Hieroi i “ŭrody”
Dyskusija, jakaja razharnułasia ŭ “NN” z padačy S.Dubaŭca (a musiła nasamreč pačacca ad Akudovičavaha “Biaz nas”), nie źjaŭlajecca sprečkaj pra fakty. Fakty viadomyja, my ich nia prosta viedajem, my ich razam pražyli za apošnija dziesiać hod. O, heta byli hieraičnyja časy! I nichto z nas nie sumniavaŭsia, što mienavita my ŭ ich byli hierojami.
Hieraizm – dziŭnaja reč. Jon isnuje, pakul ty nie sumniaješsia, što ty hieroj. A ledźvie paŭstaje sumnieŭ (a mo hety ty – dla kahości – urod, błazan, maryjanetka?!), usialaki hieraizm skančajecca. Pačynajecca myśleńnie.
Dyskusija, farmalnaj temaj jakoj vystupaje pytańnie, padtrymlivać režym u jahonaj abaronie biełaruskaj niezaležnaści ci nie, tolki vyvieła na pavierchniu šmatlikija sumnievy biełaruskaha hramadztva apošnich hod. I samy hałoŭny sumnieŭ – ci varta ŭvohule žyć u krainie (i ŭ śviecie) u jakoj isnujuć tolki hieroi i ŭrody. A moža śviet krychu bolš składany? A moža ŭ krainie – pobač z dvuma vyšejnazvanymi katehoryjami – žyvie jašče bieźlič inšych ludziej – susiedzi, siabry, kalehi, suhramadzianie, paety, mianty, nastaŭniki, pensijanery. A moža heta nasamreč ich kraina? A moža heta ad nas jany baroniacca apošnija dziesiać hadoŭ usimi mahčymymi sposabami, – i ad svaich hierojaŭ, i ad svaich urodaŭ? Ad tych, što apošnija siem hadoŭ viaduć biaźlitasnuju vajnu na źniščeńnie i sprabujuć uciahnuć u hetuju vajnu ŭsiu krainu…
Kali mianie pytajucca – na čyim ty baku? – ja zvyčajna adkazvaju: na baku dervišaŭ, miantoŭ, paetaŭ i pensijaneraŭ. Na baku tych, chto padtrymlivaje nie Łukašenku albo apazycyju, a samu krainu – usie razam i kožny pa-svojmu.
Bo Biełaruś – realnaja, siońniašniaja Biełaruś – heta adziny mahčymy kansensus, jaki ŭ nas jość. Na pieršy pohlad, hučyć banalna, bo chto ž vam skaža, što vystupaje suprać usioj krainy. Kožny z bakoŭ siońniašniaha kanfliktu (unutranaha) zmahajecca nibyta z čymści kankretnym – “antydemakratyčnym režymam” i “dyktataram”, albo z “pradažnymi maryjanetkami”, “nacyjanalistami”, “admarožanymi”. I kožny z bakoŭ vyklučaje svajho apanenta jak “čužoha” z hetaj prastory. A pakolki za kožnym staić peŭnaja častka biełaruskaha hramadztva, peŭny kavałak historyi, peŭnyja mity, – dyk u vyniku sama Biełaruś – biaz nas, albo biaź ich, – niepaźbiežna stajecca absiečanaj i ŭbohaj.
Hety ŭnutrany kanflikt, cichaja hramadzianskaja vajna, jakaja idzie apošnija piać-siem hadoŭ i ŭ jakoj paŭstali dźvie roznyja Biełarusi, maje svaje karani ŭ historyi. Bo toj typ novaj “biełaruskaj” kultury, jakaja paŭstała paśla 1986 h., maje mała supolnaha z “hniłoj chatkaj” Bahuševiča i z narodnickim prajektam vyzvaleńnia vioski pačatku XX st. “Naša” biełaruščyna – pavodle bazavych mitaŭ, psychalohii, mentalnaści – heta “lićvinstva”, šlachieckaja “vysokaja” kultura, pierapisanaja pa-biełarusku. Mienavita tamu my adčuvajem siabie “doma” ŭ Mickieviča albo siarod vilenskaha baroka i z pahardaj kryvim nasy na “kałchoz” i “chamskuju ŭładu”.
Łukašenka ž ź jahonym “kałchozam”, ź jahonym “rynačnym sacyjalizmam” – lahičny praciah “linii Bahuševiča” i ŭvohule biełaruskaha prajektu pačatku XX st. Jon maje takija samyja pravy na tradycyju i na “biełaruskuju ideju”. I toje, što robicca “režymam” apošnija siem hod – zusim nie “marazm” i nie “kałchoz”, a lahičnaja i paśladoŭnaja sproba realizacyi “narodnickich” ideałaŭ u novych umovach hlabalnaha kapitalizmu. Heta adčajnaja sproba biełaruskaha “mužyka” vyžyć u svajoj “hniłoj chatcy” – pobač z “MakDonaldzam”, – pakul elity pra demakratyju spračajucca, ściahami machajuć i ab pravapisie dyskutujuć. Vyžyć, novuju chatku pabudavać, a potym i dzietak u škołu da Janki Zdolnika vypravić, – dy kab było jašče čym hetamu Janku za navuku zapłacić.
Možna kolki zaŭhodna iranizavać pra traktary “Biełarus”, ale žachlivaja praŭda siońniašniaha hlabalnaha śvietu ŭ tym, što “vysokaja” biełaruskaja kultura budzie systemna isnavać u našaj krainie datul, pakul našyja “kałchoźniki” hetyja samyja traktary ŭ Alžyr pradajuć.
Vyjście z sytuacyi ŭnutranaha kanfliktu mnie bačycca nie ŭ kapitulacyi i nie ŭ pieramozie adnaho z bakoŭ. My roznyja i musim zastavacca roznymi. Hetaja roznaść budzie charakternaj rysaj biełaruskaj historyi bližejšyja 30–50 hadoŭ. Vyjście – u admovie ad snabisckaha staŭleńnia da realnaj Biełarusi. Vyjście – u vyniasieńni pa-za miežy palityki, u płoskaść hramadzkaha kansensusu, takich rečaŭ, jak kraina (jaje niezaležnaść, patryjatyzm), mova, kultura, dabrabyt usich razam i kožnaha paasobku. Bo samaja vialikaja “biełaruskaja vajna” apošnich dziesiaci hadoŭ – nie za demakratyju albo suprać jaje. Heta vajna suprać taho žabractva, u jakim my ŭsie apynulisia na ruinach savieckaj cyvilizacyi.
Tamu intelihiencyja ŭ palitycy (viadoma, častka intelihiencyi) moža być tolki treciaj siłaj, arbitram, jaki adsočvaje praviły hulni i nie dazvalaje “hulcam” pierachodzić na mardaboj, uzajemnuju źniavahu i ŭzajemnaje źniščeńnie. Na žal, u realnaści realizavać hetuju rolu nadzvyčaj ciažka.
Toje, što my nazyvajem “pazicyjaj intelihiencyi” moža vyjavicca i stacca publičnym faktam tolki tady, kali jana budzie ahučanaja ŭ medyjach. Ale siońniašnija medyi zraślisia z “palitykaj” i majuć z sytuacyi “viałaciakuščaha mardaboju” svaje dyvidendy. Jany ŭsprymajuć intelihiencyju tolki jak instrument, z dapamohaj jakoha možna vyrašać svaje ŭłasnyja zadačy. I kali navat ujavić sabie niejki scenar, jaki moh by być prainterpretavany publična jak pazycyja intelihiencyi, dy heta budzie mabilizacyja palittechnolahami 5–6 “intelihientaŭ” – z taho albo inšaha boku – jakija b ahučyli padtrymku dla “biaźlitasnaha zmahańnia”.
Ihar Babkoŭ
Kamientary