Infarmacyja, jakuju paviedamlajuć pra suśvietna viadomaha tvorcu kala jaho słavutych vitražoŭ u adnym z hałoŭnych katalickich chramaŭ Francyi, uražvaje svajoj niepiśmiennaściu.
Fatahrafiju anhłamoŭnaha infarmacyjnaha stenda, ustalavanaha ŭ sabory Notr-Dam-de-Rejms, dasłali čytačy «Našaj Nivy». Tekst na joj pačynajecca z nastupnaj frazy: «A French painter of Russian origin, Marc Chagall (1887—1985) was born in a small village in Belorussia called Vitebsk».
U pierakładzie heta aznačaje: «Francuzski mastak ruskaha pachodžańnia Mark Šahał naradziŭsia ŭ maleńkaj vioscy ŭ Biełarusi pad nazvaj Viciebsk».
Prosta žach, jak na aficyjnym stendzie ŭ adnym z hałoŭnych turystyčnych i histaryčnych abjektaŭ Francyi možna było dapuścić stolki hrubych faktałahičnych pamyłak u adnym nievialikim frahmiencie tekstu — i heta ŭ časy, kali lubuju infarmacyju možna za chvilinu spraŭdzić u internecie.
Farmuloŭka pra «rasijskaje pachodžańnie» (Russian origin) źjaŭlajecca histaryčna niekarektnaj. Mark Šahał pachodziŭ ź biełaruskich jaŭrejaŭ. U jeŭrapiejskaj praktycy jaho časta nazyvajuć «ruskim», «rasijskim» vyklučna pa fakcie naradžeńnia ŭ miežach tahačasnaj Rasijskaj impieryi. Adnak histaryčna jaŭrejskaje nasielnictva źjaviłasia ŭ Rasii tolki ŭ vyniku padziełaŭ Rečy Paspalitaj u kancy XVIII stahodździa. Mienavita tady była ŭviedziena tak zvanaja «miaža asiedłaści», jakaja fiksavała jaŭrejaŭ na anieksavanych ziemlach Biełarusi, Ukrainy i Litvy, u toj čas jak na spradviečnych ruskich terytoryjach im žyć zabaraniałasia.
Akramia taho, pamyłkova vyznačana i samo miesca naradžeńnia. Mark Šahał naradziŭsia nie ŭ Viciebsku, jak paznačana na stendzie, a ŭ miastečku Lozna. Dziciačyja hady jon pravodziŭ u domie svajho dzieda ŭ Loźnie, a taksama ŭ samym Viciebsku, jaki paźniej sapraŭdy staŭ centralnym vobrazam usioj jahonaj tvorčaści.
Narešcie, nazyvać Viciebsk «maleńkaj vioskaj» (small village) śmiešna, navat kali havorka idzie pra časy Šahała. Na momant naradžeńnia mastaka ŭ 1887 hodzie Viciebsk byŭ bujnym ekanamičnym centram i stalicaj Viciebskaj hubierni. Pavodle danych Pieršaha ŭsieahulnaha pierapisu nasielnictva 1897 hoda, u horadzie pražyvaŭ 65 871 čałaviek. Dla paraŭnańnia, nasielnictva samoha Rejmsa ŭ Francyi ŭ kancy XIX stahodździa składała kala 100 tysiač čałaviek. Viciebsk byŭ całkam supastaŭnym pa maštabach ź vialikimi francuzskimi haradami. I ŭ niekatorych sensach pieradavym u impieryi: naprykład, tut užo ŭ 1898 hodzie, na hod raniej za Maskvu, pajšoŭ elektryčny tramvaj.
Rejmski sabor siońnia. Fota: Wikimedia Commons / Sebastian Mierzwa
Narešcie, nazva horada tranślitaravanaja nie ź biełaruskaj movy — Vitebsk zamiest Viciebsk. Ale aŭtary nie spravilisia navat z nazvaj krainy! U anhłamoŭnym tekście jana nazyvajecca nie Belarus — a heta aficyjnaja mižnarodnaja norma, a Belorussia. Navat za savieckim časam u mižnarodnych dakumientach (naprykład, u AAN) kraina pisałasia inakš — Byelorussia, a pa-francuzsku kraina nazyvajecca Biélorussie. Adkul uziałasia Belorussia, niezrazumieła.
Rejmski sabor, pabudavany ŭ XIII stahodździ, źjaŭlajecca pomnikam suśvietnaj spadčyny JUNIESKA i histaryčnym miescam karanacyi francuzskich manarchaŭ. Padčas Pieršaj suśvietnaj vajny ŭ 1914 hodzie budynak mocna paciarpieŭ ad niamieckaj artyleryi, u vyniku čaho byli źniščany šmatlikija siaredniaviečnyja vitražy.
U 1971 hodzie kiraŭnictva źviarnułasia da Marka Šahała z prapanovaj azdobić vokny centralnaj kaplicy ŭ viancy kaplic, jaki zamykaje padoŭžanuju voś chrama.
Praca viałasia ŭ supracoŭnictvie ź miascovymi majstrami Šarlem Markam i Bryžyt Simon, čyja vitražnaja majsternia ŭ Rejmsie viadzie svoj radavod z 1640 hoda. Śpiecyjalna dla Šahała francuzskija majstry adnavili siaredniaviečnyja technałohii XIII stahodździa, kab stvaryć asablivy sini koler škła, jaki staŭ fonam dla ŭsioj kampazicyi.
Uračystaje adkryćcio vitražoŭ adbyłosia ŭ 1974 hodzie. Kampazicyja składajecca z troch vialikich śpičastych akon: centralnaje pryśviečana biblejskim postaciam Aŭraama i Chrysta, levaje — radavodu caroŭ Iŭdziei, a pravaje pravodzić paralel pamiž biblejskaj historyjaj i historyjaj francuzskich karaloŭ, jakija karanavalisia ŭ hetym sabory.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary