Hary i Harecki (U Vilni adkryli memaryjalnuju došku na domie, dzie pravioŭ malenstva francuski piśmieńnik Ramen Hary)

Hary i Harecki

U Vilni adkryli memaryjalnuju došku na domie, dzie pravioŭ malenstva francuski piśmieńnik Ramen Hary

Nadoječy ŭ Vilni źjaviłasia jašče adna novaja memaryjalnaja tablica, z brunatnaha marmuru. Nadpisy pa-litoŭsku j pa-francusku śviedčać, što ŭ hetym domie numar 16 na kolišniaj Vialikaj Pahulancy z 1917-ha da 27-ha hodu žyŭ słavuty francuski piśmieńnik i dyplamat Ramen Hary, a tady maleńki Ramančyk Kasieŭ sa svajoj «maman Nina». Hetyja hady jon u ramanach “Abiacańnie na dośvitku” i “Eŭrapiejskaje vychavańnie” zrabiŭ zdabytkam suśvietnaje litaraturnaje klasyki, u jakuju sam uvajšoŭ ažno pad dvuma imionami – Ramena Hary j Emila Ažara. «Palak z rasiejskim akcentam», «rasiejski francuz», «rasiejska-litoŭski žyd»... jakich tolki cetlikaŭ nie napryščaplali jamu krytyki j daśledčyki.

«Dvor domu №16 pa vulicy Vialikaja Pahulanka zdavaŭsia mnie vializarnaj arenaju, na jakoj ja zasvojvaŭ majsterstva hladyjatara, rychtujučysia da budučych batalijaŭ. Patrapiŭšy siudy praz staruju bramu, vy bačyli pasiarod dvara ahromnistuju krušniu cehły – reštki zavodu bojeprypasaŭ, uzarvanaha partyzanami padčas patryjatyčnych bajoŭ pamiž polskimi j litoŭskimi vojskami; krychu dalej – dryvotnia j vialikaja prastora, zarosłaja krapivoj, na jakoj ja zdabyvaŭ samyja słaŭnyja pieramohi ŭ svaim žyćci. Dalej, za vysokaj aharodžaju, ciahnulisia sady. U dvor vychodzili damy, što stajali na dźviuch susiednich vulicach. Naprava byli pavietki, u jakija ja časta zabiraŭsia pa strasie, rassunuŭšy paru došak. Žychary skarystoŭvali hetyja pavieci dla pierachoŭvańnia mebli, jany byli zabityja kuframi j valizami, jakija ja bahaviejna adčyniaŭ. Razam z pacham naftalinu ad ich patychała zahadkavym žyćciom staramodnych rečaŭ. Jak začaravany, ja hadzinami prasiedžvaŭ siarod znojdzienych skarbaŭ, raskidanych na padłozie, niby paśla krušeńnia karabla...”

Tut, na Pahulancy, mała źmianiłasia z tych hadoŭ. Adno što niama ciapier tych pavietak. Ale atmasfera staroje Vilni zastałasia.

U Vilni ŭ toj čas rabilisia sapraŭdy hrandyjoznyja rečy. Pavodle tvoraŭ Hary litaralna heta prasačyć niemahčyma – jon apisvaje śviet svajho malenstva. Ale mahčyma pa tvorach Maksima Hareckaha, naprykład, u artykule «Smalensk-Miensk-Vilnia»:

«Paśla panavańnia niemcaŭ Vilnia spuścieła, ludziej było mała, konka nie chadziła, furmanoŭ nie vidać, handlary kieranak nia chočuć brać, usio nadta doraha, a chleba i zusim nie dastać. U savieckich ustanovach čułasia najbolš polskaja j litoŭskaja mova, na vulicach – polskaja i žydoŭskaja, a kali ja zvaročvaŭsia da hazetnika, furmana, numarnoha ŭ hateli pa-biełarusku, dyk jany kidali movu polskuju ci rasiejskuju i havaryli pa-biełarusku. Tym časam biełyja byli niedaloka: stancyi za try ad Vilni ci bližej. Ich to adhaniali, to jany iznoŭ bližej padsoŭvalisia. Nad Vilniaju lotali časta aeraplany, kidali, jak mnie prychodziłasia čuć ad ludziej, praklamacyi z zaklikam buntavacca suproć Savietaŭ. Usiudy było šmat šaptunoŭ; šaptali samaje fantastyčnaje...»

Ramen Hary sa svajoj maci patrapili spačatku ŭ litoŭskuju Vilniu, a zatym akurat u savieckuju, u Litoŭska-Biełaruskuju SSR, jakaja skončyłasia pachodam Lucyjana Žalihoŭskaha i stała polskaj. Ad tych tryvohaŭ, jakim Harecki byŭ śviedamy śviedka, u Hary zastaŭsia adno ćmiany ŭspamin. Matčyna ŭśmieška davała małomu Hary adčuvańnie biezdakornaje čyścini j abaronienaści. Jahonaja Vilnia – heta soniečny horad dziciačych letucieńniaŭ: «Kožnuju ranicu pad adzinaccać hadzin maci ŭbirała mianie ŭ najlepšyja stroi, šafior adčyniaŭ dźvierku, my siadali ŭ mašynu i ciaham pary hadzin aŭtamabil z adkrytym viercham kataŭ nas pa horadzie, dastaŭlajučy va ŭsie ludnyja miescy, dzie źbirałasia «prystojnaja publika»: u Rudnickuju kaviarniu, u bataničny sad i hetak dalej...»

Ziemavit Fedecki, pierakładčyk i krytyk, ciapierašni redaktar adździełu krytyki varšaŭskaha časopisa «Twórczość», – adzin z tych ludziej, što jašče mahli pamiatać tuju vilenskuju epochu. A mo j samoha Hary. Jak byŭ mały, sp.Fedecki žyŭ pa susiedztvu z Hary, na rahu Pahulanki j Teatralnaj, kala Polskaha teatru. Jon uvažaje, što napisanaje Hary nie daje dakładnaha vobrazu Vilni. Ani horadu, ani tych kolišnich časoŭ.

I praŭda, vobraz horadu malenstva – vielmi asabisty. Dla nas važna ŭbačyć toje kankretnaje adzinstva času i miesca vačyma roznych śviedkaŭ. I takuju mahčymaść daje nam Maciej Myška, ad imia jakoha Maksim Harecki viadzie raspovied u svaim ramanie «Vilenskija kamunary»:

«Vilnia, jak viadoma, — samy pryhožy horad u śviecie. U samym centry horadu, tam, dzie burlivaja Vialejka ŭlivajecca ŭ šyroka-płaŭnuju Viallu, staić vysačeznaja, kruhłaja zamkavaja hara – jak vializarnaja kapa siena. Kožny kniaź, ci kniahinia, ci choć hietman, kab prasłavicca, abaviazkova budavali ŭ Vilni pryhožuju starynnuju carkvu albo kaścioł, pra što ciapier pišuć usie encyklapedyi va ŭsim śviecie. Naprykład, druhaja žonka Vitaŭta, Hanna, kniahinia Smalenskaja, zbudavała kaścioł Śviatoj Hanny – u čystym hatyckim styli, čyrvony, cahlany. Kažuć, što navat Napaleon raziaviŭ rot na hetaje dziva. Jon tak zalubavaŭsia, što skazaŭ: «Kab maja siła, uziaŭ by jaho na dałońku i pieranies by jaho ŭ Paryž». Encyklapedyi pra heta ničoha nia pišuć, a ŭ Vilni heta viadoma kožnamu chłapčuku».

Hary, jak i Harecki, mieŭ niemały dośvied, kab trapna acharaktaryzavać etničnuju fizyjanomiju horadu. Prynamsi, jon viedaŭ, čyj heta horad. Jahony. Hary pisaŭ:

«Pryznacca, navat dla hetkaha miastečka, jak Vilnia, hetaj ni litoŭskaj, ni polskaj, ni rasiejskaj pravincyi, dzie ŭ toj čas jašče nie było fatahrafii, chitryk, vynajdzieny majoj maci, byŭ praźmierna śmiełym. I jana ŭ katory raz mahła zmusić nas na błukańni pa vialikich šlachach, razam z usimi našymi manatkami.

Nieŭzabavie vilenskim modnicam byli razasłanyja zaprašeńni na ŭračystaje adkryćcio «Novaha domu paryskich madelaŭ» na vulicy Vialikaja Pahulanka, 16 a čaćviertaj hadzinie...»

Matčyn chitryk składaŭsia z čystaha pi-aru, pra jaki da vajny ŭ Vilni nia viedali. Maci Nina razasłała pryhožyja zaprašeńni j źmiaściła reklamy ŭ hazetach jašče da taho, jak jaje afišavańnie napoŭniłasia realnym źmiestam. Ale «Novy dom paryskich madelaŭ» na Vialikaj Pahulancy zapracavaŭ! A niedzie pobač pasialiŭsia j Maciej Myška: «Pryjechaŭšy ŭ Vilniu, ja znajšoŭ sabie nievialiki, tolki paviarnucca, ale asobny pakojčyk na Vialikaj Pahulancy, niedaloka ad kvatery dziadźki Turkieviča».

Ludzi, što nas atačajuć, ci atačali, kožny pa-svojmu, zastajucca z nami praz usio žyćcio. Jany pakidajuć nam svoj cień, jakoha nichto nia maje mahčymaści pazbycca. Što Hary, što Hareckaha atačali ŭ Vilni tysiačy ludziej, jakija mudrahielistym čynam majuć mahčymaść trymać i nas u abdojmach svaje enerhii. Hanna, Valancina, Juzik, Jan... Albo, naprykład, niejki pan Piakielny, pra jakoha Hary raspaviadaŭ i anhielskaj karalevie Elizabet II, i hienerału de Holu, i cełamu śvietu z trybuny AAN...

«Siarod žycharoŭ doma №16, na vulicy Vialikaja Pahulanka, byŭ niejki pan Piakielny. Nia viedaju, pry jakich abstavinach prodki hetaha najłahadniejšaha čałavieka atrymali hetkaje proźvišča, ale ja ŭpieršyniu bačyŭ, kab proźvišča hetak nie viazałasia z čałaviekam, jaki jaho nasiŭ... Pan Piakielny byŭ padobny da samotnaje, pedantyčnaje j zakłapočanaje myšy. Jon adnojčy zaprasiŭ mianie da siabie j ščodra pačastavaŭ cukierkami j rachat-łukumam... I voś narešcie prahučała kranalnaja prośba, kryk dušy, pryznańnie ŭ niezacuhlanaj i tajemnaj jahonaj ambicyi, što zatuliłasia ŭ cichich myšynych hrudziach...

— Dyk voś! Kali ty budzieš sustrakacca z upłyvovymi j vybitnymi ludźmi, paabiacaj, što skažaš im...

Raptoŭna dziorzki ahoń fanaberyi blisnuŭ u vačach myšy.

— Abiacaj, što skažaš im: na vulicy Vialikaja Pahulanka, u domie №16, u Vilni, žyŭ pan Piakielny...»

Myška Maciej, jaki žyŭ na Pahulancy pobač, badaj, nia mieŭ hetkich ambicyjaŭ. Jamu bačylisia blizkija miežy ahulnaha ščaścia j roskvitu Baćkaŭščyny. Jon nie paśpieŭ zazirnuć za tyja dalahlady, za jakimi razharnulisia najhałoŭnyja padziei našaha stahodździa. Jahony stvaralnik zahinuŭ niezadoŭha da taho, jak była ściertaja miaža pamiž Zachodniaj Biełarusiaj i BSSR i zadoŭha da taho, jak skončyłasia niečuvanaja vajna, i Vilnia, pavodle źbiehu akaličnaściaŭ, stała stalicaju inšaha kraju. Niedzie prapaŭ i Maciej Myška, toj samy, što napisaŭ raman-chroniku-narys pra vilenskich kamunaraŭ, rukapis jakoha vypadkova byŭ znojdzieny ŭ Vilni ŭ 1961 hodzie...

Losy, čałaviečy j litaraturny, Ramena Hary skłalisia jak najlepiej. Filolah, juryst, avijatar, dyplamat, piśmieńnik, navat kinematahrafist. Jak dyplamat, abjeździŭ paŭśvietu ad Balivii da Baŭharyi. Siedziačy jak francuski konsuł u Łos-Andželesie, syšoŭsia z Halivudam, napisaŭ pa-anhielsku 6 ramanaŭ i tuzin kinascenaroŭ... Słava zvaliłasia na jaho ŭ 1956-m, kali jon atrymaŭ svaju pieršuju Hankuraŭskuju premiju – najvyšejšuju francuskuju litaraturnuju ŭznaharodu — za raman «Karani nieba»...

Jamu hetaha zdavałasia zamała. I pad kaniec žyćcia jon dadaŭ sabie jašče adno žyćcio. Hetym razam pad imiem Emila Ažara. Pieršy raman maładoha j nie viadomaha nikomu piśmieńnika byŭ apublikavany ŭ 1974 hodzie. Kali ž praz hod nastupny raman Ažara «Žyćcio pierad saboju» byŭ uznaharodžany Hankuraŭskaj premijaj, spatrebiłasia i ŭciełavić aŭtara – bo pavodle statutu premii nichto nia moža być uznaharodžany joju dvojčy. I nichto ŭ historyi nia byŭ uznaharodžany joju dvojčy.

“Ciełam” Emila Ažara staŭ biełaruski svajak Ramena Hary, Pavał Paŭłovič, stryječny plamieńnik, jaki taksama pierabraŭsia pa vajnie ŭ Francyju. Pol Paŭłovič vydatna zhulaŭ svaju rolu. Hetak vydatna, što, staŭšy dziakujučy dziadźku zamožnym i słavutym čałaviekam, hałoŭnym redaktaram vydaviectva “Merkiur de Frans”, jon staŭ ličyć siabie sapraŭdnym aŭtaram “Žyćcia pierad saboju” i ŭrešcie trapiŭ u psychijatryčnuju lakarniu. Pakul Paŭłovič chavaŭsia ŭ dackaj lakarni, jahony dvajnik vydaŭ novuju knihu «Pseŭda», dzie ŭ adnym z hierojaŭ čytačy paznajuć jahonaha dziadźku, Hary...

«Hałoŭnaje – nia ja. A kniha. Na aŭtaraŭ usim naplavać. U lik tolki toje, što aŭtar padaryŭ svoj tvor śvietu.

Ja adčuvaŭ siabie dobra.

Ja adčuvaŭ siabie čyściutkim.

Ja adčuvaŭ siabie pravilnym.

Ja addaŭ siabie Francyi, čałaviectvu. Čałaviectva dało mnie svoj bol, a ja naŭzamien daŭ jamu knihu. My kvityja.

Litaratura važniejšaja za nas usich».

Mo heta i jość zapaviet Hary. 20 hadoŭ tamu, 2 śniežnia 1980 hodu jon zrabiŭ sabie śmierć. Zastaŭsia adno Paŭłovič, jaki razhublena adkazvaŭ na pytańni, raskryvajučy adnu z najvialikšych litaraturnych mistyfikacyjaŭ našaha stahodździa. Taho samaha stahodździa, što daščentu zrujnavała śviet, u jakim Hary dziciom jeŭ słodyčy ŭ dvary domu № 16, na vulicy Vialikaja Pahulanka...

Siarhiej Chareŭski