«Lutaja, abraźlivaja krytyka ŭsiaho biełaruskaha. Ale ź minułaha ŭ budučyniu niemahčyma prajści mima sučasnaści». Nasievič hruntoŭna adkazaŭ Alesiu Biełamu

Pačatkam sprečki staŭ dopis Alesia Biełaha, u jakim jon kateharyčna asprečvaje biełaruskaść Vilenskaha kraju — da jakoha jon adnosić praktyčna ŭsiu paŭnočna-zachodniuju Biełaruś. Daśledčyk zajaŭlaje, što ŭsia Vilenščyna ŭsiu svaju historyju była Litvoj i nikoli nie źjaŭlałasia Biełaruśsiu, pakul jaje tak nie pačała «brendavać» Rasijskaja impieryja litaralna za čverć stahodździa da svajoj hibieli.

Pavodle jaho słoŭ, prypisvać Vilniu i Vilenščynu da Biełaj Rusi impierskaja navuka i prapahanda pačali tolki ŭ 1890—1891 hadach. Heta nie było naturalnaj evalucyjaj samaśviadomaści miascovaha nasielnictva, a źjaŭlałasia skaardynavanaj akcyjaj sistemy adukacyi i prapahandy. 

Pavialičyć

Vialikuju rolu ŭ hetym pracesie Bieły advodzić viadomamu fiłołahu Jaŭchimu Karskamu, jakoha nazyvaje pierakananym «zachodnierusam» i paśladoŭnikam Michaiła Kajałoviča. Mienavita Karski ŭ 1903 hodzie vydaŭ etnahrafičnuju kartu, kudy adnios usiu Vilenščynu ź Vilniaj da «Biełarusi». Jak piša Aleś Bieły, potym u 1918 hodzie na asnovie hetaj karty skłali «kartu BNR — dziaržavy, jakaja realna nie isnavała».

Tut varta adznačyć, što častku Vilenščyny vyznačaŭ jak słavianskuju jašče Piotr Kiopien u 1827 hodzie, jaki vykarystoŭvaŭ uzory miascovaha maŭleńnia dla raźmiežavańnia pamiž litoŭcami i biełarusami. Paśla biełaruski charaktar bolšaści jaje pavietaŭ paćviardžali daśledavańni Roderycha Erkierta (1863), Alaksandra Rycicha (1875), vyniki Usierasijskaha pierapisu nasielnictva (1897) i adnadzionnaha pierapisu pačatkovych škoł Rasijskaj impieryi (1911). Možna adšukać mnostva kart, dzie hetyja terytoryi nazyvajuć całkam polskimi, ale za takimi kartami nie staić realnych navukovych daśledavańniaŭ.

Bieły piša pra «chłuśniu baćkoŭ-zasnavalnikaŭ Biełarusi»

Asabliva vostra i abraźliva Aleś Bieły vykazvajecca pra matyvy lidaraŭ biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu pačatku XX stahodździa.

Jon zajaŭlaje, što ŭ tym ža 1903 hodzie častka šlachcičaŭ, čyje baćki jašče nazyvali siabie «litvinami», zasnavała Biełaruskuju sacyjalistyčnuju hramadu i pačała baraćbu za samabytnaść Biełarusi mienavita ŭ tych miežach, jakija byli nakreślenyja impierskaj navukaj u ramkach kancepcyi «tryadzinaha ruskaha naroda».

Biełaruski ruch, pavodle słoŭ historyka, abapiraŭsia ŭ svajoj arhumientacyi na raspracoŭki impierskaj prapahandy, jakaja pierakonvała, što katalictva i polskamoŭnaść u krai — heta vynik pałanizacyi, a pra histaryčnuju Litvu zamoŭčvała.

Jak piša Bieły, stvaraŭsia mif, što nibyta ŭsie tut kaliści byli «biełymi rusami», a potym pryjšli palaki i častku biełych rusaŭ «spakusili» ŭ katalictva i polskaść.

Aŭtar śćviardžaje, što heta było chłuśnioj, pra jakuju šlachcicy-zasnavalniki ruchu vydatna viedali, ale hetaja chłuśnia była im zručnaja, i jany jaje paŭtarali dla drenna adukavanych ludziej.

Sam Aleś Bieły pryncypova admiažoŭvajecca ad takoj histaryčnaj paradyhmy, adnosiačy siabie da mikraskapičnaj hrupoŭki, jakaja «da chłuśni nie źviartajecca» i nazyvaje siabie litvinami.

Viačasłaŭ Nasievič adkazvaje Alesiu Biełamu

Na hetyja razvahi razhornuta adkazaŭ historyk Viačasłaŭ Nasievič. Jon nie asprečvaje histaryčnyja fakty źmien movy i identyčnaści (što zdarałasia i ŭ inšych narodaŭ), ale źviartaje ŭvahu na mietadałohiju Alesia Biełaha.

Tekst Biełaha Nasievič nazvaŭ prykładam vielmi raspaŭsiudžanaj i typovaj pamyłki myśleńnia, jakuju robiać mnohija, ale jakuju vielmi ciažka ŭśviadomić, kali pamylaješsia sam.

Hetuju pamyłku Nasievič tłumačyć praź miechanizm taho, jak čałaviek farmiruje identyčnaść i stavić mety. Zvyčajna ludzi złučajuć niejkija kropki ŭ svaim minułym (kropka A) i praciahvajuć ich u ciapierašni čas (kropka V), a paśla vyznačajuć žadanuju budučyniu (kropka S).

Sutnaść pamyłki palahaje ŭ tym, što linija ad značnaj kropki ŭ minułym praciahvajecca ŭ žadanuju budučyniu, całkam abminajučy kropku sučasnaści. Heta zvyčajna zdarajecca tady, kali šlach ź siońniašniaha dnia ŭ žadanaje zaŭtra nie prahladajecca.

Kab prailustravać svaju dumku, Nasievič pryvodzić prykład sa spartsmienam. U minułym hety čałaviek paśpiachova treniravaŭsia i pieramahaŭ, a ŭ budučyni maryć stać zorkaj i čempijonam. Adnak u sučasnaści jon maje ciažkuju traŭmu, jakaja vyklučaje šancy na pośpiech. Razumnym rašeńniem było b źmianić trajektoryju: naprykład, stać trenieram abo vybrać inšy vid sportu. Ale pamyłka zdarajecca, kali čałaviek uparta nie choča pryniać realnaść ciapierašniaha momantu i praciahvaje ŭpartyja treniroŭki, jakija z-za traŭmy nikoli nie pryviaduć jaho da čempijonstva.

Viačasłaŭ Nasievič pieranosić hetuju mietafaru na pazicyju Alesia Biełaha.

Dla Biełaha idealnym minułym źjaŭlajecca pieršaja tracina XIX stahodździa — epocha Mickieviča i Syrakomli, kali ŭ asiarodździ polskamoŭnaj intelektualnaj elity sfarmiravałasia i vyrazna prajaŭlałasia antyrasijskaja «litvinskaja» samaśviadomaść.

Žadanaj budučyniaj daśledčyk bačyć adradžeńnie hetaj identyčnaści ŭ ramkach jeŭrapiejskaj, ale nie ŭłasna polskaj kultury.

Adnak trajektoryja ź idealnaha minułaha ŭ žadanuju budučyniu ŭ śviadomaści aŭtara prachodzić mima sučasnaha stanu rečaŭ. Nasievič padkreślivaje, što

niahledziačy na toje, što biełaruskaja identyčnaść mahła być u toj ci inšaj stupieni «naviazanaja» naščadkam litvinaŭ, heta ŭžo daŭno stała abjektyŭnaj realnaściu. Tamu luby maršrut u budučyniu treba vieści mienavita z hetahu punktu sučasnaści.

Historyk nahadvaje, što žychary paŭnočna-zachodniaj Biełarusi sami siabie ŭśviedamlajuć mienavita biełarusami. Pa słovach Nasieviča, nakolki histaryčna abhruntavanaja takaja samaśviadomaść, u hetym vypadku nie pryncypova.

Dla jaho pryncypova toje, što lutaja i miescami abraźlivaja krytyka ŭsiaho biełaruskaha ŭ kultury, palitycy i štodzionnaści, jakuju paśladoŭna ažyćciaŭlaje Aleś Bieły, z punktu ciapierašniaj realnaści ŭ žadanuju Biełym budučyniu nie pryviadzie nikoli.

• 27
• 1
• 5
• 2
• 1
• 0
• 0
• 0