Kalandar

Kalandar

10-21 vieraśnia 1975 h. u Miensku prachodziŭ Čempijanat śvietu pa klasyčnaj, volnaj baraćbie i samba. Nasamreč heta byli try roznyja čempijanaty, abjadnanyja mienskim Pałacam sportu. U ich brali ŭdzieł 353 spartoŭcy z 33 krainaŭ śvietu. U ahulnym zaliku Saviecki Sajuz zaniaŭ pieršaje miesca z 20 załatymi, 4 srebnymi, adnym bronzavym medalami, na druhim miescy raźmiaścilisia asiłki Baŭharyi, treciaje miesca padzialili pradstaŭniki Polščy, Japonii, Manholii.

Chaj Vas, šanoŭnyja čytačy, nie pałochaje treciaje miesca manholskich batyraŭ, jakija zdoleli apiaredzić zachodnich niemcaŭ i amerykanskich kaŭbojeŭ. Tut usio zakanamierna, hordyja syny biaskrajnich stepaŭ rychtavalisia da Čempijanatu śvietu pa poŭnaj prahramie: padymali i zavalvali viarbludaŭ, pieranosili ź miesca na miesca jurty, uvieś čas padsiłkoŭvajučysia narodnym pitvom u vyhladzie biezalkaholnaha kumysu.

Miančuk Zubkoŭ, na toj čas trochrazovy čempijon śvietu, u finale pieramoh baŭharyna Anhiełava i rumynskaha alimpijskaha čempijona Bierhanu, zdabyŭšy tym samym załaty medal (adbyłosia heta 12 vieraśnia). Padtrymaŭ ziemlaka sambist Valery Kardapjanaŭ, pryniesšy nam srebny medal.

15 vieraśnia 1700 h. pamior Andre Lenotr (stvaralnik «francuskaha parku»).

16 vieraśnia 1825 h. pamior Francišak Karpinski, polski paet, adzin z pačynalnikaŭ polskaha sentymentalizmu.

Francišak Karpinski naradziŭsia ŭ 1741 h. na terytoryi siońniašniaj Ukrainy. Jak pradstaŭnik typovaj šlachieckaj siamji atrymaŭ adpaviednuju na toj čas adukacyju: jezuickaja škoła, Lvoŭskaja jezuickaja akademija, udaskanaleńnie viedaŭ u Vienie. U 1780 h. Karpinski pierajechaŭ u Varšavu, dzie vakoł jaho, užo viadomaha polskaha paeta, skłałasia litaraturnaje koła. U 1793 h., padčas čarhovaha palityčnaha «patopu» Karpinski pakinuŭ Varšavu i pierajechaŭ na biełaruskija ziemli. Na praciahu 30 hadoŭ jon arandavaŭ falvarki na Haradzienščynie i Pružanščynie. Kolišni apalahiet polskaha sentymentalizmu i polskaści, źmianiŭšy asiarodździe, taksama całkam źmianiŭ zachapleńni i pohlady. Jon pačaŭ cikavicca historyjaj kraju, padtrymlivać ščylnyja kantakty z tutejšaj šlachtaj, jakaja ličyła siabie za litvinaŭ, źbiraŭ vieršy, pisanyja pa-biełarusku. Majučy pryjaznyja adnosiny z haradzienskim hienerał-hubernataram Košalevym, Francišak Karpinski prapanavaŭ vykanać niekalki reformaŭ dziela palapšeńnia sialanskaha stanovišča. U svaich pohladach paet i arandatar byŭ prychilnikam idejaŭ Žan-Žaka Ruso, załatych časoŭ minuŭščyny. Karpinski idealizavaŭ viaskovaje žyćcio, ličyŭ sialanaŭ maralna niesapsavanymi. Toje tyčyłasia i čałaviečaj sutnaści: zhodna ź jahonymi pierakanańniami, čałaviek składaŭsia z dvuch procilehłych častak. Žarściaŭ, krynicy ŭsich bied, i čułaści – hałoŭnaj dabrajakaści čałavieka.

U 1819 h. Francišak Karpinski, jaki mieŭ tady 78 hadoŭ, nabyŭ falvarak Charaŭščyna, što ŭ Vaŭkavyskim paviecie, i zdoleŭ na praktycy ŭvasobić siužet svaich pjesaŭ-idylijaŭ. Paet razam ź sialanami pracavaŭ u poli, adkryŭ dla sialanskich dziaciej u Charaŭščynie škołu, u jakoj i nastaŭničaŭ. Viaskoŭcy śpiavali pieśni, raspaviadali lehiendy, kazki, a Karpinski staranna zapisvaŭ. Jon pamior praz šeść hadoŭ paśla taho, i byŭ pachavany ŭ vioscy Łyskava, što ŭ siońniašnim Pružanskim rajonie. Aprača litaraturnaj spadčyny, paet pakinuŭ nam svaje ŭspaminy, u jakich padrabiazna apisvajecca jahonaje «biełaruskaje» žyćcio.

16 vieraśnia 1975 h. Papua-Novaja Hvinieja była pryznanaja niezaležnaj dziaržavaj. Da biełaruskaj niezaležnaści zastałosia 15 hadoŭ, chacia praces stanaŭleńnia našaj dziaržaŭnaści idzie i da hetaj pary.

17 vieraśnia 1950 h. u Zachodniaj Biełarusi adznačyli 11 hadoŭ z dnia vyzvalenčaha pachodu Čyrvonaha vojska i dałučeńnia rehijonu da BSSR.

Jakija źmieny pryniesła abjadnańnie? Zamiest polskaha sacyjalnaha i nacyjanalnaha ŭcisku pryjšoŭ ucisk saviecki, masavyja represii i vyniščeńnie intelihiencyi, čynoŭnictva, aficerstva, sialanstva, pra što polskaja palicyja i ŭłady nia maryli ŭ samych śmiełych snach. Tolki ŭ 1939-1941 h. (paŭtary hady!) u Zachodniaj Biełarusi ad ruk stalinskich bandytaŭ paciarpieła minimum 150 tys. čałaviek, i heta biez uliku vajennapałonnych. Bieraście, Vialejka, Ašmiany, Bieraźviečča, Červień, Biełastok, Katyń, Ćvier, Charkaŭ — voś daloka niapoŭny pieralik miescaŭ rasstrełu žycharoŭ Zachodniaj Biełarusi. Chtości moža zapiarečyć, što z dałučeńniem biełaruskija dzieci atrymali mahčymaść vučycca ŭ rodnaj movie. Ale voś što ŭspaminaje pra tyja časy navučeniec Hłybockaj pedvučelni Leŭ Bialevič: «…nie mahli my zastacca abyjakavymi, kali ŭ chutkim časie zrazumieli, što ŭ vučelni praktyčna nie vykarystoŭvajecca biełaruskaja mova, što ihnarujucca i zamoŭčvajucca naša historyja, kultura. Znoŭ vypadajuć z prahramy kaliści zabaronienyja balšavikami imiony piśmieńnikaŭ, hramadzkich dziejačoŭ». Maładyja ludzi arhanizoŭvali padpolnyja supołki, imknulisia niejak supraćstajać hvałtoŭnaj rusifikacyi. Starejšyja bralisia za zbroju. Da 1950 h. bolšaść tych i druhich była represavanaja. Ale i ŭ vieraśni 1950 h. pa našych lasoch hučali streły polskich, ukrainskich, biełaruskich partyzanaŭ, jakija nie chacieli žyć pad novym akupantam.

U 1800 h. była ŭtvoranaja Pieciarburskaja jezuickaja akademija, a jejnym pieršym rektaram staŭ Habryel Hruber, słavieniec z pachodžańnia, architektar i mechanik pa prafesii, vypusknik Vienskaha ŭniversytetu z dyplomam doktara medycyny. Jon asušaŭ bałoty ŭ Słavienii, budavaŭ karabli ŭ Tryjeście, vykładaŭ u jezuickim kalehijumie ŭ Lublanie i rychtavaŭsia da misijanerskaj pracy ŭ Kitai. Adnak skasavańnie Apostalskaj Stalicaj Ordena jezuitaŭ pierakreśliła plany, i Hruber apynuŭsia ŭ Połacku, jaki tady ŭžo znachodziŭsia ŭ składzie Rasiejskaj imperyi, i dzie dziejnaść Ordena była dazvolenaja Kaciarynaj II.

Habryel Hruber staŭ vykładčykam Połackaha jezuickaha kalehijumu. Jon vykładaŭ matematyku, fizyku, malavańnie i architekturu. Dziakujučy jamu, kabinety kalehijumu byli abstalavanyja pavodle apošniaha słova techniki; prybory byli niatannyja i bolšaść ź ich była zroblenaja ŭ netrach kalehijumu. Uładzimier Arłoŭ u «Tajamnicach połackaj historyi» paviedamlaje, što ŭ astranamičnaj zali ŭtrymlivalisia teleskop daŭžynioj vosiem futaŭ, barometry, teadality, ekvataryjały, astranamičnyja hadzińniki, niabiesny i ziamny hlobusy… Połacki kalehijum vałodaŭ vializnaj kolskaściu karcinaŭ, hraviuraŭ, skulpturaŭ, aŭtaram niekatorych ź ich byŭ Hruber.

Paśla ŭcaravańnia imperatara Paŭła I, jaki ŭ svajoj dziejnaści prychilna staviŭsia da katalictva i jezuitaŭ, Habryel Hruber pierajechaŭ u Pieciarburh, dzie i ŭznačaliŭ Pieciarburskuju jezuickuju akademiju. U 1802 h. jaho abrali Hienerałam ordena jezuitaŭ, adnak praz try hady jezuit-navukoviec zahinuŭ padčas pažaru ŭ Sankt-Pieciarburskaj jezuickaj rezydencyi. Niadobrazyčliviec pisaŭ pra Habryela Hrubera: «U hetaj pryhorblenaj, ź vializnaj, zusim niepraparcyjnaj małomu ciełu i zahostranaj uviersie hałavoj pastavie źmiaščaŭsia rozum i talent demana i najźlejšaje serca; u zaŭsiody apuščanych dołu vačach bliščeła niejkaje złaviesnaje śviatło; ścipłaja i jak byccam niaśmiełaja chada chavała samyja hanarlivyja i dziorzkija plany dušy».

Aleh Hardzijenka