Amierykanski doktar u svaim ese dla The Wall Street Journal śćviardžaje, što kluč da doŭhaha i zdarovaha žyćcia — nie ŭ dyjetach i technałohijach, a ŭ sacyjalnych suviaziach.
Amierykanski doktar, daśledčyk daŭhalećcia i prafiesar Piensilvanskaha ŭniviersiteta Iziekil Dž. Emanuel (Ezekiel J. Emanuel) piša: «Ja pryśviaciŭ usiu svaju karjeru vyvučeńniu taho, što dapamahaje ludziam žyć daŭžej i zdaraviej. Maja mama i moj tata — nahladny dokaz taho, što kluč da hetaha — u zachavańni sacyjalnych suviaziaŭ».
Aŭtar analizavaŭ mižnarodnyja statystyčnyja danyja, sotni kliničnych daśledavańniaŭ, a taksama modnyja tendencyi — ad dyjet i charčovych dabavak da technałahičnych pryład, jakija abiacajuć padaŭžeńnie žyćcia. Adnak, pavodle jaho vysnoŭ, hałoŭny faktar daŭhalećcia, jaki časta zastajecca pa-za ŭvahaj, — heta žyvyja čałaviečyja znosiny.
«Moj baćka nie miedytavaŭ, nie ličyŭ kroki, śpiecyjalna nie zajmaŭsia fizičnymi praktykavańniami i ni razu ŭ žyćci nie vymaviŭ słova «uśviadomlenaść». Tym nie mienš jon dažyŭ da 92 hadoŭ i pamior doma paśla vielmi karotkaj baraćby z rakam mozhu. Za dziesiać dzion pamiž pastanoŭkaj dyjahnazu i jaho śmierciu jaho naviedali dzieci i 11 unukaŭ».
A maja maci i ciapier, u svaje 92 hady, trymajecca małajcom. U jaje pa-raniejšamu jość pačućcio humaru i palityčnaja aktyŭnaść, ale niama, jak jana sama kaža, chvarob, jakija jaje zabjuć.
Baćka Emanuela, piedyjatr z Čykaha, byŭ nadzvyčaj adkrytym i kamunikabielnym čałaviekam. Jon razmaŭlaŭ na piaci movach, lohka znachodziŭ ahulnuju movu ź ludźmi roznych kultur i sacyjalnych hrup, časta dapamahaŭ biaspłatna i nie saromieŭsia źviartacca da nieznajomcaŭ u paŭsiadzionnych situacyjach.
«Adnojčy ja naziraŭ, jak jon padčas pajezdki ŭ aŭtobusie dyjahnastavaŭ zob u spadarožnicy i paraiŭ joj, da jakoha lekara źviarnucca. U druhi raz prostaja razmova ź inšym baćkam u parku skončyłasia tym, što ŭsiu našu siamju zaprasili da ich dadomu na viačeru».
Maci aŭtara taksama viała nasyčanaje sacyjalnaje žyćcio. U 1960‑ia hady jana ŭdzielničała ŭ ruchach za hramadzianskija pravy i suprać vajny, a ich dom niaredka stanaviŭsia miescam sustreč aktyvistaŭ. Paźniej jana atrymała adukacyju terapieŭta i pačała praktykavać. Navat u stałym uzroście jana praciahvaje padtrymlivać šyrokaje koła kantaktaŭ i rehularna sustrakajecca ź siabrami.
«Maja mama niaredka brała da siabie dziaciej i rodnych, kali ŭ ich doma było niaprosta: adzin stryječny brat pražyŭ u nas dva hady, pakul adnaŭlaŭsia paśla hiepatytu. Jana ŭmieła stvarać takuju atmaśfieru, što našy siabry-padletki adčuvali siabie zrazumiełymi i pryniatymi — ź ciepłynioj i empatyjaj».
Z hadami i prafiesijnym dośviedam Emanuel zrazumieŭ, što jaho baćki intuityŭna karystalisia adnym z samych efiektyŭnych miechanizmaŭ padtrymańnia zdaroŭja — sacyjalnymi suviaziami.
Jon piša: «Mnie spatrebiłasia šmat hadoŭ, kab zrazumieć: dabrabyt zakładzieny ŭ supolnaści, u jakoj my žyviom. Sumiesna praviedzieny čas prynosić karyść usim udzielnikam».
Sučasnaja navuka heta paćviardžaje. Daśledavańni pakazvajuć: jak praciahłyja, tak i karotkija sacyjalnyja kantakty źnižajuć uzrovień stresu, panižajuć arteryjalny cisk, pamianšajuć zapalenčyja pracesy, umacoŭvajuć imunitet i źnižajuć ryzyku depresii i zaŭčasnaj śmierci. Sacyjalnaja izalacyja, naadvarot, škodzić zdaroŭju i pa svaich nastupstvach supastaŭnaja z atłuścieńniem.
Analiz, praviedzieny ŭ miežach daśledavańnia Health and Retirement Study (Daśledavańnie zdaroŭja i vychadu na piensiju), u jakim udzielničali bolš za 20 000 amierykancaŭ, starejšych za 50 hadoŭ, pakazaŭ, što na praciahu vaśmi hadoŭ ludzi z najbolšaj kolkaściu blizkich siabroŭ (u siarednim 7,8) mieli na 17% mienšuju ryzyku depresii i na 24% mienšuju ryzyku śmierci ŭ paraŭnańni z tymi, u kaho blizkich siabroŭ było mienš (u siarednim 1,6).
Daśledavańnie Harvardskaha ŭniviersiteta, jakoje nazirała za ludźmi, starejšymi za 80 hadoŭ, vyjaviła, što «tyja, chto byŭ samym ščaślivym, zachoŭvali zdaroŭje z uzrostam i žyli daŭžej za ŭsich — heta ludzi, jakija mieli samyja ciopłyja suviazi ź inšymi».
«Kali i isnuje niejki chak daŭhalećcia, to voś jon. Zabudźcie pra pahružeńni ŭ lod, čyrvonaje śviatło i modnyja dabaŭki. Patelefanujcie siabru. Pahavarycie z susiedam. Spytajcie ŭ kiroŭcy Uber abo ŭ kasira ŭ kramie, jak prajšoŭ ich dzień abo jak jany praviali śviaty. Kali ja ciapier dumaju pra svaich baćku i maci, razumieju: zdaroŭje — heta nie toje, čaho dasiahajuć u izalacyi. Heta toje, što my ŭsie stvarajem razam», — padsumoŭvaje aŭtar.
Ciapier čytajuć
Prapahanda pryčapiłasia da «darahoha» hadzińnika Łatuški. Toj raskazaŭ, što heta za madel nasamreč36
Kamientary