt pakazvaje, nakolki roźni¬lisia pazycyi biełaruskaha pieršadrukara i jaho sučaśnika — knihapisca.
Užo šmat hadoŭ navukoŭcy abmiarkoŭvajuć pytańnie pra faksymilnaje vydańnie «Dziesiatahłavu» — jano nia tolki zabiaśpiečyła b unikalnaj pieršakrynicaj historykaŭ mastactva i daśledčykaŭ słavianskaj bibliistyki, ale i ŭpryhožyła b luby biblijafilski knihazbor cudoŭnym — karaleŭskim — kodeksam epochi Renesansu. Pakul ža piacisothadovy jubilej Biblii Macieja Dziasiataha adznačany tolki małatyražnym naściennym kalendarom, vydadzienym u Miensku. Miesca ŭ šerahu faksymilnych uznaŭleńniaŭ šedeŭraŭ knihi, jakija bytavali ŭ siaredniavieččy na biełaruskich ziemlach, pakul nie zaniataje.
Ciapier čytajuć
Zahnuŭsia biznes člena chakiejnaj kamandy Łukašenki, jaki abiacaŭ pabudavać łyžny maniež za Viarchoŭnym sudom uzamien na łasyja ŭčastki1
Kamientary