Movu adniało

Na apošnim pierapisie tolki krychu bolš za pałovu biełarusaŭ nazvali rodnaj movaj biełaruskuju.

Jak nam nie pašancavała

Histaryčna skłałasia, što biełarusy z tak i nie sfarmavanaj da kanca nacyjanalnaj śviadomaściu źjavilisia na mižnarodnaj arenie naprykancy XX st., kali ŭvieś śviet nakryła chvala hłabalizacyi razam z usim tym, što jana niesła z saboju – źniknieńnie hieahrafičnych, nacyjanalnych i kulturnych miežaŭ. Užo siońnia nam zusim nieabaviazkova vučyć šviedskuju ci niamieckuju movy, kab volna dačyniacca z tymi ž šviedami abo niemcami. Dziela hetaha dastatkova viedać mižnarodnuju anhlijskuju movu. Sapraŭdy, vałodajučy English na siarednim uzroŭni, siońnia možna abjechać litaralna ŭvieś śviet. Tady navošta ŭ pačatku XXI st. biełarusam vučyć i viedać biełaruskuju movu, kali ŭsie navokał dobra razumiejuć adzin adnaho na ruskaj?

I ŭsio ž jość u kožnaj paŭnavartasnaj nacyi niejkaje padśviadomaje imknieńnie da samazachavańnia, da zachavańnia svajoj niepadobnaści da astatnich, svajho tvaru. Heta razumieńnie ŭłasnaj samakaštoŭnaści, jakoje prysutničaje ŭ kožnym čałavieku. I kali jaho nie staje ŭsioj nacyi – jaho nie staje kožnamu z nas.

Varta pramović chacia b niekalki fraz niemcu pa-niamiecku ci šviedu pa-šviedsku, kab ichnija tvary raspłylisia va ŭśmieškach, jakija i jość akurat tym markioram, jaki vydaje ich nacyjanalny honar za svajo. Heta ŭśmieška akreślivaje miažu hłabalizacyi dla kožnaha ź ich.

Ryzyknu vykazać dumku, što zachavańnie nacyjanalnaj movy – bazavy pryncyp paśpiachovaha isnavańnia i raźvićcia luboj nacyi.

Žytniova-vasilkovy idał

Šmat kamu z nas luboŭ da biełaruščyny pryščapili jašče ad malenstva. Za što dziakuj – i baćkam, i školnym nastaŭnikam. Ale nam tak nie dali paniaćcia, što na rodnaj movie možna razmaŭlać. Savieckaja dy postsavieckaja škoła stvaryli ŭ našym ujaŭleńni vobraz «biełmovy» jak niejkaha kaštoŭnaha nasielnika zapaviednika, śviaščennaha idała ŭ žytniova-vasilkovym vianku, nad jakim lotaje bieły busieł. Heta była mova panteonaŭ vymierłych piśmieńnikaŭ, ale nie mova vulic, šopinhaŭ, siabroŭskich razmoŭ ci paścielnych pryhod. U žyvym isnavańni hetaj movie nibyta admaŭlałasia.

Časam, kab zahavaryć na rodnaj movie, treba prosta niejki šturšok zvonku. Dla kožnaha jon moža być rozny. Ciapier uzhadvaju, jakim lohkim kaliści jon byŭ dla mianie...

Jak ja zahavaryŭ pa-biełarusku

Troje pieršakurśnikaŭ zasialilisia ŭ studencki internat. Dvoje – z usio tymi ž nastrojami da movy: lubili, ale nie raźmiaŭlali. A treci ŭziaŭ i zahavaryŭ. Ź im naturalna pačali razmaŭlać i astatnija. I razmaŭlajuć dahetul.

Dla mnohich, chto sprabavaŭ pierajści na biełaruskuju movu, pa pieršym časie ŭźnikaje bahata psichałahičnych pieraškod. Jany źjaŭlajucca tady, kali na vas raptam pačynajuć kasavurycca astatnija, jak vy, naprykład, zaprosicie ŭ kaviarni harbaty abo kavy zamiest «čaju» ci «kofie». Da hetaha treba navučycca stavicca tak, jak da taho, što chtości moža śmiajacca z vašaj nieardynarnaj pryčoski ci nadzvyčaj jarkaj vopratki. Kali im na toje samaje nie chapaje hrošaj ci śmiełaści – niachaj zajzdrościać vam, kali nie staje adukacyi – niachaj śmiajucca.

Paviercie, hety barjer źnikaje vielmi chutka, asabliva, kali z časam vakoł vas źjaŭlajecca ŭsio bolš siabroŭ i adnadumcaŭ

Inšaja situacyja, da jakoj taksama treba rychtavacca, – nijakavatyja pytańni nakštałt: «A ty čamu tak razmaŭlaješ?» ci «Navošta tabie heta treba?» Prydumlać u adkaz možna što zaŭhodna. Uśviedamlajučy, što razumny čałaviek takoha nikoli nie spytaje, z časam i da takich pytańniaŭ stavišsia vielmi spakojna i adkazvaješ vyklučna iranična. Ja padklučaŭ da ironii łohiku i adkazvaŭ: «Kali ŭžo jość takaja mova na biełym śviecie, treba ž niekamu na joj havaryć».

Adna maja znajomaja pa studenckich hadach, jakaja siońnia ŭžo kandydat navuk, kaliści adkazvała na padobnyja pytańni prosta źniščalna: «Nu, taki voś ja zabaŭny źviarok!»

Časam vy budziecie sustrakacca ź ludźmi, jakija pačynajuć «fiłasofstvavać», maŭlaŭ, na biełaruskaj movie tak pryhoža i bahata nie vykažašsia, jak, naprykład, na ruskaj. U padobnyja sprečki možna ŭvohule nie ŭłazić, a možna pračytać apanientu ŭryvak z kursa «Uvodziny ŭ biełaruskaje movaznaŭstva». Kab jon chutka paškadavaŭ, što začapiŭ vas, možna raspavieści jamu, jak adzin ruski dziejasłoŭ «otkryť» pa-biełarusku ŭ zaležnaści ad situacyi pierakładajecca jak minimum dziesiaćciu roznymi dziejasłovami.

Jak varyjant – vy možacie adreahavać i bolš žorstka, i pravakacyjna. Padobny dyjałoh z ułasnaha žyćcia dobra apisaŭ u adnym ese viadomy biełaruski piśmieńnik Uładzimir Arłoŭ. Jaho susiedka sa spalnaha rajona stalicy adnojčy ŭ čarhovy raz hrebliva vykazałasia nakont biełaruskaj movy: «Kak vsio hrubo... Cyrulnia, harbata... Eto ot słova «horb»?» Na heta biełaruski litaratar nie mienš kreatyŭna zapytaŭsia nasustrač: «A vaša parikmachierskaja – eto ot słova «chier»?»

Maleńkija hieraini

Užo bolš za paŭhoda ŭ baranavickaj SŠ №14 całkam pa-biełarusku navučajecca ŭnikalny kłas z troch čałaviek. Baranavickija siabry TBM pavinšavali ich 21 lutaha ź Mižnarodnym dniom rodnaj movy.

Adziny siońnia biełaruskamoŭny kłas u Baranavičach – heta ŭsiaho try dziaŭčynki-pieršakłaśnicy: Jasia Małaščanka, Alisa Filipčyk i Vieranika Michalčuk. Letaś ich baćki pažadali navučać svaich dzietak całkam pa-biełarusku.

«U siońniašniaj situacyi hetyja try biełaruskamoŭnyja pieršakłaśnicy na ŭvieś amal 170-tysiačny horad – sapraŭdnyja hieroi», – raspavioŭ «IP» staršynia Baranavickaj filii Tavarystva biełaruskaj movy imia Francyska Skaryny Viktar Syryca.

21 lutaha jon razam ź inšymi baranavickimi siabrami TBM naviedaŭsia da dziaŭčynak, kab pavinšavać ich ź Mižnarodnym dniom rodnaj movy. Hości zahadali vučniam niekalki biełaruskich zahadak i padaravali biełaruskija čytanki. Baranavickaja bard Halina Jaraševič uznaharodziła vučanic viazanymi lalkami-vasilinkami ź simvaličnymi vałoškami. Sałodkim finalnym akordam sustrečy staŭ vialiki tort sa śviatočnym nadpisam: «Z dniom rodnaj movy!»

«Siońnia dziaŭčynki ŭžo całkam asvoilisia, na zaniatkach paśpiachova zajmajucca ŭtroch, a na pierapynkach baviacca razam z astatnimi vučniami, – raspaviała «IP» nastaŭnica i maci adnoj z hetych dziaŭčynak Iryna Michalčuk. – A pa pieršym časie navat mnie było krychu niazvykła zajmacca ŭ takim maleńkim i całkam biełaruskamoŭnym kłasie. Vučusia razam ź imi…»

Ludzi čakajuć rodnaha słova ad prezidenta

«IP» spytała ŭ 50 našych haradžan: «Što treba dla taho, kab vy pačali razmaŭlać pa-biełarusku?» i vyśvietliła, u čym žadańnie naroda razychodzicca z prapanovaju prezidenta.

Vyniki apytańnia prademanstravali davoli piesimistyčnuju, ale daloka nie bieznadziejnuju karcinu sučasnaha stanu biełaruskaj movy. Tolki 5% apytanych haradžan pryznalisia, što karystajucca biełaruskaj movaj u štodzionnym žyćci. Jašče 16% kateharyčna vykazalisia, što jany nikoli nie buduć razmaŭlać pa-biełarusku.

Faktyčna bolš za 70% apytanych haradžan pry tych ci inšych umovach patencyjna hatovy pierajści na biełaruskuju movu, kali na joj zahavorać prezident, čynoŭnicki aparat i bolšaść nasielnictva krainy.

Adnak prezident padčas pieradnavahodniaha vystupu na sustrečy z žurnalistami biełaruskich ŚMI dakładna daŭ zrazumieć, što raźličvać na jaho palityčnuju volu ŭ moŭnym pytańni biełarusam nie varta: «Žadajecie razmaŭlać na biełaruskaj movie – razmaŭlajcie, vam nichto nie pieraškadžaje». A svajoj voli ŭ nas, jak pakazvaje praktyka, pakul małavata.

Kamientar śpiecyjalista

Staršynia Baranavickaj filii Tavarystva biełaruskaj movy imia Francyska Skaryny Viktar Syryca: "15 sakavika 1994 hoda pieršaja Kanstytucyja niezaležnaj Biełarusi abviaściła biełaruskuju movu adzinaj dziaržaŭnaj movaj krainy. U hety čas biełaruskamoŭnych vydańniaŭ, u tym liku padručnikaŭ, słoŭnikaŭ i encykłapiedyj było nadrukavana bolš, čym za papiarednija 400 hadoŭ. U Baranavičach u 1993/1994 hadach u biełaruskamoŭnych škołach pačali navučacca kala 80% dziaciej.

Ruch da biełaruskaści adčuvaŭsia jak «źnizu», tak i «źvierchu». Navat ścipłaja padtrymka biełaruskaj movy čynoŭnikami pasłužyła dobrym prykładam dla astatniaj častki hramadstva, kab śmieła karystacca biełaruskaj movaj.

Ale palityčny kurs vielmi chutka źmianiŭsia, a ź im imkliva pačało źmianiacca i stanovišča biełaruskaj movy. Zamiest biełaruskamoŭnych škoł zastalisia adzinkavyja kłasy, jakija chutka taksama źnikli. U 2006 hodzie na Baranavickim radyjo była zakryta ŭnikalnaja biełaruskamoŭnaja pieradača «Lublu naš kraj», jakaja raspaviadała słuchačam pra movu, historyju i kulturu Biełarusi. U Baranavičach drukavałasia biełaruskamoŭnaja hazieta «Baranavickaje słova», ale i jana była zabaroniena. Apošnim časam siabram TBM nie dajuć pamiaškańnia, kab pravodzić sustrečy ź biełaruskimi historykami i piśmieńnikami. Siońnia takija mierapryjemstvy my možam ładzić tolki ŭ pryvatnych kvaterach. Siońnia Biełaruś možna nazvać adzinaj krainaj u śviecie, dzie paśladoŭna vyniščajecca rodnaja mova tytulnaj nacyi".

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0