Źbirajeciesia va Ukrainu? Što treba viedać pra Adesu, Zatoku i Biełharad-Dniastroŭski
Pra tatarskuju Zatoku, pieršych biełaruskich turystaŭ u Adesie i 4-mietrovyja skivicy zasnavalnika Biełharada-Dniastroŭskaha raskazvaje historyk i karenny adesit Aleh Łuhavy.
Adesa
Adesa — horad novy i adnačasova stary. U im niama zamkaŭ i pałacaŭ, zatoje jość antyčnyja ruiny: prosta na Prymorskim bulvary ŭstalavanaja šklanaja vitryna — akno ŭ havań Istryjan. Tak nazyvaŭsia haradok antyčnych hrečaskich kałanistaŭ, jaki raźmiaščaŭsia prosta nad moram u samym centry Adesy dźvie z pałovaj tysiačy hadoŭ tamu.
Zachavalisia reštki žyłych damoŭ, haspadarčych budynkaŭ, navat ziamlanak hrečaskich rybakoŭ. Ale ŭsio heta ŭ samym centry bujnoha horada, i, kab pravieści archieałahičnyja daśledavańni, treba pierakryvać Prymorski bulvar i zdymać plitku pa ŭsim placy, a hetaha nie dazvolić nivodny mer.
Kali adkinuć antyčnyja ruiny, to ŭsiamu, z čaho składajecca Adesa, nie bolš za 200 hadoŭ. Adesa ŭtvaryłasia i razrasłasia ŭ vialiki horad pad uładaj Rasijskaj impieryi.
Paspryjała toje, što doŭhi čas jana była centram hienierał-hubiernatarstva: choć i ŭvachodziła ŭ skład Chiersonskaj hubierni, ale hienierał-hubiernatar chacieŭ žyć tut. Ekanamičnamu raźvićciu sadziejničaŭ handal zbožžam. Centr horada ŭ pieršyja dziesiacihodździ ChICh stahodździa byŭ zabudavany «mahaziejnami» — vielizarnymi zbožžavymi składami aptovych kupcoŭ. Mnohija ź ich zachavalisia, ciapier heta žyłyja damy. Vielmi važnuju rolu adyhraŭ status porto franco, jaki rabiŭ Adesu ŭ peŭnaj stupieni zamiežžam. Sapraŭdnaja mytnaja miaža atačała horad pa pierymietry i adździalała jaho ad astatniaj Rasijskaj impieryi. Heta było vielmi zručna dla handlu, ale nie vielmi zručna dla žycharoŭ i pramysłovaści. Tamu ŭrešcie ad porta-franka admovilisia, ale pieršapačatkovy impuls svaju spravu zrabiŭ.
Kniaź Alhierd u Adesie
U historyi Adesy jość i siaredniaviečnyja staronki. Litoŭskija kniazi trymali tut zamak i «karaleŭski port» Kačubiejeŭ, jaki paźniej pieratvaryŭsia ŭ tatarska-turecki Chadžybiej. Nazvu źviazvajuć ź imieniem napaŭlehiendarnaha tatarskaha chana, jaki kačavaŭ na hetych ziemlach. Chan z takim imieniem byŭ siarod tych, kaho razhramiŭ vialiki kniaź Alhierd u bitvie na Sinich Vodach u 1362-m, paśla čaho pierad litoŭskimi kniaziami adkryŭsia šlach u step. U 1420-ja hady Vitaŭt davioŭ da ładu pamiežnyja ŭmacavańni na čarnamorskim uźbiarežžy.
Pieršuju adnaznačnuju źviestku pra isnavańnie stabilnaha nasielenaha punkta pad nazvaj Kačubiejeŭ možna znajści ŭ «Chronicy» Jana Dłuhaša pad 1415-m hodam. Vialiki kniaź litoŭski i karol polski Jahajła zahadvaje vydać u «karaleŭskim porcie» Kačubiejeŭ ziernie dla vizantyjskich pasłańnikaŭ, ź jakimi viadzie pieramovy ŭ Śniatynie (horad viadomy z CHII stahodździa, važny handlovy centr, ciapier u Ivana-Frankoŭskaj vobłaści). U ChV stahodździ Kačubiejeŭ jašče niejki čas zhadvajecca ŭ liku haradoŭ Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Škada, što ślady toj epochi možna znajści tolki ŭ muziejach, jakich, praŭda, u Adesie šmat.
Šyi i miny
Amatary vostrych adčuvańniaŭ mohuć spaznać Adesu z-pad ziamli: pa praciahłaści katakombaŭ horad pieraŭzychodzić navat Paryž. Ahulnaja daŭžynia chadoŭ — 2500 km, bolšaja častka jašče nie daśledavana.
Častka adeskich katakombaŭ — pryrodnyja abjekty, piačory, jakija vymyła vada ŭ miakkim pryčarnamorskim piasčaniku. Jany staražytnyja, u ich znachodziać ślady pieršabytnaha čałavieka i kostak vymierłych žyvioł. Pad Małdavankaj jość navat palealityčny zapaviednik, znojdzienyja tam kostki tak i pakinuli, nie stali pieranosić u muziej.
Druhaja častka katakombaŭ — vyrubki budaŭničaha kamieniu, ź jakoha budavaŭsia horad u ChICh stahodździ. Z časam «łamać» kamień u centry zabaranili, ale ŭsio adno amal kožny stary dom mieŭ «miny» — hłybokija sklapy, što pierachodziać u «šyi», jakija mohuć ciahnucca na dziasiatki mietraŭ. U ich zachoŭvali vino, tavary dy što zaŭhodna. Hetyja «šyi» aficyjna ŭkazvalisia ŭ vopisie majomaści, a ich najaŭnaść pavialičvała canu doma.
Siarod katakombaŭ jość jašče liŭnievaja kanalizacyja, arhanizavanaja da revalucyi. Usio heta stychijna abjadnana ŭ padziemny łabirynt, ź jakim źviazana masa historyj. I lichija kantrabandysty tam chavalisia, i hieraičnyja partyzany-padpolščyki. Voś tolki sapraŭdnych «katakombaŭ», to-bok padziemnych pachavańniaŭ, u Adesie jakraz niama.
Paśpieć pabačyć
Na pieršy pohlad ahulny fon Adesy — sucelnyja ŭzorystyja fasady i vysokija drevy. Ale pasprabujcie zazirnuć za fasady, u adeskija dvary — i daviedajeciesia, čym žyvie horad. Choć čas i źmianiaje ich, adnak jany ŭsio jašče źjaŭlajucca hałoŭnym źmieścivam «adeskaści»: draŭlanyja halerei, pa-mastacku raskidanyja katy, viaroŭki ź bializnaj, smažanyja bakłažany…
Na žal, tradycyjnyja varoty, dźviery, bałkony siońnia imkliva źnikajuć — ich mianiajuć sami žychary. Źnikaje i tradycyjny sposab vykarystańnia dvara: siońniašni dvor — heta ŭ pieršuju čarhu stajanka dla pryvatnych aŭtamabilaŭ. Raniej ža dvor byŭ miescam štodzionnaha žyćcia, miescam, dzie śviatkavali dni naradžeńnia. Hetaja tradycyja sychodzić. Zusim chutka źniknuć i savieckija sanatoryi, akružanyja parkami, raźmieščanyja na byłych chutarach, dačach darevalucyjnych adeskich aliharchaŭ. Adesa imi vielmi hanaryłasia jašče hadoŭ tryccać tamu, ale ciapier zachavalisia adzinki. Vializnyja parkavyja zony hetych sanatoryjaŭ iduć pad novuju zabudovu. Paśpiašajciesia pabyvać u Adesie, kab pabačyć usio heta.
Zatoka
Na paŭdniovy zachad ad Adesy znachodzicca 10-kiłamietrovaja piasčanaja kasa, jakaja adździalaje Dniastroŭski liman ad Čornaha mora. Kaliści Kamry ał-kum — Kaštanavyja piaski ŭ vuści Dniastra — strašyli padarožnikaŭ, ich ličyli zybučymi. Da pačatku XX stahodździa tam nichto, akramia rybakoŭ, nie žyŭ. A ciapier tut kurort.
Hałoŭnyja nasielenyja punkty znachodziacca ŭ asnovie kasy: bližej da Adesy — Karalina-Buhaz, bližej da Biełharada-Dniastroŭskaha — Zatoka.
«Zatokaj» pa-ŭkrainsku i pa-biełarusku nazyvali zaliŭ. A «Buhaz» — tatarskaje słova, jakoje značyć hirła abo praliŭ.
Tatarskaje siało Buhaz viadomaje z ChVIII stahodździa, jašče da dałučeńnia ŭźbiarežža da Rasijskaj impieryi. Svaim ramantyčnym prydomkam Karalina-Buhaz abaviazany ziemleŭładalnikam pačatku ChICh stahodździa: hrafini Karalinie Sabanskaj (u dziavoctvie Ržavuskaj), švahiercy Anare de Balzaka i blizkaj znajomaj Alaksandra Puškina, abo šlachcicu Karalu Ścibar-Marchockamu. Užo na płanach ChICh stahodździa chutar kala siała Buhaz nazyvajecca «Karaliny».
Kasu prarazajuć dva hirły Dniastra (hirłami tut nazyvajuć vuści raki): Carharodskaje i Ačakaŭskaje. U 1970-ja Ačakaŭskaje zakłali bietonnymi plitami, siarod adesitaŭ hety plaž nazyvajecca «Vuzkaje miesca», jaho lubiać najbolš: tut možna adnačasova bačyć i mora, i liman.
Pa Carharodskim hirle z 1918 da leta 1940-ha prachodziła dziaržaŭnaja miaža Savieckaha Sajuza i Rumynii. Kasa tady była pamiežnaj zonaj. Za Carharodskim hirłam znachodzicca pasiołak Zatoka. Mienavita pry Rumynii tut pačali źjaŭlacca pieršyja sanatoryi. Tady ž rumyny praviali restaŭracyju staradaŭniaj krepaści ŭ Biełharadzie-Dniastroŭskim.
Znakamity padarožnik Pavieł Śvińjin tak apisvaŭ tutejšyja miaściny — Budžak, Paŭdniovuju Biesarabiju: «Budžakski step — vialiki i pładavity, jaho chutčej možna nazvać uradlivaj duchmianaj dalinaj, a nie pustyniaj. Da ŭstupleńnia rasijskich vojskaŭ Budžakski step byŭ zasieleny 30 tysiačami tatarskich siemjaŭ, jakija trymali vialikija statki; pryhaniali siudy jašče karoŭ, aviečak i koniej ź Vienhryi, Transilvanii, Małdavii i navat Vałachii».
Paśla dałučeńnia da Rasijskaj impieryi miascovyja žychary, pryčarnamorskija nahajskija tatary, syšli ŭ Turcyju.
Tyja ž nahajskija tatary, što zastalisia ŭ Rasii, źlilisia z krymskimi. Tak u kancy ChVIII — pačatku ChICh stahodździa źnik ceły etnas.
Na źmienu tataram pryjšli sialanie z ukrainskich i rasijskich hubierniaŭ, jakich siudy pierasialali pamieščyki. Akramia taho, siudy pryjechała i mnostva zamiežnych kałanistaŭ: niemcy, bałhary, sierby.
Niamieckija kałonii pad Adesaj isnavali až da Druhoj suśvietnaj vajny, ich žychary syšli ź niemcami. Ciapier tam niemcaŭ niama naohuł, tolki ruiny kaściołaŭ i kirchaŭ. A bałhary ŭ Budžaku zastalisia.
Cikava, što i ŭ sučasnaj Adesie bałhary — treciaja pa kolkaści nacyjanalnaść, paśla ŭkraincaŭ i ruskich. A na čaćviortym miescy — jaŭrei.
Biełharad-Dniastroŭski (Akierman)
U pačatku XX stahodździa Zatoka była ŭsiaho tolki dačnym pasiołkam zamožnych žycharoŭ staražytnaha Akiermana, a ciapier Biełharada-Dniastroŭskaha. Haradžanie aficyjna adličvajuć historyju svajho horada ad antyčnaj Ciry, raskopki jakoj uščylnuju prymykajuć da rova akiermanskaj krepaści. Cira była paŭnavartasnym polisam, dziaržavaj sa svajoj terytoryjaj, manietaj i źniešniaj palitykaj. Rymskija impieratary trymali tut harnizon.
Horad pryviali da zaniapadu pieramiaščeńni varvarskich narodaŭ III—IV stahodździaŭ. Kanstancin Bahranarodny ŭ Ch stahodździ zhadvaje tolki apuściełuju krepaść Aspron na ziemlach piečaniehaŭ, na kamianiach jakoj možna było bačyć kryžy, jakija śviedčyli, što tut byli chryścijanie. Z Ch stahodździa i pa siońnia horad zaŭsiody budzie nazyvacca Biełym Horadam, Biełharadam: Asprakastron pa-hrecku, Četacia-Ałbie pa-rumynsku, Ak-Kierman pa-turecku.
U toj čas jak tatara-manholskaje našeście niščyła ceły kulturny płast susiednich ziamiel, u Padniastroŭi ŭzdymałasia haradskoje žyćcio. Bieły Horad zasialali tatary i bałhary. Stali zapłyvać i hienuezskija kupcy, jany nazyvali horad Mankastra. Kala stahodździa Bieły Horad byŭ adnym z najbujniejšych haradoŭ Małdaŭskaha kniastva, hałoŭnymi marskimi varotami dziaržavy, adkrytymi dla hrečaskich, armianskich, italjanskich i tureckich marachodaŭ. Tavary traplali na rynki Lvova, a adtul — u Polšču i Hiermaniju.
Mienavita ŭ čas małdaŭskaha panavańnia ŭ CHIII—ChV stahodździach horad Četacia-Ałbie ŭzbahaciŭsia znakamitaj krepaściu. «Ja, mizerny, prajechaŭ i ahledzieŭ siem tysiač šeśćdziasiat krepaściaŭ, ale takoha dzivosnaha rova, hłybokaha i tryvałaha, ja nie bačyŭ», — pisaŭ turecki vandroŭnik Eŭliju Čelebi. Roŭ sapraŭdy dzivić navat bolš, čym sama krepaść. Jaho kapali ŭručnuju i vysiakali ŭ skale.
Krepaść vytrymała niekalki napadaŭ asmanskich vojskaŭ, ale 5 žniŭnia 1484 hoda ŭsio ž zdałasia. Usiaho praź niekalki miesiacaŭ paśla ŭźviadzieńnia Kilijskaj bramy, praź jakuju turysty ciapier traplajuć usiaredzinu, Ak-Kierman staŭ portam na ŭnutranym mory Asmanskaj impieryi. Asmanskija architektary abnavili na svoj hust niekalki viežaŭ, pabudavali niekalki miačeciaŭ. Minaret adnoj ź ich uzvyšajecca da hetaha času.
Krepaść, rezidencyja kamiendanta i inšych haradskich uładaŭ uražvali raskošaj. Viežy i ścieny byli ŭpryhožanyja rośpisam, raźboj i ablicoŭkaj. Užo zhadany Eŭlija Čelebi apisvaŭ naiŭnuju mistyfikacyju asmanskaha času: na sklapieńniach varot na łancuhach visieli skivicy mifičnaha zasnavalnika krepaści Sałsała amal čatyrochmietrovaj daŭžyni.
Rasijska-tureckija vojny zaviaršylisia dla Akiermana ŭ 1812 hodzie dałučeńniem da Rasijskaj impieryi. Horad staŭ usiaho tolki centram pavieta i syšoŭ u cień burlivaj Adesy. Turki, jak i tatary, ź Biesarabii syšli. Pa zakonie im zabaranili nabyvać tut nieruchomaść i budavać miačeci. Akramia turkaŭ i tataraŭ, u Akiermanie žyli hreki, armianie, habrei, karaimy, małdavanie. Byli i ŭkraincy, i ruskija staraviery-lipavanie. Usie jany paśla dałučeńnia da Rasii zastalisia.
Čas rasstaŭlaje pryjarytety. Kali ŭ ChICh stahodździ Akiermanskuju krepaść nieadnarazova sprabavali pradać na budaŭničy kamień (na ščaście, nie znajšłosia kupcoŭ), to ŭ XX stahodździ Biełharad-Dniastroŭski ź jaho krepaściu staŭ miedyumam, praź jaki amatary daŭniny z sučasnaści mohuć dałučycca da duchu minułaha. Krepaść słužyła dekaracyjami dla zdymak histaryčnych filmaŭ («Karabli šturmujuć bastyjony», «Arliny vostraŭ», «Čornaja strała», «Ateła», «Kapitan Nema» i mnohich inšych), a z 2001 hoda jašče i arenaj dla štohadovaha ŭsieŭkrainskaha čempijanatu pa histaryčnym fiechtavańni.
Kamientary