Jak vyžyvaje azierbajdžanskaja apazicyja

«A što heta takoje sprava?» — pytajusia ja ŭ taksista, kali jedu z aeraporta imia Hiejdara Alijeva praśpiektam imia Hiejdara Alijeva ŭ centr Baku, pakazvaju na maštabniejšy za «Minsk-Arenu» budynak. «Muziej Hiejdara Alijeva, — kaža taksist. — Kali pahladzieć źvierchu, to budzie bačny aŭtohraf Hiejdara».

Užo ŭ samim Baku starejšy Alijeŭ hladzić na mianie ź biłbordaŭ, budynkaŭ, navat z vyšyvanych dyvanoŭ. Ilchama Alijeva pobač z baćkam niama.

Kali zhadvajuć situacyju z pravami čałavieka i demakratyjaj u postsavieckich krainach, to Biełaruś zaŭsiody staviać u adzin šerah z Azierbajdžanam. Demakratyi mieniej, čym va Ukrainie ci Małdovie, ale i nie tatalitaryzm Uźbiekistana ci Turkmienistana.

«Musavat»

Staršynia partyi «Musavat» Isa Hambar prapanuje sustrecca la praśpiekta Azadłyh (Svabody).

Heta zusim nie centr horada, stajać jašče savieckija panelki. Ale ŭžo i siudy dabirajecca raskoša z centra. Niedaloka adbachali fantastyčny budynak Centravybarkama, budujecca sučasnaja haścinica, usio pierakapana.

Raniej ofis «Musavata» («Roŭnaść») znachodziŭsia ŭ centry Baku, ale ŭłady zabrali ŭ partyi pamiaškańnie, adsialili dalej z vačej. Vielmi nahadvaje situacyju ź minskaj siadzibaj BNF.

Hambar sustrakaje ŭ svaim kabiniecie. Na ścianie vializny partret Mamieda Rasułzade, zasnavalnika partyi. Rasułzade byŭ adnym z ruchavikoŭ abviaščeńnia ŭ 1918 hodzie Azierbajdžanskaj Demakratyčnaj Respubliki. Paśla ŭstalavańnia ŭ krainie savieckaj ułady byŭ aryštavany supracoŭnikami ČK, ale vyzvaleny asabistym zahadam Stalina. Dzieści z hod Rasułzade adpracavaŭ u Maskvie, u narkamacie nacyjanalnaściaŭ, adnak potym uciok na Zachad. U Polščy jon, darečy, pabraŭsia ź plamieńnicaj Juzafa Piłsudskaha Vandaj.

«Musavat» dziejničaŭ u emihracyi až da razvału Savieckaha Sajuza.

Užo potym kiraŭnictva pieradali pradstaŭnikam mietrapolii. I mienavita historyk Isa Hambar uznačaliŭ partyju. Praŭda, za sto hadoŭ źmianiłasia ideałohija. Paŭstavaŭ «Musavat», jak sacyjał-demakratyčnaja partyja, siońnia ž jana chutčej kansiervatyŭnaja.

«Raniej svabody było bolš»

«Ilchamaŭski režym bolš represiŭny, čym hiejdaraŭski. Jon mienš ciarpimy da apazicyjnaj dziejnaści. Svabody ŭ Azierbajdžanie zdušanyja našmat bolš, čym u 1990-ch. Raniej była mahčymaść pravodzić mitynhi, pracavać z vybarščykami. Ciapier ža takoj mahčymaści niama», — kaža Hambar, zaciahvajučysia cyharetaj.

Palityk uzhadvaje svaich biełaruskich siabroŭ, jakija znachodziacca prykładna ŭ takoj ža situacyi — Vincuk Viačorka, Alaksandr Milinkievič.

Lidar «Musavata» byŭ u Minsku na śviatkavańni Dnia Voli ŭ 2007-m.

«My išli z centra, ale nam nie dali darohi. Tym nie mienš my dabralisia da miesca mitynhu, było vielmi šmat ludziej». Toje 25 Sakavika sapraŭdy było šmatludnym.

«Na Zachadzie abviaścili Biełaruś krainaj apošniaha jeŭrapiejskaha dyktatara. Na Azierbajdžan usio jašče hladziać jak na krainu, dzie mahčymyja reformy.

Ideja takaja, što azierbajdžanskija ŭłady ŭvieś čas znachodziacca pad ciskam Irana i Rasii, jany, navat kali chočuć demakratyi, to pavinny być aściarožnymi», — čujecca notka kryŭdy.

 «Udziačny biełarusam»

U 2003 hodzie Hambar byŭ blizki da pieramohi na prezidenckich vybarach. Toj Azierbajdžan jašče nie byŭ razbeščany ahramadnymi naftavymi hrašyma. Ilcham Alijeŭ išoŭ na pieršy termin paśla śmierci baćki. Uładnaja elita nieadnaznačna staviłasia da syna Hiejdara, navat rychtavaŭsia pałacavy pieravarot.

«U adzin dzień stała viadoma, što mianie aryštujuć. Ja vielmi ŭdziačny słavianam, što nazirali za vybarami — čechi, słavaki, biełarusy pastanavili ścierahčy maju kvateru. Kiravalisia tym, što na vačach u naziralnikaŭ aryštoŭvać mianie nie buduć», — raskazvaje Hambar.

Siońnia ŭ achovie lidara «Musavata» čatyry čałavieki. Padčas elektaralnych kampanij hetaja ličba ŭzrastaje ŭ dziesiać razoŭ.

Ibrahimbiekaŭ — kampramis

Na kastryčnickija prezidenckija vybary apazicyja idzie z adzinym kandydatam, šyrokaj kaalicyjaj za pieramieny, u jakuju ŭvachodziać, jak pravyja, tak i levyja, jak isłamisckija, tak i śvieckija partyi. Mienavita ad hetaj kaalicyi i byŭ vyłučany adzinym kandydatam 74-hadovy dramaturh Rustem Ibrahimbiekaŭ.

Jon stvaryŭ scenary da takich filmaŭ, jak «Biełaje sonca pustyni», «Stomlenyja soncam».

«Ibrahimbiekaŭ – heta kampramis, čałaviek, jaki ŭsich zadavalniaje», — kaža mnie hałoŭny redaktar i ŭładalnik niezaležnaha infarmacyjnaha ahienctva «Turan» Miechman Alijeŭ.

«U 2010 hodzie apazicyjaj była stvaranaja Hramadskaja pałata, kansultatyŭny orhan. Heta paśpiachovy farmat. Apazicyja była ŭ pracoŭnym režymie, jana ŭvieś čas abmiarkoŭvała aktualnyja pytańni, pravodzilisia słuchańni», — praciahvaje Miechman Alijeŭ.

«My zrabili apytańnie ŭ Baku: amal pałova viedała, chto taki Ibrahimbiekaŭ. Jany skazali, što heta hodny, znakamity čałaviek. Ale ŭ rehijonach jon nie tak papularny. Jon znajomy ludziam, jakija majuć vysoki adukacyjny ŭzrovień», — kaža redaktar internet-telebačańnia «Telekanał 13» Anar Orudžoŭ.

 Za finansavańnie apazicyi — strata biznesu

Azierbajdžan — kraina bahatych ludziej, adnak nichto nie advažvajecca padtrymlivać apazicyju. «Bahatyja ludzi bajacca. Achviaravańni prychodziać ad ludziej, što žyvuć za miažoj: u Rasii, u Jeŭropie. Kožny, kaho zapadozrać u finansavańni apazicyi, stracić svoj biznes», — kaža Miechman Alijeŭ.

Siarod apazicyjanieraŭ niama bahatych ludziej. Vielmi časta ŭvohule mieć pracu dla apazicyjaniera — heta vialikaje ščaście. «Pracujuć nastaŭnikami, jość vykładčyki va ŭniviersitetach, daktarami, inžynierami — tam, dzie im ciažka znajści zamienu», — kaža Hambar.

Alijeŭ daje kvatery apazicyjnym žurnalistam

Padobnaja da biełaruskaj situacyja ŭ śfiery ŚMI.

Faktyčna, cenzura siońnia adsutničaje ŭ hazietach. Nichto nie zabaraniaje pisać na niejkija temy, adnak potym moža čakać sud. Forma ŭcisku na ŚMI ekanamičnaja — zabarona na davańnie rekłamy.

«Rekłamy niama. Jana pad kantrolem dziaržavy. 95% haziet nie viedajuć, što takoje rekłama», — kaža Miechman Alijeŭ.

Jon zhadvaje, jak jamu dała rekłamu adna bujnaja strachavaja kampanija, ale, pabačyŭšy, pra što piša «Turan», zapatrabavała źniać rekłamu, navat nie viartajučy nazad hrošaj.

«Va ŭradavych haziet bolš padpisčykaŭ, ale mienš ich nabyvaje ŭrazdrob. U apazicyjnych vydańniach usio naadvarot.

Abaviazałaŭka idzie, što ŭsie pavinny padpisacca na dziaržaŭnyja vydańni. Jość haziety, dzie padpiska 18 tysiač asobnikaŭ, a ŭrazdrob pradajecca 200 asobnikaŭ. Jość hazieta, što pradaje ŭ dzień 35-40 asobnikaŭ. U hod jana mieła 250-300 tysiač manat prybytku na rekłamie». Adzin manat roŭny adnamu jeŭra.

Viadoma, što ŭ internecie niezaležnyja resursy karystajucca bolšaj papularnaściu. Ilcham Alijeŭ cudoŭna heta razumieje, tamu sprabuje załaščyć niezaležnuju presu. U lipieni byŭ zdadzieny šmatpaviarchovy dom dla žurnalistaŭ. U tym liku, kvatery tam atrymali i žurnalisty apazicyjnych vydańniaŭ.

«My byli adnymi ź niamnohich, chto admoviŭsia, — kaža Miechman Alijeŭ. — Ź ciabie ničoha nie patrabujuć. Ale ty sam budzieš adčuvać, što jak ty budzieš krytykavać dziaržavu, kali tabie dali kvateru».

57 palitviaźniaŭ

Navat u drabnicach režymy Alijeva i Łukašenki padobnyja. Biełaruski lidar, kali havoryć pra palityčnych apanientaŭ, užyvaje słova «admarozki», Ilcham — «unsiur» («parazity»). U parłamiencie niama nivodnaha inšadumca.

«U krainie 57 palitviaźniaŭ», — kaža pravaabaronca Avaz Chasanaŭ. My pjem čaj z maleńkich šklanačak na letniaj terasie ŭ čajchanie la staroha horada. «Čajchan šmat, ale ŭsie jany ŭ zakrytych pamiaškańniach, ułady ličać, što na śviežym pavietry źbirajucca volnalubivyja ludzi», — kaža Avaz, zajadajučy čaj kłubničnym vareńniem.

«Niadaŭna aryštavali troch maładych aktyvistaŭ. Dzieviać žurnalistaŭ u turmach. Dva partyjnyja lidary ŭ turmie. Adzin ź ich — lidar Isłamskaj partyi — aryštavany nibyta za špijanaž na karyść Irana».

Kab apynucca na svabodzie, ad azierbajdžanskich palitviaźniaŭ patrabujuć lista ab pamiłavańni na imia Ilchama Alijeva.

«Sami palitviaźni pišuć redka, zamiest ich pišuć pravaabaroncy, pradstaŭniki hramadzianskaj supolnaści», — kaža Chasanaŭ. Ułady časam da takich prośbaŭ prysłuchoŭvajucca.

Možna pačuć śpiekulacyi ab «uschodniaj śpiecyficy» Azierbajdžana. Maŭlaŭ, demakratyja ŭ isłamskim rehijonie nie pryžyvajecca.

Adnak tut paŭstajuć paraleli z historyjaj. U 1918-m kiroŭnyja elity Azierbajdžana pravodzili demakratyčnyja reformy jašče intensiŭniej, čym Kiemal Ataciurk u Turcyi.

Naprykład, Azierbajdžanskaja Demakratyčnaja Respublika była adnoj ź pieršych u śviecie, dzie žančynam dali vybarčaje prava. I nie było tady nijakich papravak na rehijon.

Isa Hambar pry kancy našaj razmovy kaža, što apazicyju ŭ Biełarusi i Azierbajdžanie nielha padvodzić pad standartnyja jeŭrapiejskija praviły.

«Dla nas zmahańnie za demakratyju, za jeŭrapiejski vybar — heta naša misija. My budziem pry lubych abstavinach zmahacca za hetyja kaštoŭnaści».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0