Ekspedycyja pa śladach Słuckaha paŭstańnia
Prahrama «Vusnaja historyja» dla studentaŭ Adździaleńnia Najnoŭšaj historyi ŭ Biełaruskim Kalehijumie raspačynajecca ź pieršaha kursu. Heta nia prosta zbor uspaminaŭ, ale farmavańnie novaha korpusu krynic.
Dla daśledavańnia abrali Słuččynu i temu Słuckaha paŭstańnia 1920 hodu. Jakija ślady ŭ śviadomaści ludziej pakinuła padzieja, takaja važnaja dla tvareńnia nacyjanalnaha mitu, i, adnačasova, padlehłaja bieśpierapynnym napadam savieckaj i neasavieckaj histaryjahrafii?
Takim čynam, 23 žniŭnia hrupa studentaŭ Kalehijumu, a taksama vykładčyki — Nina Stužynskaja dy aŭtar hetych radkoŭ, vypravilisia ŭ padarožža.
Histaryjahrafičnaja intryha
Spačatku postsavieckaja, a potym i neasavieckaja płyni vypracavali svoj varyjant staŭleńnia da padziei, što atrymała nazvu «Słuckaje paŭstańnie». Meta «novaha pohladu» — minimizacyja «škodnaha ŭpłyvu» śviedčańniaŭ samaarhanizacyi i aktyŭnaści biełarusaŭ dla manalitu savieckaj historyi. Hałoŭnyja tezy hetaha padychodu dźvie:
1. «Takoj histaryčnaj padziei jak Słuckaje paŭstańnie nie było»;
2. «Nijakaj abarony Słuckaja bryhada nie trymała i takimi siłami nie mahła trymać» (cytaty pavodle «Narysaŭ historyi Biełarusi. Častka 2» (Miensk, 1995)).
Dla ilustracyi spašlusia na akademika Iłaryjona Ihnacienku, jaki ŭvažajecca za liberalnaha historyka i jaki padrychtavaŭ admysłovy raździeł dla «Narysaŭ historyi Biełarusi»: «Ab jakim paŭstańni mahła iści razmova, kali hety paviet byŭ akupavany polskimi vojskami, jakija pa dahavoru ab pieramirji rychtavalisia adyści za demarkacyjnuju liniju. Čyrvonaj Armii ŭ rajonie Słucku nie było. Uźnikaje pytańnie: suprać kaho było paŭstańnie?»
Strachi, stereatypy, pryznańni
Lubyja razmovy ŭ siońniašniaj biełaruskaj pravincyi ź nieznajomymi ludźmi pačynajucca ź niedavieru. «A mianie nie aryštujuć?» — tak u nas i zapytałasia staraja kabieta ŭ vioscy Šyščycy.
U sp-ni Stužynskaj na rukoch byŭ śpis udzielnikaŭ paŭstańnia, składzieny pavodle źviestak, u tym liku, z archivu KHB. Pavodle hetaha śpisu, ź vioski Šyščycy pachodzić adzin z udzielnikaŭ paŭstańnia — Davydoŭski.
Siońnia ŭ Šyščycach pražyvaje tolki adna siamja Davydoŭskich. My zavitali da sp. Paŭła Davydoŭskaha*:
«— Moža heta Vaš baćka byŭ? — zapytałasia N.Stužynskaja.
— Nie, jon nia byŭ tam! — adkazaŭ P.Davydoŭski.
— A kali jon pamior?
— Jon nie pamior, a pahib na froncie ŭ 1944. Jamu było 45 hadoŭ, kali jaho ŭ varmiju zabrali.
— A kali jaho zabrali — u sorak čaćviortym?
— U sorak čaćviortym, kali ruskija pryjšli siudy ŭžo, kahda asvabadžali Biełaruś, jon ušoŭ na front...
— A sami Vy ź jakoha hodu?
— Z dvaccać siadźmoha.
— Dyk i nia pamiatajecie — ci moh Vaš baćka być tam?
— Da ja znaju, što jon nia byŭ tada ŭ hetych słuckich partyzanach...
— A jakija partyzany?
— Heta kali było hetaje Słuckaje vastańnie, kali palaki byli tut. Ale jon nia ŭčastvavaŭ tam.
— A ŭ vioscy chto ŭdzielničaŭ?
— Nichto ničaho!
— Tut vašyja nastaŭnicy kazali, što Vaš baćka pierachodziŭ miažu...
— Nia jon heta! U kałchozie jon byŭ. Sorak piać hod jamu było, jak jaho uziali ŭ armiju».
Aŭhińnia Hryckievič** (jakaja naradziłasia ŭ 1890 hodzie, a, na žal, pamierła letaś) sa staražytnaj vybranieckaj vioski Varkavičy, nia čuła pra Słuckaje paŭstańnie, ale prypaminała, što moładź zapisvałasia ŭ vojska «suprać palakaŭ i balšavikoŭ» — heta absalutna adpaviadaje lozunhu biełaruskich eseraŭ «Ni panoŭ, ni kamunistaŭ». Esery viali rej u Słuckim paŭstańni.
Sustrelisia my i z zusim inšaj interpretacyjaj. U miastečku Hrozava, dzie ŭ listapadzie 1920-ha byŭ sfarmavany Hrozaŭski połk (adzin z dvuch pałkoŭ 1-j Słuckaj bryhady stralcoŭ), pradstaŭnik miascovaha sielsavietu pierakonvaŭ nas, što nijakaha paŭstańnia nie było. Pra heta jamu nibyta paviedamiŭ krajaznaŭca z Kapyla Abramčyk.
U Słucki krajaznaŭčy muzej my patrapili ŭžo paśla taho, jak praviali zapis uspaminaŭ. Napačatku ŭ muzei nas čakała rasčaravańnie — va ŭsioj ekspazycyi — nivodnaj zhadki pra tyja padziei. Užo paśla vyśvietliłasia, što muzej štohod u listapadzie ładzić vystavy, pryśviečanyja paŭstańniu. A ŭ schoviščach my zmahli paznajomicca z dakumentami niekatorych paŭstancaŭ, patrymali ŭ rukoch pašpart BNR siabry Rady Słuččyny Vasila Rusaka.
Tapahrafii
Pad čas vandroŭki my pabyvali va ŭsich značnych dla paŭstańnia nasielenych punktach. Na Słuččynie zachavalisia nia tolki vusnyja, ale j materyjalnyja śviedčańni padziejaŭ 1920 hodu. Nia tak daŭna źjavilisia znaki ŭšanavańnia — byli ŭstanoŭlenyja pamiatnyja kryžy ŭ Siemiežavie i Hrozavie.
U Siemiežavie paśla evakuacyi sa Słucku znachodziłasia Rada. Mienavita tut, na centralnym placy staražytnaha miastečka, 25 listapada adbyŭsia parad biełaruskich adździełaŭ. Praz dva dni pačalisia bajavyja dziejańni. Na kryžy, ustanoŭlenym u 1992 hodzie, navat zachavałasia stužka ŭ kolerach nacyjanalnaha ściahu. Jak uzhadvajuć śviedki padziejaŭ 1920 hodu, mienavita nasielnictva Siemiežava było najbolš ščodrym da biełaruskich vajskoŭcaŭ i ichnych patrebaŭ.
Miastečka Hrozava viadomaje jašče ź pieršaj pałovy XVI st. Pad čas paŭstańnia tut farmavaŭsia Hrozaŭski połk — zapis adbyvaŭsia ŭ daŭnim pałacy Radziviłaŭ. Hety klasycystyčny budynak druhoj pałovy XVIII st. i siońnia ŭzvyšajecca na ŭskrainie vioski. Jašče ŭ 1980-ch tam mieściłasia siaredniaja škoła. Siońnia budynak u paŭrazburanym stanie.
U centry Hrozava našy sučaśniki ŭ 1994 hodzie taksama pastavili pamiatny kryž. Moža być z-za taho, što šylda na kryžy dla niekaha padałasia zanadta kidkaj (z «Pahoniaj»), jana vyklikała nieadekvatnuju reakcyju — plama rudoj farby zastałasia na hetaj šyldzie.
U miastečku Vyzna — tam kryž ustanaŭlivali dva razy i abodva razy demantavali. Kažuć, što da vykopvańnia kryža niepasredna dałučyŭsia tutejšy pravasłaŭny śviatar. U 1923 hodzie samo miastečka było pierajmienavanaje ŭ Čyrvonuju Słabadu.
Jašče adzin histaryčny budynak, niepasredna źviazany z paŭstańniem, znachodzicca ŭ Słucku — heta Dom šlachieckaha schodu. Tut, u staraśvieckaj kamianicy adbyŭsia źjezd Słuččyny. Ciapier tut — krajaznaŭčy muzej. Ale ŭsie staryja budynki ŭ Słucku tak ci inakš majuć dačynieńnie da ludziej paŭstańnia. U kamercyjnaj vučelni, u znakamitaj himnazii, u duchoŭnaj vučelni zajmalisia budučyja ŭdzielniki tych padziejaŭ. Nia dumaju, što niekali ŭsie hetyja budynki treba budzie pazaviešvać šyldami. Najlepšaja pamiać — zachavańnie i tak užo paniaviečanaha histaryčnaha asiarodździa, dobry stan budynkaŭ, u jakich žyli, pracavali j vučylisia ludzi, što ŭ časy razłomu abvieścili Słuččynu častkaju BNR dy pačali rychtavacca da abarony svajoj Respubliki.
Terminalohija
Nahadaju, adna z asnoŭnych tezaŭ neasavieckaj histaryjahrafii hučyć nastupnym čynam: «Nijakaha paŭstańnia nie było». Bieručy pad uvahu sutnasnyja acenki tych padziejaŭ, z hetym možna pahadzicca.
Padziei listapada—śniežnia 1920 hodu byli na Słuččynie aktam dziaržavatvareńnia. Nacyjanalny kamitet jak orhan miascovaha samakiravańnia arhanizavaŭ abrańnie biełaruskich kamitetaŭ zamiest pryznačanych polskaj administracyjaj vojtaŭ u vałaściach i sołtysaŭ u vioskach. Namahańniami Nacyjanalnaha kamitetu byli stvoranyja kaaperatyŭnyja sajuzy, sfarmavanaja biełaruskaja milicyja — uzbrojenaja samaachova; naładžvalisia mechanizmy sacyjalnaj dapamohi. 15—16 listapada adbyŭsia źjezd Słuččyny, na jakim 115 paŭnamocnych pradstaŭnikoŭ žycharoŭ rehijonu sfarmavali Radu Słuččyny — orhan dziaržaŭnaje ŭłady. Źjezd abvieściŭ Słuččynu častkaju BNR. Raspačałosia farmavańnie ŭzbrojenych siłaŭ — i za try dni paŭstała Słuckaja bryhada, jakaja naličvała 4 tysiačy čałaviek.
Apynuŭšysia ŭ neŭtralnaj zonie, Słuckaja bryhada pad ciskam pieraŭzychodziačych siłaŭ Čyrvonaj Armii vymušanaja była adstupać na zachad. Evakuacyja Słucku skončyłasia 24 listapada, Rada Słuččyny i Vajennaja staŭka pierajechali ŭ miastečka Siemiežava, kudy ściakłosia da 15 tysiač čałaviek. 1-y Słucki połk zaniaŭ učastak frontu ad Siemiežava da Vyzny praciahłaściu pryblizna 20 km. Hrozaŭski połk zaniaŭ abaronu ŭ napramku na Kapyl. Bajavyja dziejańni pačalisia 27 listapada.
Balšaviki maštabny nastup raspačali 7 śniežnia, kinuŭšy na Słuckuju bryhadu 8-ju i 17-ju dyvizii. Takija važnyja punkty jak Siemiežava i Vyzna niekalki razoŭ pierachodzili z ruk u ruki. 28 śniežnia Słuckaja bryhada vymušanaja była adstupić i pierajści miažu z Polščaj, dzie było internavana bolš za 1,5 tysiačy aficeraŭ i žaŭnieraŭ. Častka Słuckaj bryhady (kala 400 čałaviek) na čale z aficerami zastałasia ŭ neŭtralnaj zonie dla partyzanskich dziejańniaŭ. Niekatoryja adździeły paźniej uvajšli ŭ skład paŭstanckaj sialanskaj armii «Zialony Dub».
Tamu možna kazać, što padziei na Słučynie ŭ listapadzie—śniežni 1920-ha — heta samaarhanizacyja i samaabarona žycharoŭ Słuckaha pavietu. Z uvahi na vajskovy bok padziejaŭ mnohija pradstaŭniki nacyjanał-demakratyčnaha lahieru ŭžyvajuć nazvu Słucki zbrojny čyn. Sioleta my zafiksavali nazvu «słuckija partyzany».
Miž tym, nivodnaja z hetych nazvaŭ nie achoplivaje całkam maštab tych padziejaŭ — farmavańnie dziaržaŭnaha mechanizmu Biełaruskaj Narodnaj Respubliki na terytoryi Słuckaha pavietu. Pry hetym byli sfarmavanyja jak orhany cyvilnaj ułady, tak i vajskovaj. Uzbrojenym siłam BNR na Słuččynie pryjšłosia vieści abarončyja bai. Navat i ciapier ździŭlajuć chutkija tempy dy zładžanaść farmavańnia ŭsich orhanaŭ dziaržaŭnaje ŭłady, a asabliva — Słuckaj bryhady. Heta dadatkova śviedčyć, što tyja padziei — nie spantanny vystup i nia krok adčaju. Biełaruskaje sialanstva ŭžo vydatna ŭjaŭlała, chto idzie na našu ziamlu z Uschodu. Ahulnaj była taksama niezadavolenaść polskimi ŭładami. U takich umovach dziejnaść Rady Słuččyny ŭsprymałasia jak paŭstavańnie ŭłasnaj zakonnaj ułady.
Viartajučysia da terminalahičnaj prablemy, adznačym, što krychu paźniej sami ŭdzielniki tych padziejaŭ vykarystoŭvali aznačeńnie «Słuckaje paŭstańnie». Na biełaruskaj nacyjanalna-palityčnaj naradzie ŭ Prazie 29 vieraśnia 1921 hodu była pryniataja rezalucyja «Ab Słuckim paŭstańni», jakoje charaktaryzavałasia jak «nacyjanalnaje paŭstańnie za niezaležnaść Biełarusi».
Aleh Dziarnovič
* Zapis Iryny Kaštalan.
** Uspaminy Aŭhińni Hryckievič zapisała Nina Stužynskaja.
Kamientary