Inšaje žyćcio

«Mir — heta vajna»

Słavutaja orŭełaŭskaja formuła «Mir — heta vajna» žyva pryhadałasia ŭ travieńskija dni, kali biełaruskija telekanały spaborničali z rasiejskimi ŭ vykryvańni «estonskaha fašyzmu» dy roznaha rodu «falsyfikataraŭ historyi».Ton u «spabornictvie» zadavali kiraŭniki dźviuch dziaržavaŭ.

Kolki apošnim časam havaryli pra niepieraadolnyja supiarečnaści, u tym liku psychalahičnyja, Łukašenki j Pucina. Ale 9 Traŭnia, jakoje adnolkava adznačajecca ŭ abiedźviuch dziaržavach, abodva havaryli adno j toje ž. I navat adnolkavymi słovami, na adnolkavaj movie.

«Ciapierašnija pretendenty na suśvietnaje panavańnie sprabujuć vykarystać vajnu ŭ jakaści instrumentu źniešniaj palityki, z dapamohaj siły adstojvajuć svaje hieapalityčnyja i drapiežnickija intaresy, dušać tyja dziaržavy, jakija stali na niezaležny šlach raźvićcia». Heta z pramovy kiraŭnika Biełarusi ŭ Miensku. A voś što kazaŭ Pucin pierad paradam u Maskvie ab pryčynach Druhoj usiaśvietnaj vajny i sučasnych pahrozach: «U našyja dni takich pahrozaŭ nie stanovicca mieniej. Jany tolki transfarmujucca, mianiajuć abličča. I ŭ hetych novych pahrozach, jak i za časam treciaha rajchu, — vyklučnaść i dyktat».

Roźnicy, faktyčna, nijakaj. Pad «pretendentami na suśvietnaje panavańnie» i «trecim rajcham» majecca na ŭvazie adzin i toj hałoŭny vorah — Złučanyja Štaty Ameryki. Rasiejski MZS, darečy, musiŭ potym davać tłumačeńni Biełamu Domu — maŭlaŭ, rasiejski prezydent u svaim vystupie i nia dumaŭ kryŭdzić ZŠA, paraŭnoŭvajučy ich z hitleraŭskaj Niamieččynaj.

Ale ŭ Rasiei ŭsie cudoŭna zrazumieli, kaho i što mieŭ na ŭvazie Pucin, jaki abaznačyŭ «novy kurs» na chałodnuju vajnu u dačynieńniach z Zachadam jašče ŭ svajoj Miunchenskaj pramovie. Cudoŭna zrazumieli i pasaž pra Estoniju, jakuju Pucin asudziŭ, nie nazyvajučy.

Kiraŭnik Biełarusi byŭ mienš dyplamatyčnym. Jon prosta kazaŭ pra «demantaž pomnika Voinu‑vyzvalicielu ŭ Talinie», pra «zakryćcio polskimi ŭładami savieckaj ekspazycyi ŭ Aśviencymie» (jakoj nikoli nie było). Za słovami paśledvała sprava. Pikietoŭcy ź liku veteranaŭ i beeresemaŭcaŭ la estonskaha konsulstva ŭ Miensku spalili dziaržaŭny ściah Estonii.

Abjektam prapahandysckich napadaŭ uśled za estoncami stali palaki. Heta havoryć ab tym, što padziei ŭ Talinie — tolki začepka dla raspalvańnia kanfrantacyi z Eŭrasajuzam i ZŠA.

Palaki paciarpieli ŭ vajnie nia mienš za biełarusaŭ i rasiejcaŭ. I pra mahiły svaich, a taksama j savieckich žaŭnieraŭ dbajuć. Miž inšym, jany z hitlercami vajavali ad pieršaha dnia Druhoj usiaśvietnaj, a nie ad 22 červienia 1941‑ha. Ale davodzić heta ludziam, jakija žyvuć ujaŭleńniami, byccam Prybałtyka, Biełaruś i Ŭkraina, Hruzija i Małdova — rasiejskaja terytoryja, a byłyja krainy saclahieru pavinny kožny krok uzhadniać z Kramlom — hetym ludziam davodzić, što jany pamylajucca, niama sensu. Toje samaje, što davodzić zaalahičnym antysemitam, što Hałakost byŭ pačvarnym złačynstvam pierad čałaviečnaściu. Cikava, darečy, što za admaŭleńnie faktu Hałakostu ŭ Eŭropie sudziać, a voś uchvalać jaho možna — za heta ničoha nia budzie. I apahańvańnie habrejskich mohiłak u Eŭropie, u tym liku ŭ Biełarusi, daŭno zrabiłasia rečču zvykłaj.

«Uvieś asabovy skład…»

Zakładnikam rytoryki chałodnaj vajny zrabilisia nia stolki krainy byłoha «saclahieru» (u ich jość pakul abarona ŭ vyhladzie ES i NATO), kolki Biełaruś.

Ale pierš čym havaryć ab hetym, varta ŭspomnić jašče raz pra toje, što zrabiłasia ŭsiaho tolki padstavaj dla palityčnych spekulacyjaŭ. Pra Dzień Pieramohi i pra tych, chto za jaje vajavaŭ.

Usie zahibłyja ŭ baraćbie ź niamieckim fašyzmam zasłuhoŭvajuć pašany. Heta navat nia varta abmiarkoŭvajuć. Heta kateharyčny imperatyŭ. Jak i toje, što nia treba čapać mahiłaŭ i ŭsčyniać palityčnyja hulni vakoł ich.

Nia mienšaj pavahi zasłuhoŭvajuć i tyja, chto dažyŭ da našych dzion. Ale ź ich zasłuhami i ŭznaharodami, dziakujučy dziaržavie, adbyłasia niepryjemnaja reč —devalvacyja. Pryviadu mierkavańnie rasiejskaha daśledčyka‑kalekcyjanera, byłoha frantavika A. Ščołakava ź jaho knihi «Zachaplalnaja hieraldyka».

«Savieckaj systemie było ŭłaścivaje ŭstalavańnie ŭznaharodaŭ, jakija, pavodle narodnaha vyrazu, uručajucca za «dažyvańnie», u suviazi ź niejkimi pamiatnymi ci jubilejnymi datami.

Jakija surjoznyja pryčyny mahli prymusić urad adznačać uznaharodnymi medalami 1500‑hodździe Kijeva, 800‑hodździe Maskvy, 250‑hodździe Leninhrada? Kaho i za jakija zasłuhi imi adznačali? Adkaz dajuć pałažeńni ab medalach: «Medalom u pamiać 1500‑hodździa Kijeva» ŭznaharodžvajucca…asoby… jakija pražyvajuć u Kijevie ci jaho pryharadach nia mienš za 10 hadoŭ» (1982 h.)

Dalej A.Ščołakaŭ piša: «U kancy Vialikaj Ajčynnaj vajny medalami «Za pieramohu nad Niamieččynaj» byli ŭznaharodžanyja 15 młn čałaviek, «Za pieramohu nad Japonijaj» — kala 2‑ch młn, medalom «Za doblesnuju pracu ŭ Vialikaj Ajčynnaj vajnie» dziaržava adznačyła zvyš 16 młn čałaviek.

U 1965‑m Viarchoŭny Saviet SSSR zasnoŭvaje medal «Dvaccać hadoŭ Pieramohi ŭ Vialikaj Ajčynnaj vajnie 1941—1945 h.» Uznaharodžvajecca «ŭvieś asabovy skład Uzbrojenych Siłaŭ i inšyja asoby, uznaharodžanyja medalom «Za Pieramohu nad Niamieččynaj u Vialikaj Ajčynnaj vajnie»

«Za jakija, prabačcie, zasłuhi, zvyš tych, jakija byli pryznanyja i adznačanyja jašče ŭ 1945‑m, pryznačyli hetuju «ŭznaharodu?» — zadajecca pytańniem były frantavik. Taki samy medal jon atrymaŭ i da 30‑hodździa Pieramohi. «Medal da 60‑hodździa Pieramohi ja atrymlivać nia staŭ. Vyjaviłasia, što treba pradjavić dakumenty. Jakija? Vietlivaja pani pa telefonie patłumačyła: «Tyja, jakija paćviardžajuć, što vam naležyć uznaharoda».

Dla čałavieka, jaki zahadzia viedaje, kali i jakaja jamu «naležyć uznaharoda» — jana pierastaje być uznaharodaj i stanovicca suvenirnym značkom».

Na zaviaršeńnie temy aŭtar sa ździŭleńniem adznačaje, što ciapierašniaja systema ŭznaharodaŭ Rasiei praciahvaje tradycyi savieckaj. Orden Žukava ŭručajecca vajenačalnikam, jakija majuć zvańnie Hieroja Savieckaha Sajuza. Orden za orden. Padobnaj praktyki, adznačaje daśledčyk, niama bolš ni ŭ adzinaj krainie śvietu.

«Nikoha nie zmahli vyzvalić…»

Prašu prabačeńnia za doŭhuju cytatu. Mnie padałosia važnym śviedčańnie sumlennaha čałavieka ź inšaj dziaržavy, jaki vajavaŭ, jaki byŭ i jość rasiejskim patryjotam i nie admaŭlajecca ad savieckaha minułaha. Ci šmat u jaho paśladoŭnikaŭ siarod veteranaŭ u Rasiei ci ŭ siońniašniaj Biełarusi? Dumaju, nie.

Inakš kolkaść veteranaŭ, abviešanych z hałavy da noh uznaharodami (u asnoŭnym, apisanymi vyšej), u śviatočnych šeściach na vulicach stalicy daŭno b rezka skaraciłasia. Možna ŭjavić abureńnie mnohich z tych veteranaŭ, chto pračytaŭ by frahment cytavanaj knihi.

Ale biaskoncyja «ŭznaharody za ŭznaharody», chvałaśpievy i vystaŭleńnie veteranaŭ u jakaści śviatarnych karovaŭ (pra jakich dziaržava zabyvaje adrazu paśla śviata) nia tolki nie dadajuć im honaru, ale j źjaŭlajucca ździekam z pamiaci ich pamiorłych siabroŭ. Dyj ździekam z pamiaci ab vajnie ź jaje miljonami achviaraŭ uvohule.

Lejtenant medsłužby, vieteran i invalid vajny Alena Boner (udava akademika Sacharava) napisała na rasiejskim sajcie «Hrani» 9 traŭnia nakont «vyzvaleńnia Estonii» vielmi karotka i prosta: «Nikoha my nie vyzvalali dy j siabie nie zmahli vyzvalić, choć čatyry hady spadziavalisia na vyzvaleńnie. Navat kazali: «Paśla vajny — kali dažyvu — usio žyćcio budzie inšym». Nie atrymałasia. Ni ŭ 1945‑m, ni ŭ 1991‑m».

Takich ludziej, jak Boner, zastalisia adzinki. Dy j jana žyvie ciapier za miažoj.

Užo naleta 9‑ha Traŭnia na Krasnaj płoščy pojduć tanki. A na trybunie Maŭzaleja budzie stajać kali nia Pucin, dyk jaho kłon — kłon Andropava, Brežnieva, Stalina. A ŭśled za imi, z roźnicaj u hadzinu, u Miensku buduć maršyravać biełaruskija vajskoŭcy. Za kaho i za što jany buduć hatovyja addać žyćcio? Za niezaležnaść? Chaciełasia b vieryć.

Ale jość tut i advarotny bok spravy, jaki tyčycca biełarusaŭ. Ja maju na ŭvazie tych, jakija pryncypova nia chočuć pryznać minułuju vajnu važnym peryjadam u historyi Biełarusi. Pakolki biełarusy da taho času nie sfarmavalisia jak nacyja, ličać hetyja filozafy dy historyki, u ich nie było śviadomaha staŭleńnia da vajny, nie było nianaviści da niamieckich akupantaŭ. Jany byli albo achviarami, albo — kali pryjšła savieckaja armija — harmatnym miasam. Heta byŭ prosta hihancki kataklizm, pra jaki treba jak maha chutčej zabyć.

Takoje ŭražańnie, byccam i nie było ŭ biełaruskaj litaratury ni Adamoviča ź jaho «Karnikami», ni Bykava z «Sotnikavym». Ci jany nie naležać da biełaruskaj kultury, i ich čałaviečy j mastacki dośvied nia maje dačynieńnia da biełaruskaha narodu. Niaŭžo, kali vykraślić z historyi beeseseraŭski peryjad, z vajnoj i partyzankaj, my atrymlivajem labaratorna čystuju biełaruskuju nacyju?

Dy j adkul ža joj uziacca? Z historyi VKŁ, z Hrunvalda? Ź lehiendaŭ i kazak? Tyja lehiendy nie bližej da rečaisnaści, čym filmy pra vajnu, jakija kruciać na BT.

Biełarusy žyli apošnija sto hadoŭ, jak i papiarednija stahodździ, na svajoj ziamli, a nie na Marsie. I ad taho, što jaje taptali j hvałtavali akupanty, jana nie pierastała być Biełaruśsiu. Tolki nia toj, ab jakoj marać našyja intelektuały...

Heta nia značyć, što za savietami žyć było dobra. Heta značyć, što ŭsio treba pamiatać. Biez vyklučeńniaŭ. Nia možna vybrać z historyi charošyja, cikavyja staronki i «vydrać» kiepskija.

I niaŭžo taja častka biełarusaŭ (pieravažnaja, miž inšym, častka), jakaja pajšła ŭ partyzany ci ŭ savieckuju armiju, supracoŭničała ź imi, nie zasłužyła prava zvacca biełarusami?

Možna jak zaŭhodna aceńvać toj peryjad historyi ź siońniašnich akademičnych vyšyniaŭ, havaryć, što saviety byli dla Biełarusi takim samym złom, jak i niemcy. U realnaści žyvyja ludzi sutykalisia nie z abstraktnym, a z całkam realnym złom. Zabivaj inšych — albo budzieš zabity sam. I treba było rabić maralny vybar. I podłaść tady była podłaściu, hodnaść — hodnaściu, bajaźlivaść — bajaźlivaściu, mužnaść — mužnaściu. Jak i ciapier, darečy.

My pavinny viedać, čym nasamreč była vajna, kolkich jana kaštavała achviaraŭ, ale heta nie zdymaje z nas maralnaha abaviazku pierad baćkami, jakija hinuli ŭ baraćbie za radzimu i svabodu. Toje, što jany nie zmahli adstajać ni taho, ni druhoha, nie prynižaje ich mužnaści. Jany nie mahli viedać, što budzie potym. Jany vajavali i pry hetym zastavalisia ludźmi. U bolšaści svajoj.

Ale ci šmat zastalisia ludźmi va ŭmovach «mirnaha času»? Jak vyjaviłasia, uzarvać most albo ciahnik, ci navat kinucca na ambrazuru časam byvaje lahčej, čym zapiarečyć načalstvu, albo admovicca ad «pajki» da śviata.

Kaniečnie, chaciełasia b žyć u hramadztvie, dzie niama patreby ŭ hieraiźmie i mužnaści. Prynamsi, štodnia. Narmalny čałaviek u narmalnym żćci musić iści na niejkija kampramisy z saboj i abstavinami.

Ale tym bolš nia varta hladzieć z hreblivaściu neafitaŭ na pakaleńnie baćkoŭ, jakija nie zrazumieli taho, što, nibyta, razumiejem my. Jany zrabili toje, što mahli. A niekatoryja navat kryšačku bolš.

My jašče nie zrabili ničoha, kab mieć prava ich krytykavać. I kab pryjści na ich mahiły z čystym sumleńniem.

Vital Taras

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0