80 hadoŭ tamu Janka Kupała zrabiŭ charakiry

22 listapada 1930 hoda Janka Kupała piša pieradśmiarotny list, zatym biare nož i zahaniaje jaho sabie ŭ žyvot. Paeta ŭratavali. Ale hety epizod padzialiŭ los Kupały na dźvie častki. Pieršaja — Apostał Adradžeńnia, aŭtar «Tutejšych», «Praroka» i h.d. Druhaja — abłaŭreačany, prykormleny paet, jaki piša ody tavaryšu Stalinu.

Što padšturchnuła tady Nacyjanalnaha Hienija da takoha adčajnaha kroku? Pra heta my hutarym ź viadučym navukovym supracoŭnikam Dziaržaŭnaha litaraturnaha muzieja Janki Kupały ŭ Minsku Fainaj Vadanosavaj.

— Faina Alaksandraŭna, što daviało pieršaha narodnaha paeta Biełarusi da sproby samahubstva?

— 1930 hod — heta trahičny hod. Nie tolki dla Kupały, ale i dla biełaruskaj intelihiencyi ŭvohule. Viadomy historyk Raścisłaŭ Płatonaŭ u svoj čas znajšoŭ u Nacyjanalnym archivie kaštoŭnyja dla nas materyjały. Heta danosy na Janku Kupału, u tym liku na dziaržaŭnym uzroŭni. Jość tam, skažam, śpis kampramietujučych źviestak na akademikaŭ, na biełaruskich piśmieńnikaŭ… I kali ŭ 1930 hodzie Kupała išoŭ piatym numaram, to ŭ 1937-m jon išoŭ užo pieršym numaram! Taksama da nas trapiŭ z Archiva KDB vielmi cikavy materyjał. Pierad sprobaj samahubstva Kupała napisaŭ list na imia staršyni CVK SSSR i BSSR Čarviakova. List hety apublikavany. Jak ža jon źjaviŭsia? A sprava ŭ tym, što taja mifičnaja arhanizacyja, Sajuz vyzvaleńnia Biełarusi, u kiravańni jakoj vinavacili Kupału, — heta nie była arhanizacyja jak takaja. Heta byli ludzi, jakija dbali pra Biełaruščynu, pra raźvićcio nacyjanalnaj movy i kultury, litaratury, dbali pra niezaležnaść. I pa hetaj spravie pačali chapać blizkich siabroŭ Kupały — było aryštavana bolš za 100 čałaviek! Jość vielmi strašennyja źviestki, jak za adzin dzień u tak zvanaj «amierykancy», minskaj turmie NKUS, było rasstralana šmat pradstaŭnikoŭ biełaruskaj intelihiencyi… Mnohija ź ich byli siabrami Kupały. Ich abvinavačvali jak nacdemaŭ. Siońnia takich ludziej my nazyvajem patryjotami.

— A samoha Kupału dapytvali, jon davaŭ pakazańni?

— Pryjšoŭ čas, kali i Kupału pačali ciahać na načnyja dopyty. Jość uspaminy, što ŭviečary spyniaŭsia «varanok» (ludzi stałaha vieku viedajuć, što heta mašyna, jakaja pieravoziła aryštavanych ludziej). Kupału nie aryštoŭvali, jaho zabirali na noč na dopyt, davali jamu pytańni — pra pjesu «Tutejšyja», pra almanach «Adradžeńnie», pra jaho siabroŭ. Kupała byŭ kryštalna čysty čałaviek — abhavorvać svaich siabroŭ jon prosta nie moh! Žonka Uładzisłava Francaŭna zhadvała,

što paśla takich dopytaŭ Kupała viartaŭsia i lažaŭ, adviarnuŭšysia da ścienki, jahonyja ruki kałacilisia. Nie moh zapalić papiarosu. Jon nie vytrymaŭ.

Kupała viedaŭ, jak raspraŭlalisia ź jahonymi siabrami, jakija byli ni ŭ čym nie vinavatyja… I adnojčy jon u adčai, nie vytrymaŭšy ŭsich hetych pytańniaŭ… Jak pišacca ŭ dakładnoj va ŭrad, «u takuju-ta hadzinu narodny paet Biełarusi Janka Kupała ŭtyrknuŭ sabie ścizoryk u bok». Pavodle inšych uspaminaŭ, heta byŭ kaŭkazski nož — Kupała ž byvaŭ u Hruzii, na Kaŭkazie. Sens toj samy: Kupała zrabiŭ sprobu samahubstva, jakuju ŭ bytavych razmovach nazyvajuć «charakiry». Žonka Uładzisłava Francaŭna pačuła stohn z druhoha pakoja. Prysłuchałasia…

Kupała potym, pavodle ŭspaminaŭ, nie moh daravać sabie, što jon nie vytrymaŭ bolu i zastahnaŭ…

Žonka ŭbačyła hetuju strašennuju karcinu… Kinułasia ŭ susiedniuju chatu — tam žyła siamja Šabuniaŭ, siastry bratoŭ Łuckievičaŭ. U toj čas u hetaj chacie žyŭ ich treci brat — Stefan Łuckievič, vajenny lekar, jaki prymaŭ udzieł u Pieršaj suśvietnaj vajnie, byŭ represavany potym… Jon akazaŭ Kupału pieršuju dapamohu. Darečy, jość uspaminy, što ŭ momant sproby samahubstva na kvatery Kupały byli pradstaŭniki NKUS. Ale dakumientaŭ takich u nas niama, peŭna kazać ciažka… Paśla vykliku «chutkaj dapamohi» Kupału advieźli ŭ 1-ju kliniku, dzie akazali dapamohu. Pavodle ŭspaminaŭ, la jahonaj pałaty dziažuryŭ vajskoviec ź biełym chałatam na plačach. Rana ŭ Kupały vielmi drenna zahojvałasia — jak jašče jana mahła zahojvacca ŭ čałavieka ŭ takimi stanie? I adnojčy da Kupały ŭvajšoŭ vajskoviec z padnosam pačastunkaŭ: darahija cyharety, sadavina, sałodkaje. Jon pastaviŭ padnos i skazaŭ: «Ivan Daminikavič, z vas źniali abvinavačvańnie». Kupała nibyta navat nie paviarnuŭsia pahladzieć. Nieŭzabavie jaho pieravieźli dadomu, Kupała byŭ u drennym stanie. Adnojčy da jaho pryjšoŭ tahačasny prezident Akademii navuk Usievaład Ihnatoŭski. Jon skazaŭ Kupału: «Janka, ty pavinien žyć, ty ŭ nas adzin».

A na nastupny dzień Ihnatoŭski skončyŭ žyćcio samahubstvam:

NKUSaŭcy ŭsie abvinavačańni z Kupały pierakinuli na Ihnatoŭskaha, vialikaha biełaruskaha navukoŭca i patryjota…

Praź niekalki miesiacaŭ u haziecie «Źviazda» byŭ nadrukavany strašenny pakajanny list Kupały. Litaraturaznaŭcy ličać, što jaho pisaŭ viadomy «litaraturaznaŭca ad NKUS» Bende. Miarkujcie sami, ci moh Kupała pisać takoje na svaich siabroŭ i faktyčna na siabie: «Nie mahu zmoŭčać i pavinien tut vykazać svoj haračy pratest i vialikaje abureńnie suprać taho, jak jany, hetyja nacyjanał-fašysty, słužać sacyjalna-nacyjanalnamu vyzvalenčamu ruchu Zach. Biełarusi, jakaja stohnie pad piatoju akupantaŭ…». Kupała «pakajaŭsia» — paśla hetaha jamu pryjšłosia śpiavać pieśni Stalinu, sacyjalistyčnamu ładu žyćcia… Jahonaje žyćcio padzialiłasia na dźvie častki. I jak miarkujuć daśledčyki, na hetym Kupała, jak Prarok Adradžeńnia, skončyŭsia. Jaho złamali i vykarystali na karyść ułady…

— Faina Alaksandraŭna, ale navat u pieradśmiarotnym liście Kupała praz radok śpiavaje asanny savieckamu ładu…

— Razumiejecie, jon źbiraŭsia adychodzić, ale zastavałasia vialikaja siamja — žonka, maci, siostry, šmatlikija plamieńniki… Jon bajaŭsia za ich… Vy cudoŭna viedajecie, što rabili sa «svajakami vorahaŭ naroda».

— Aproč nahniatańnia abstanoŭki z dopytami, ci moh syhrać fatalnuju rolu vypadak ź vieršam, pra jaki Kupała piša ŭ pieradśmiarotnym liście?

— Kupału abvinavačvali voś u čym. Kali Piłsudski ŭvajšoŭ u Minsk, u haziecie «Zvon» byŭ nadrukavany jahony vierš «Paŭstań». A nižej — navina, što Piłsudski ŭ Minsku. Takim čynam, Kupału abvinavačvali, što jon vitaje prychod Piłsudskaha. Asabliva ckavaŭ Kupału «paet» Dziamjan Biedny, jaki napisaŭ abraźlivy vierš kštałtu: «Hołos Janki sołov́jinyj prievratiłsia v šip źmieinyj». Ale možna skazać adnaznačna: vierš «Paŭstań» — heta paetyčnaja kancepcyja niezaležnaści Biełarusi! I nijakaha dačynieńnia da Piłsudskaha ci niejkaha inšaha jon nie maje. Hety vierš — zvarot da biełarusaŭ!.. Ale vykrucili ŭsio takim voś čynam. U vyniku ŭsio razam u sukupnaści — dopyty, rasstreły i aryšty siabroŭ, dy jašče historyja ź vieršam — i pryviali da takoha trahičnaha ŭčynku…

Zaprašaju ŭsich čytačoŭ da nas u muziej, dzie vy znojdziecie jašče bolš materyjałaŭ pa hetaj temie.

Pytańnie RuBaM

Panamarenka prapanoŭvaŭ Stalinu rasstralać Kupału z Kołasam?

Kali byli apublikavanyja ŭspaminy kiraŭnika Biełarusi ŭ kancy 1930-ch — pačatku 1940-ch hadoŭ Pancielajmona Panamarenki, adtul pajšła hulać historyja jak jon, Panamarenka, uratavaŭ ad śmierci Kupału z Kołasam. Maŭlaŭ, byli vypisanyja ordery na aryšt, a jon pajechaŭ da Stalina prasić — i ŭ vyniku «ordery zamianili na ordeny».

— Heta — nie tak, — kaža Faina Vadanosava. — Panamarenka takim čynam staraŭsia abialić siabie. Nasamreč — jon adzin z tych, z-za kaho Kupału mahli rasstralać. Daŭno apublikavany list Panamarenki Stalinu ad 21 listapada 1938 hoda «O biełorusskom jazykie, litieraturie i pisatielach». Kab razabracca, varty pryvieści ŭsiaho niekalki cytataŭ z taho lista.

«Naiboleje krupnuju kontr-rievolucionnuju nacionalističieskuju rabotu provieł sojuz „sovietskich“ pisatielej Biełoruśsii, idiejno vozhłavlajemyj vsiehda diesiatkom profašistskich pisatielej (v tom čiśle iźviestnyje Janka Kupała i Jakub Kołas), i vsiehda dla prikrytija (v tom čiśle i siejčas) imievšij u rukovodstva kommunistov. …Zdieś był cientr-štabnacionał-fašistskoj propahandy».

«Łozunh „Da zdravstvujet hodovŝina Oktiabŕskoj rievolucii“ na biełorusskom jazykie „Niachaj žyvie hadavina Kastryčnickaj revalucyi“, ispochablen ot načała do konca. Biełorusy hovoriat zdravstvuj, a „niachaj“ označajet „pusť“ v smyśle prieniebriežitielnoho „tak i byť“. Hadavina označajet hada bolšoho raźmiera. Tak i hovoriat „Uch, jakaja hadavina“. Kastryčnik — oktiabŕ. No kastryca — eto nie len, a otbrosy ot lna…»

«Janka Kupała hovorit, čto vsie, čto on napisał pri Sovietskoj vłasti, nie tvorčiestvo, a drinduški. Oni hovoriat o tom, čto tiepieŕ litieratura śviediena na rol pridatka, razjaśniajuŝieho ili voschvalajuŝieho, čto eto nie tvorčiestvo, a illustracija. V litieraturie nielzia ničieho staviť i riešať, tak kak partija užie riešiła na mnoho let vpieried, płan sostavlen, illustriruj to, čto prošło…»

Janka Kupała niedavno skazał: «Vsie naši karty bity, łučšije ludi istriebleny, nado samomu diełať charakiri». (On užie pytałsia odin raz pokončiť s soboj). V druhoj raz on načał žałovaťsia (v svojem kruhu) na biezudieržnuju tosku, na to, čto nikakoj Biełoruśsii on nie vidit vokruh siebia, čto jeho žizń prožita darom, čto on skoro umriet s takoj žie toskoj o Biełoruśsii, s kakoj načinał svoju žizń v mołodosti».

«V otnošienii Janki Kupały, Jakuba Kołasa, Brovko, Hlebki, Krapivy, Biaduli, Volskoho, Aksielroda i dr. členov etoj „mohučiej kučki“, uzurpirovavšiej priedstavitielstvo ot Biełorusskoj litieratury vsiudu, v tom čiśle i za rubiežom, ludiej, tvorčieskaja avtoritietnosť kotorych niepomierno razduta, provodivšich lično vsiu opisannuju vyšie vražieskuju rabotu, imiejutsia mnohočiślennyje pokazanija razobłačiennych i ariestovannych vrahov, izobličajuŝije ich vpłoť do śviaziej s polskoj diefienzivoj. V otnošienii Janki Kupały imiejetsia 41 pokazanije, v bolšinstvie priamyje; Jakuba Kołasa… 31 pokazanije…»

«Po količiestvu i kačiestvu izobličajuŝieho matieriała, a takžie po iźviestnym nam faktam ich raboty, oni, biezusłovno, podležat ariestu i sudu, kak vrahi naroda. V častnosti, Narkomvnudieł Biełoruśsii zaprosił iz cientra sankciju na ariest Kupały i Kołasa užie davno, no sankcija poka nie dana».

«Po dvum voprosam:

a) o priedłahajemych mieroprijatijach v otnošienii biełorusskoho jazyka — hrammatiki i litieratury; b) ob otnošienii k pisatielam Jankie Kupale i Jakubu Kołasu, — ja prošu Vas dať mnie soviet. Siekrietaŕ CK KP(b) Biełoruśsii Ponomarienko. 21.CHI.38»

Jakija parady davaŭ «tavaryš Stalin», my viedajem…

R. S. Kupała, darečy, na šmatlikich dopytach tak i nie daŭ pakazańni suprać kaho-niebudź. U zapiscy NKUS značycca: «Nieodnokratno po etomu povodu doprašivałsia, no po suti nikakich pokazanij nie dał»

Pieradśmiarotny list Kupały

Staršyni CVK SSSR i BSSR t. Čarviakovu.

Tavaryš staršynia!

Jašče raz pierad śmierciu zajaŭlaju, što ja ŭ nijakaj kontrrevalucyjnaj arhanizacyi nie byŭ i nie źbiraŭsia być. Nikoli nie byŭ kontrrevalucyjanieram i da kontrrevalucyi nie imknuŭsia. Byŭ tolki paetam, jaki dumaŭ ab ščaści Biełarusi. Ja ŭmiraju za Savieckuju Biełaruś, a nie za jakuju inšuju.

Vierš moj spravakavali:

1. Losik, nadrukavaŭšy jaho pobač z artykułam, pryśviečanym Piłsudskamu, ab čym ja nie viedaŭ, bo byŭ u vioscy.

2. Šyła, jaki aśviatlaŭ Dziamjanu Biednamu hety vierš u pravakacyjnym sensie.

3. Ja sam, źmiaściŭšy jaho ŭ zborniku, nie prydaŭšy hetamu palityčnaha značeńnia.

Ja vielmi prasiŭ by reabilitavać mianie pierad pracoŭnymi Sav. Biełarusi. Heta možna lohka zrabić. Vierš, źmieščany ŭ zborniku, mnoj vypraŭleny. Prasiŭ by vyrvać hety vierš i knižku vypuścić.

Jašče adna prośba da Vas. Zaapiakujciesia majmi siemjami, što tut u Miensku i ŭ Barysavie. Ja ŭmiraju ź ćviordaj vieraj u viečnaje isnavańnie Savieckaj Sacyjalistyčnaj Respubliki. Paprasicie HPU, kab nie ciahali majoj žonki. Jana taksama, jak i ja, ni ŭ čym nie pavinna.

Biblijateku svaju pieradaju Bieł. Dziarž. Biblijatecy.

Ščyra dziakuju za ŭsio toje dobraje, što dla mianie zrabili partyja i Sav. ułada.

Umiraju, prymajučy toje, što lepiej śmierć fizičnaja, čymsia niezasłužanaja śmierć palityčnaja.

Vidać, takaja dola paetaŭ. Paviesiŭsia Jasienin, zastreliŭsia Majakoŭski, nu, i mnie tudy za imi daroha.

Škaduju tolki, što nie zmahu bolej prymać udzieł u vialikim budaŭnictvie, jakoje razharnuła partyja i Sav. ułada ŭ BSSR.

Niachaj ža žyvie heta novaje tvorčaje žyćcio dla ščaścia ŭsiaho čałaviectva.

Janka Kupała.

Pamyłki svaje, takija ci inšyja, ja źbiraŭsia vypravić, ale nie paśpieŭ.

Miensk, 22-CHI-30 h. Ja.K.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0