Magis amica veritas
Jak i tre było čakać, ajcy maryjanie nie mahli pakinuć moj artykuł “Tajamnica bryljantavaha kalje Mahdaleny Radzivił” biez adkazu. List a.Pialinaka, musić, i jość takim adkazam. Amal na samym pačatku jon piša, što “Orden maryjanaŭ adčuvaje abaviazak i biassprečnaje prava ŭnieści histaryčnuju jasnaść u padziei, apisanyja a.Nadsanam”.
Žadańnie “ŭnieści histaryčnuju jasnaść” možna tolki vitać. My ŭsie pamylajemsia. Sprečki, u jakich vykazvajucca roznyja, navat supraćlehłyja, dumki, dapamahajuć vysnavać bolš zraŭnavažany i praŭdzivy pohlad na spravu. Ale jany karysnyja tolki pry ŭmovie, što abodva baki žadajuć paznać praŭdu, a nie dakazać lubym koštam svaju słušnaść. U liście a.Pialinaka naściarožvaje toje, što pierš, jak dakazać, jon paprakaje mianie ŭ vybaračnaści, frahmentarnaści i “pramoj manipulacyi histaryčnymi krynicami”. Vychodzić, jak u apovieści škockaha piśmieńnika Brusa Maršała, dzie adna pratestanckaja ciotka kaža druhoj: “Satholics are wrong Jenny. Even if they are right, they are wrong (Kataliki nia majuć racyi, Dženi. Jany nia majuć racyi, navat kali majuć racyju)”.
U adkazie a.Pialinaka ja nie znajšoŭ ničoha asabliva novaha pra kalje. Jość vyniatki ź nieviadomych mnie listoŭ Abrantoviča da Chviećki, ale jany bolš cikavyja dla charaktarystyki hetych dvuch śviataroŭ. Šmat miesca aŭtar achviaruje pytańniam, jakija nia majuć dačynieńnia da temy, jak naprykład, pohlady kniahini na žanočyja manaskija zakony abo sprava kaściołu Dziciaci Isusa ŭ Varšavie.
Kab adkazać na ŭsie zakidy a.Pialinaka, spatrebiŭsia b doŭhi artykuł. Nia dumaju, kab redaktar “NN” padziakavaŭ mnie za heta. Tamu pastarajusia abmiežavacca niekalkimi prykładami.
Pieradusim chaču pryznacca, što ŭ tekście lista a.Abrantoviča da kniahini Radzivił ad 12 sakavika 1927 h. ja prapuściŭ praź niedahlad adzin skaz. Voś uryvak lista z prapuščanym skazam, paznačanym kursivam: “…ia zabiaśpiečyŭ 10 tysiač pazykaju a.Biskupu Łazinskamu na 5 hadoŭ pad 5% u hod, bo dziela pośpiechu treba było pradać krychu tańniej. Kopiju pakvitańnia dałučaju. Za reštu ja kupiŭ nieruchomaść u Navahradku. Usio heta razam ja pieradaŭ klaštaru maryjanaŭ u Drui, kudy sam ustupiŭ”. Ja ŭdziačny a.Pialinaku za toje, što jon zaŭvažyŭ propusk, čyrvanieju ad soramu i prašu prabačeńnia ŭ čytačoŭ. Adnačasova padkreślivaju, što prapuščany skaz nia maje sutnaha značeńnia, jon tolki paćviardžaje papiaredni skaz. Tamu dziŭna hučać słovy a.Pialinaka: “Na hetaj biełaj plamie aŭtar skarystaŭ, kab, nia nadta siabrujučy z praŭdaj, u nastupnych doŭhich razvažańniach abvinavačvać Abrantoviča za toje, što jon schavaŭ ad kniahini hety doŭh”. Kali b a.Pialinak pryvioŭ uryvak ź lista, jak heta zrabiŭ ja, było b jasna, što, niezaležna ad prapuščanaha skazu, Abrantovič ničoha nie schavaŭ, i tamu abvinavačvać jaho ŭ hetym nichto nia moh.
U maim artykule jość hutarka pra testamant a.Abrantoviča, zhodna ź jakim jon pakidaŭ usio, što vyručyŭ za prodaž kalje, Drujskamu klaštaru. Voś jak piša pra heta a.Pialinak: “U svaim artykule a.Nadsan vielmi dziŭna pradstaviŭ spravu zakonnaha zapavietu a.Fabijana. Napisać zapaviet, pavodle aŭtara, a.Abrantoviča prymusiŭ niespakoj, vyklikany ks.Chviećkam, i ŭčyniŭ jon heta dziela taho, kab chutka zabiaśpiečyć hrošy maryjanam”. Krychu nižej jon dadaje: “Ćvierdzić, što svaim zapavietam a.Abrantovič pieradaŭ skarb Mahdaleny Radzivił maryjanam i pazbyŭsia pretenzijaŭ ks.Chviećki, prosta śmiešna”.
U vyšejzhadanym liście da kniahini Radzivił a.Abrantovič pytajecca: “Moža, tady Kniahinia budzie łaskavaja napisać mnie, ci ja dobra zrazumieŭ metu achviary…”. Kniahinia adkazała 17 sakavika 1927 h.: “Asoba, jakaja vymienienyja pradmiety dała.., pryznačyła svoj dar vyklučna na karyść Biełarusi, a hałoŭnym čynam dla Hreka-Katalickaj Carkvy. Skarystać jaho dla inšaj mety było b vyraznym prysvajeńniem sabie čužoj (h.zn. hreka-katalickaj, biełaruskaj) ułasnaści. Maraju hetaje asoby było zasnavać u Rymie ŭnijackuju kalehiju”. Taki adkaz nie pakidaŭ sumnievu, dla kaho i ź jakoj metaju była dadzienaja achviara. Pryblizna ŭ tym samym časie Abrantovič atrymaŭ u spravie kalje ad Chviećki dva listy, adzin 8-ha i druhi 23 sakavika. U apošnim liście toj piša: “…prašu ŭmieć spravu pałahodzić, bo ja chłusić nia budu”.
Naviazvajučy da skazanaha Chviećkam, ja napisaŭ u maim artykule: “Ajciec Abrantovič pałahodziŭ spravu ŭ svoj sposab. 1 krasavika 1927 h. u prysutnaści śviedkaŭ… jon padpisaŭ testamant”. Dalej padaju adpaviednyja punkty testamantu. Heta ŭsio. Pra kniahiniu Radzivił i a.Chviećku ni słova.
Adnosna testamantu a.Pialinak pajaśniaje: “Padobnyja zapaviety (Testamentum) pisali i pišuć usie manachi pierad svaimi zakonnymi šlubami”. Ja nie zakońnik, ale ŭ zakonnych kanstytucyjach krychu ciamlu. A.Abrantovič 1 krasavika 1927 h., kali napisaŭ testamant, byŭ jašče ŭ navicyjacie, i da zakonnych šlubaŭ, jakija jon skłaŭ 3 žniŭnia 1927 h., jamu zastavałasia čatyry miesiacy. Navošta było tak śpiašacca?
Musić, kab dakazać pravilnaść učynku a.Abrantoviča, a.Pialinak praciahvaje: “Darečy, da kniahini Radzivił źviartalisia i inšyja achvotniki skarystacca jejnaj fundacyjaj, u tym liku i śviatar Okała-Kułak, adnak Mahdalena adkazvała admoŭna, spadziejučysia, što hrošy znajšli varty ŭžytak u Drui”. Jon paklikajecca na list kniahini ad 25 krasavika 1928 h., nie padajučy źmiestu. Voś, tym časam, jejnyja słovy: “…ia atrymała list ad a.Okała-Kułaka ŭ spravie, u jakoj piša a.Chviećka da šanoŭnaha Ajca. Moj pohlad jość im viedamy, ale adnoj z charakterych rysaŭ dziejačoŭ, ci to ŭ dabračynnaj, ci ŭ relihijnaj halinie, jość, što zusim nie zvažajuć na volu achviaradaŭcy i dadzienyja na aznačanuju metu hrošy ŭžyvajuć na niešta inšaje biez najmienšaha soramu”. Pra Druju i “varty ŭžytak” hrošaj niama ŭspaminu…
Idziem dalej. A.Pialinak piša: “Toje, što kniahinia ničoha nia viedała ab zvarocie doŭhu a.Cikotu Pinskaj kuryjaj, — čarhovaja niapraŭda z artykułu a.Nadsana”. U maim artykule pryviedzienyja słovy kniahini Radzivił ź lista da biskupa Łazinskaha ad 15 krasavika 1931 h.: “…a.Cikota… zabraŭ doŭh ad Vašaj Ekscelencyi, ničoha mnie pra heta nie skazaŭšy, pra što ja daviedvajusia tolki ciapier ź lista Ekscelencyi”. U liście ad 8 žniŭnia 1931 h. da Bučysa jana piša: “Daviedvajusia ź lista a.Biskupa Łazinskaha, što častka sumy, atrymanaj z prodažu kaštoŭnaściaŭ, jakuju a.Abrantovič jamu pazyčyŭ.., była pierasłanaja ŭ kasu aa.Maryjanaŭ paŭtara ci dva hady tamu nazad”. U sapraŭdnaści, pazyka była źviernutaja ŭ pačatku 1931 h. Cikota paviedamiŭ kniahini pra zvarot, ale tolki… 5 studzienia 1932 h., bolš jak 8 miesiacaŭ paśla lista kniahini da Łazinskaha. Z uryŭku pryviedzienaha a.Pialinakam lista Cikoty vynikaje, što jon havaryŭ z kniahiniaju pra hrašovyja spravy, kali haściŭ u jaje. Nakolki mnie viadoma, Cikota apošni raz adviedaŭ kniahiniu ŭ Hodesberhu 15 žniŭnia 1930 h. Naŭrad ci tady mahła być hutarka pra pazyku, jakaja jašče nie była źviernutaja. Takim čynam, nia ja, a kniahinia Radzivił ćvierdziła, što nia viedała pra zvarot pazyki, i chaj prabačyć mnie a.Pialinak, ale ja vieru joj. Jana nie manipuluje datami.
Miž inšym, kniahini było tady 70 hadoŭ (naradziłasia ŭ 1861 h.), a nia 80. Nia viedaju, čamu a.Pialinaku było treba dadavać joj dziesiać hadoŭ, moža, kab mahčy skazać, što 80-hadovaja kniahinia žyła ŭ toj čas pad apiekaj «mudrych daradcaŭ ź inšych pačesnych ordenaŭ”.
Apošni prykład, jakoha nie mahu praminuć maŭčańniem. A.Pialinak piša: “Nia viedaju, ci možna historyju maryjanaŭ u Drui skončyć skazam: «A maryjanaŭ u Drui i śled prastyŭ, jak byccam ničoha tam biełaruskaha nikoli i nie byvała», jak heta čynić a.Alaksandar”. Ajciec Alaksandar ničoha padobnaha nia čynić, jon tolki pryvodzić słovy a.Viktara Šutoviča ź jahonaha lista da a.Chryzastoma Taraseviča ŭ Čykaha ad 1 vieraśnia 1938 h.: “A maryjanaŭ našych u Drui i śled prastyŭ! Usio zahładzili, zatušavali, jak byccam ničoha tam biełaruskaha nikoli i nie byvała”.
Prypisvańnie apanentu słovaŭ, jakich toj nie kazaŭ, abo jakija kazaŭ niechta inšy, kab paśla paddać ich krytycy, jak heta robić a.Pialinak, nahadvaje zmahańnie Don Kichota ź vietrakami. Tolki ŭ vypadku Don Kichota heta było biasškodnaje dzivactva. A jak nazvać toje, što robić a.Pialinak? Moža, manipulacyja, u jakoj jon papraknuŭ mianie? Miž inšym, Tłumačalny słoŭnik biełaruskaj movy daje nastupnyja značeńni słova “manipulacyja”: «machinacyja, machlarstva, padrobka».
Ja nikoli nie sumniavaŭsia ŭ patrebie padać da ahulnaha viedama historyju kalje, ale ŭsio adkładaŭ, bo viedaŭ, što dla mnohich jana budzie balučaj.
Historyja kalje kniahini Radzivił — heta častka historyi sprobaŭ adradžeńnia Hreka-Katalickaj Carkvy ŭ Biełarusi ŭ pačatku minułaha stahodździa, pra što maryli najlepšyja syny i dočki biełaruskaha narodu. Vialiki śviatar, patryjot i paeta Kazimier Svajak (a.Kanstatyn Stapovič) pisaŭ: “Dumka adnej Baćkaŭščyny Biełarusi spałučaje narod ciełam. Unija złučaje dušu narodu”.
Ułady i duchavienstva Katalickaj Carkvy ŭ Polščy bačyli ŭ adradžeńni Biełaruskaj Hreka-Katalickaj Carkvy pahrozu dla ichnaha “stanu posiadania”. Z druhoha boku, papskaja kamisija “Pro Russia” ź jaje idejaj “naviarnieńnia” Rasiei nia mieła času na takija drobiazi, jak duchoŭnyja patreby biełarusaŭ, u isnavańni jakich jak asobnaj nacyi jaje siabry mieli pavažnyja sumnievy. Na čale Kamisii byŭ francuski jezuit Francišak Derbińji, a adnym ź jahonych viernych paplečnikaŭ — hienerał maryjanaŭ Francišak Bučys. Vynik — Charbin, kudy byli vysłanyja drujskija maryjanie. Takim čynam, palaki pazbyłsia niavyhadnych biełarusich śviataroŭ, a kamisija “Pro Russia” zajmieła svaju “misiju” dla naviarnieńnia Rasiei. Adzinymi achviarami byli biełarusy, ale chto ź imi ličyŭsia? Tamu na pytańnie a.Pialinaka, ci praca maryjanaŭ u Charbinie nie była praciaham pracy ŭ Drui, moža być tolki adzin adkaz: “Na žal, tak”. Kniahinia Radzivił nie davała kalje dla Drui, a tym bolš dla Charbina, ale, jak jana pryhadała Bučysu ŭ liście ad 8 žniŭnia 1931 h.: “…na spravu navučalnaj ustanovy ŭ Rymie, u jakoj mahli b uzhadoŭvacca maładyja ludzi na śviataroŭ katalickaha ŭschodniaha abradu, pryznačanyja dla navučańnia i pašyreńnia śv.Viery siarod biełaruskaha narodu na biełaruskaj movie”.
Doŭhija hady śviatarstva navučyli mianie nie sudzić ludziej. Tamu i ŭ artykule ja vyścierahaŭsia havaryć pra maralnaść asobaŭ, choć prychodziłasia źviartać uvahu na maralny aspekt ichnych učynkaŭ.
A.Pialinak skančaje svoj adkaz skazam: “Tym nia mienš, dakazvaje heta sumnaja i davoli zabłytanaja historyja niepachisny i mocny dla biełarusaŭ pastulat: žyć dla našaj Radzimy zaŭsiody było lahčej za miažoj, bo tyja, što tam žyli i žyvuć, lepiej ad nas bačać, jak tut treba pracavać, malicca i zmahacca”. Kali jon choča skazać toje, što ja dumaju paśla pračytańnia hetych radkoŭ, dyk heta nia vielmi pryhoža. Nie zaŭsiody ad nas zaležyć, dzie žyviem. Zatoje jak my žyviem, vielmi zaležyć ad nas. Biskup Sipovič, ź jakim ja mieŭ honar pracavać praz 35 hadoŭ, pravioŭ amal usio svajo darosłaje žyćcio daloka ad Baćkaŭščyny i pamior na čužynie. Tym nia mienš, daj Boh kožnamu zrabić stolki dla Biełarusi, kolki zrabiŭ jon.
Pračytaŭšy ŭvažliva list a.Pialinaka, ja nie znajšoŭ u im ničoha, što b zmusiła mianie źmianić maju dumku. Adnosna “histaryčnaj jasnaści” — lepš pramaŭčać… Kali jon ci chto inšy nia maje lepšych arhumentaŭ, dyk liču dalejšuju dyskusiju na hetuju temu bieskarysnaj. Dixi!
Rymlanie kazali z Arystotelem: Amicus Plato, sed magis amica veritas. Varta nam pra heta pamiatać.
Alaksandar Nadsan, Londan
Kamientary