Siarhiej Dubaviec. Krasavickija tezy

Siarhiej Dubaviec

Krasavickija tezy

Biełaruski palityčny klimat usio jašče mała adroźnivajecca ad stychii. Samachoć nastaje viasna, i marazy źmianiajucca adlihami biez zaŭvažnaha ŭpłyvu na toje kiraŭnikoŭ ci ichnych apanentaŭ. Našy palityki ni za što nia chočuć raźvitvacca ź ciažkimi futrami dy šapkami — byccam hałoŭnymi svaimi paznavalnymi prykmietami. Praściej u hetym sensie hazetam, jakija pieršymi zaŭvažajuć pieramieny klimatu.

Paśla publikacyi ŭ “Našaj Nivie” natatki “Niechacia nasustrač” (“NN” №7 za 2002 h.) razmova vyjšła za miežy vydańnia, źjavilisia publikacyi na hetuju temu ŭ inšych hazetach i na radyjo. Pasprabuju padkarektavać peŭnyja svaje vykazvańni, jakija ŭ tezysnym vyhladzie mahli być abo byli zrazumietyja niasłušna.

1. Pačnu z historyi, z taho, kab minułyja siem hadoŭ razhladać jak historyju. Kalehi źviarnuli ŭvahu, što niekali ja pisaŭ pra “piatuju kalonu” jak apiryšča ŭładaŭ, a siońnia zaklikaju padtrymać hetyja samyja ŭłady ŭ ich niezaležnickaj pazycyi.

U 96-m ja sapraŭdy kazaŭ pra piatuju kalonu, i jana sapraŭdy farmavałasia dziela pachodu PPRB na Kreml. Ale toj pachod nie dasiahnuŭ mety, miesca ŭ Kramli zaniaŭ inšy, i aficyjny Miensk pastupova pierastaŭ saromiecca niezaležnaści Biełarusi. Heta kali nie evalucyja, dyk vidavočnaja pieramiena vektaru. Ciažka siońnia ŭjavić sabie vykazvańnie Łukašenki ŭ duchu taho, što jon “pieraros Biełaruś”, abo pra “dźvie vialikija movy”. Akurat i resurs škłoŭskich mihrantaŭ z bratniaje Rusi, kštałtu spadaryni Jarmošynaj, vyčarpany. Na miescy paklikanych było z Rasiei słužbistaŭ znoŭ prychodziać tutejšyja ludzi, a “interfrontaŭskija” nastroi siarod elektaratu, badaj, pieramožanyja samim žyćciom. Siem hadoŭ najnoŭšaje historyi byli dla PPRB, apazycyi i krainy zusim nie adnastajnymi. Šmat čaho źmianiłasia z časoŭ “Mienskaje viasny”, kali milicyi davodziłasia strymlivać tryccaci- i piacidziesiacitysiačnyja maršy. Ciapier razhaniajuć u dziesiać razoŭ mienšyja demanstracyi.

2. Razhony, pasadki, štrafy... Navošta heta robicca — asobnaja tema. Tut PPRB zastajecca viernym abranaj ź pieršych dzion prezydenctva taktycy “paŭrepresijaŭ”. Za 5—10 sutak, jakija apazycyjaner pravodzić za kratami, surjoznaj kampanii pratestu nie razhornieš. Tolki ŭzialisia padymać hramadzkaść, a jon užo i vyjšaŭ. Štrafy i zmušanaja emihracyja ŭ zmahańni z režymam — jašče mienš efektyŭnyja arhumenty. Narod ich paprostu nie zaŭvažaje, a ŭžo navat i razdražniajecca na ich. Zatoje vielmi krytyčna na ich reahuje Zachad. Takim čynam “paŭrepresii” aŭtamatyčna zbližajuć apazycyju z Zachadam i addalajuć jaje ad elektaratu. U vyniku ŭpłyŭ apazycyi na narod robicca ŭsio mienš značnym. Voś što maje na ŭvazie PPRB, kali kaža, što takaja apazycyja jamu treba: jon trymaje jaje na karotkim łancuhu, i jana jamu ŭ hetym padyhryvaje. Što piacidziesiaci-, što piacitysiačnyja akcyi z razhonami i pasadkami — sychodziać u piasok. Zatoje, da prykładu, nieparaŭnalna mienš ludnaja vachta ŭ Kurapatach stała biassprečnym nabytkam nacyjanalnaha stanaŭleńnia.

3. Pra “supracoŭnictva z uładami”. Takaja “maja prapanova” nastolki ździviła, što žurnalisty navat źviarnulisia byli da Ryhora Baradulina z pytańniem: ci treba supracoŭničać? Jasna, što narodny paet adkazaŭ — nie. Nielha supracoŭničać z aŭtarytarnym režymam. A voś spytalisia b u jaho — ci treba spaborničać? Dumaju, adkaz byŭ by — tak. Heta značyć, što my nia musim padmianiać dva nibyta blizkija, ale nasamreč procilehłyja paniaćci: spabornictva i supracoŭnictva. Niama razmovy pra lajalnaść, partyju ŭłady i h.d. Havorka idzie pra spabornictva z PPRB na tym samym palityčnym poli. Nie z Bruselu rukami ABSE i nie z Maskvy rukami SPS, a tut, u Biełarusi.

4. Namenklatura. Užo kolki času ŭ nas dyskutujecca ŭdzieł u palitycy niejkaha manalitu pad nazvaju “namenklatura”. Što heta — klasa ci kłan? Ci “prasłojka”? Słušna zaŭvažana — heta vertykal, u jakoj kožny sam pa sabie. Kali tam i jość prykmiety siamji, dyk amal niezaŭvažnyja. Niepierakanaŭča hučyć i ŭžyvańnie da ich stalinskaha “pamry ty siońnia, a ja zaŭtra”. I zusim nie vidać u ich vyznačalnych rysaŭ namenklatury rasiejskaj abo ŭkrainskaj.

Dla našaj namenklatury (jak i dla dyrektaratu, pradprymalnikaŭ) “karotki łancuh” zrobleny ŭ vyhladzie zakanadaŭstva. U ciapierašniaj Biełarusi nia kraści niemahčyma. Jak u kałhasie. I tamu kožny, chto maje dačynieńnie da ŭłady, vytvorčaści i hrošaj, prosta musić parušać zakon, a navat kali nie parušaje, na jaho ŭsio adno znojdziecca artykuł. Pasadzili cełuju hronku bujnych kiraŭnikoŭ vytvorčaści, i na kožnaha znajšoŭsia artykuł. Chto pavieryć, što hetkija aŭtarytetnyja ludzi — krali? Pavierać, bo, jak u kałhasie, kraści vymušanyja ŭsie. Heta — zakon, norma.

Jak pieraadoleć takoje stanovišča? Ludzi ŭ nas, jak praviła, šukajuć lubuju mahčymaść, kab nia być złačyncami. Najlepiej heta ŭdajecca na nizavym uzroŭni. U pryncypie niama i nia moža być nijakaha “pamry ty, pamru ja”. U masie jość narmalnaje žadańnie pracavać, zarablać dy žyć, a nie pamirać. Nijakaha “ekstrymu” ŭ nastrojach. Jość taksama ŭžo postsavieckaje žadańnie niejak upłyvać na sytuacyju, tamu źmianiajecca pohlad ludziej i na ŭdzieł u palitycy. Mahčyma, vyniki my pabačym na hetych miascovych vybarach. Jasny mechanizm “vyklučeńnia” apazycyi z hetaha spabornictva. Ci nia vartaja zadača — adkazać na jaho mechanizmam “uklučeńnia”? Treba tolki syści z karotkaha łancuha, jakim nasamreč jość taja deklaravanaja nieprymirymaść.

Słušna, PPRB najbolš aścierahajecca samaarhanizacyi samych blizkich da jaho ludziej — u vertykali. Čym ty ad jaho (a značyć, i ad jahonaha palityčnaha pola) dalejšy, tym ty mienš niebiaśpiečny supiernik. Mienavita nabližeńnie da jaho źmianšaje siłu jahonaha ŭpłyvu na elektarat. Staršynia kałhasu nikoli nie palemizuje z šarahovym kałhaśnikam. Inakš jaki heta budzie kałhas i jaki staršynia? Usio adrazu ž razvalicca, abo staršyniu zamieniać. Pryblizna takija paradki i ŭ RB. Voś tolki RB — heta zusim nie kałhasnaha maštabu i kštałtu “haspadarka”. Heta — Kraina. I mahčymaściaŭ dla spabornictva tut šmat.

Pad nabližeńniem u spabornictvie ja nia maju na ŭvazie “hulni byłych” kštałtu Vasila Lavonava. Jahonaja “hulnia” adrazu pačałasia nie na žyćcio, a na śmierć, što spraściła intryhu i pazbaviła jaje pośpiechu. Lavonaŭ zavis pamiž kvołym zachodnim finansavańniem i niedavieram byłych dy novych paplečnikaŭ. Kamu ž tady “hulać”? Mienavita apazycyi — asłablenaj i marhinalizavanaj. Bo j siońnia tolki ŭ jejnym asiarodku moža naradzicca novaja praktyka — spabornictva.

Namenklaturščyki nia buduć stvarać palityčnuju arhanizacyju, ale im sapraŭdy patrebnaje zaplečča. Bo jany — nie vaŭki, a chutčej “šablazubyja zajcy”. Jany chočuć žyć — kamfortna, sytna, a časam i pracavać dziela Biełarusi. Nia tyja časy na dvare, nia taja kraina i nia toj narod, kab adzin čałaviek pieratvaryŭ tysiačy svaich padnačalenych u vaŭkoŭ.

5. Što da Kanhresu ŭ padtrymku linii ŭradu na niezaležnaść z krytykaj inšych, nieprymalnych bakoŭ dziejnaści, a taksama nakont taho, što takija publičnyja akcyi ni da čoha nie pryvodziać, dyk precedentaŭ niama. Ja nie źbiraŭsia raźvivać hetuju tezu, ale, kali zajšła havorka, pasprabuju “fantazijavać” dalej.

Vierahodna, taki Kanhres mahło b zładzić TBM razam z rodnasnymi arhanizacyjami. Jasna, što ŭ hetym vypadku nie było b razburalnych dla vobrazu palityki i palitykaŭ u masavaj śviedamaści rasiejskamoŭnych ulotak, i havorka, aproč uchvały niezaležnaści, išła b pra stan movy, najpierš u zakanadaŭstvie i adukacyi, pra vychavańnie histaryčnaje śviadomaści dy pra dziaržaŭnuju idealohiju, jakuju musiać pravodzić, u pryvatnaści, dziaržaŭnyja telekanały. Hetaha ž siońnia patrabuje PPRB, pryčym pad słovam “idealohija” jahonyja padnačalenyja pa-raniejšamu razumiejuć najpierš lajalnaść da kiraŭnika. Ułasna idealohii niama.

Pakazalnaja niadaŭniaja historyja z himnam. U nas svaja Biełaruś — u vas svaja. Hetki pryblizna byŭ unutrany matyŭ schodu, jaki ŭ chałodnaj zali Pałacu mastactvaŭ pastanaviŭ, što “paśla Łukašenki” himnam budzie “Mahutny Boža”. I toje “paśla Łukašenki” absalutna prevalavała nad “dla Biełarusi”. Dla Biełarusi siońniašniaj (a moža, i zaŭtrašniaj) ź jaje palityčnaj razroźnienaściu, šmatkanfesijnaściu dy inšaj šmatstajnaściu najlepš było b uvieści niekalki himnaŭ adnačasova — try ci piać, funkcyi kožnaha ź jakich byli b vyrazna prapisanyja ŭ zakonie — kali j jaki vykonvać. Relihijny, nacyjanalny, histaryčny... Tolki takaja sukupnaść stałasia b abjadnaŭčym matyvam dla ŭsich. Nu, što rabić, kali niama ŭ nas u hetaj spravie abjektyŭnaha adzinstva? Treba iści na kampramis. I mižsobku, i ź dziaržaŭnaj kamisijaj. Ciapier skažycie, dzie jašče možna sabrać razam tych ludziej z Pałacu mastactvaŭ i tych ź dziaržaŭnaje kamisii, jak nie na padobnym Kanhresie? Pa instancyjach kampramisu nia vychadziš i ŭ presie nia vypatrabuješ.

Skažacie, što za nahoda — himn! Na maju dumku, heta mienavita nahoda — kab pačać adzin adnaho słuchać. Chto skaža, što ŭ hetym nie zacikaŭlenyja ministry, deputaty i spadar Finberh?

6. Ciapier pra apazycyju. Ujavicie sabie kruhły stoł ciapierašniaj apazycyi na temu stratehii budavańnia Biełarusi. Voś dałasia im ułada — adna na ŭsich, — i zasieli jany abmiarkoŭvać, jak toj uładaj rasparadzicca. Kožny budzie kazać svajo. Syducca, moža być, u adnosinach z Zachadam (svaim słabym punkcie ŭ vačoch elektaratu) i razyducca ŭ dačynieńniach z Rasiejaj (mocnym punkcie PPRB). Ale nijakaha supolnaha bačańnia biełaruskaj stratehii nie prademanstrujuć. Choć by ŭžo tamu, što ŭ nas, da prykładu, jość apazycyja rasiejskamoŭnaja. Hadoŭ piatnaccać naziraju za jaje ŭpartaściu i nie razumieju, što joj taja rasiejskaja mova daje i što ŭ jaje biełaruskaja adymaje. Jak tyja “marynisty” ŭ Sajuzie piśmieńnikaŭ: usio, što mohuć, — heta razvalić SP — tak i hetyja adno razvalvajuć i apazycyju, i Biełaruś. Ale apazycyja ŭ nas cierpić siarod siabie tych “marynistaŭ” i nia robić z movy pryncypu, svaje hałoŭnaje paznavalnaje adznaki. Adnyja tolki rasiejskamoŭnyja ŭlotki esdekaŭ i hrafici “zubroŭ” prynosiać biełaruskamu palityčnamu klimatu našmat bolej škody i błytaniny, čym, skažam, publičnaje bratańnie Statkieviča z Łukašenkam.

Apazycyja ŭ nas zapanieła zusim jak arystakratyja druhoj pałovy XVIII st. Maju na ŭvazie navat nie hanarary, a staŭleńnie da nacyjanalnaje kultury i presy — jak da prysłuhi.

7. Pišučy pra toje, što apazycyja musiła b zabyć pra źnikłych paplečnikaŭ PPRB, ja mieŭ na ŭvazie voś što. Apazycyja nia moža adkazać, kudy dzielisia źnikłyja, a tamu nia musić i rytaryčna pytacca “hdie Hončar?” Bo heta amaralna. Heta čystaje vady spekulacyja na pačućciach blizkich i zdolnaje da spačuvańnia publiki. Takaja spekulacyja nibyta pakryvajecca tym, što Łukašenka — dyktatar i supastat. Dyk ža nie pakryvajecca! Ujavicie sabie, što nie Łukašenka skraŭ Hančara i Zavadzkaha. Pasprabujcie sabie takoje ŭjavić. A tady pieraviadzicie pohlad na tych, chto kazyraje imionami źnikłych jak svaimi hałoŭnymi ściahami ŭ baraćbie z Łukašenkam (jaki — my dapuścili — ich nia kraŭ)? Ci choć krychu nablizili nas da iściny hetyja hrafici — “Hdie Zacharienko?” Ci choć trochi paspryjała heta spravie raskryćcia? Voś ža nikoli apazycyja svaimi “łancuhami nieabyjakavych ludziej” — u siłu pryrody svajoj — nie paspryjaje raskryćciu. Naadvarot, jana praciahvaje stračvać svaju vahu ŭ hramadztvie, pry tym zamylvajučy raskryćcio iściny dy znoŭ i znoŭ vypraboŭvajučy pačućci blizkich.

Vystaŭlajučy ŭ jakaści adnaho z punktaŭ dla pieramovaŭ z uładami raskryćcio spravaŭ źnikłych, apazycyja padšturchoŭvaje ŭłady da praviadzieńnia pracesaŭ kštałtu sudu nad hrupaj Ihnatoviča, vyniki jakoha žonka Zavadzkaha asprečvaje. Voś što vychodzić, kali palityčnyja racyi apazycyi i ŭładaŭ zbłytvajucca z racyjami kryminalistyki. Ciapier PPRB skaža elektaratu, što abiacaŭ znajści zabojcaŭ Zavadzkaha i znajšoŭ ich. Zaŭtra jon takim samym čynam znojdzie vykradalnikaŭ Zacharanki i Hančara. Elektarat budzie spać spakojna, a nadakučlivaje “hdie Hončar?” kančatkova adviernie jaho ad apanentaŭ režymu.

Luby oper ź luboha adździełu pa ŭsioj Biełarusi skaža vam — nie zaminajcie pracavać. A kali chočacie dapamahčy — narmalizujcie palityčnuju sytuacyju ŭ krainie, kali heta ŭ vašych siłach. Bo tolki heta i moža być realna ŭ vašych siłach.

Adnak nie pieratvarajcie trahiedyi ŭ fars. Adzin kaleha prapanavaŭ vyjści “łancuhom nieabyjakavych ludziej” ź plakatami “Hdie Šarieckij, hdie Paźniak?” Druhi zaŭvažyŭ — a čamu b im nie pačać ź Mikałuckaha?.. Voś heta i jość pieratvareńnie trahiedyi ŭ fars.

Jasna, što “hučnaść” spravaŭ tut ničoha nie vyrašaje. Navat kali sp.Hančaryk dastaŭ svaje kozyry — Łapacika i Ałkajeva, — heta było zroblena vyklučna dziela “cynizmu palityki” i nie atrymała praciahu ani ŭ vyhladzie niezaležnaha śledztva, ani ŭ vyhladzie žurnalisckaha raśśledavańnia. A samaje hałoŭnaje — tak i zastałosia cyničnym žestam palityčnaje baraćby.

Dapuskaju, što i hetyja słovy padaducca niekamu niepierakanaŭčymi. Ale davajcie aryjentavacca na abjektyŭny stan rečaŭ. Ci ŭsia krytyka PPRB za hetyja siem hadoŭ z boku apazycyi choć niejak pachisnuła pazycyi Łukašenki siarod biełarusaŭ? Nie pachisnuła. Što zaŭhodna ich pachisnuła, tolki nie apazycyjnaja krytyka. A čamu? Bo jana nie nazapašvajecca, nie vyrastaje da krytyčnaje masy, kab skałanuć narod, jak u polskim prykładzie z ksiandzom Papiałuškam. Krytyka nabiahaje chvalami — usio drabniejšymi — i adkatvajecca ŭ piasok. Skažycie, a ci staviła apazycyja za metu sfarmavać tuju masu krytyki? Nia staviła. Sparadyčnyja źniščalnyja vypady zabiaśpiečvali apazycyi isnavańnie. Padazraju, što i siońnia šmat kamu toje farmavańnie krytyčnaje masy ŭjaŭlajecca niemetazhodnym. I słušna. Bo źmianilisia časy, i hetyja novyja časy patrabujuć zusim inšych metadaŭ i inšaha ŭzroŭniu palityčnaha spabornictva. Nia ścienka na ścienku dy hłotka na hłotku, a dziela ŭpłyvu ŭ narodzie i budučyni krainy.