Pra zahadku małaviadomaha fota Vincuka Dunina‑Marcinkieviča piša Siarhiej Chareŭski
Fatazdymak, źmieščany na pieršaj pałasie «Našaje Nivy» za 1910 hod u № 48, da artykuła «U 25‑letniuju hadaŭščynu śmierci V.Dunina‑Marcinkieviča», mižvoli zvaračaje na siabie ŭvahu niestandartnym, małaznanym vobrazam klasyka. My «zvykli» ŭjaŭlać Marcinkieviča hruznym, azyzłym, niby raścisnutym, jakim jon pakazany na paźniejšym zdymku. Tut ža my bačym enerhičny tvar z vysokim iłbom i jasnym pozirkam skroź škielcy elehanckich akularaŭ. Podpis pad zdymkam śviedčyć, što na im «V. Dunin‑Marcinkievič, z fatahrafii, zroblenaj u Miensku ŭ 60‑ch hadach».
Ci heta nasamreč Dunin‑Marcinkievič? Vydaŭcy «Našaj Nivy» braty Łuckievičy, jakija pryśviacili tvorčaści staličnaha kulturnaha hieroja niamała publikacyjaŭ, pamylicca nie mahli. Bałazie, ich baćka Jan Balasłaŭ byŭ u pryjacielskich stasunkach z aŭtaram «Hapona». Łuckievičy ž, peŭna, jak siabry redakcyi, mahli j pradstavić sam fatazdymak. Prypuščaju, što z ułasnaha siamiejnaha archivu.
Chto moh być aŭtaram hetaha zdymku?
Varyjantaŭ niašmat.
U 1860‑ia hady ŭ Miensku byli fotamajsterni Emieryka Adamoviča, Stanisłava Antona Prušynskaha i Jakava Brafmana. Kab zrazumieć niekatoryja akaličnaści tahačasnaje atmasfery ŭ Miensku, pryviadu cytatu z časopisa «Fotohrafičieskoj illustracii», pieršaha ŭ Rasiejskaj imperyi časopisu fatahrafii, apošni numar jakoha (№ 8—9 za 1863 h.), vyjšaŭ u Miensku: «Dźvie adzinyja ŭ horadzie fatahrafii, pieršaja Prušynskaha, davoli niedaśviedčanaha fatohrafa, jaki karystajecca padtrymkaj polskaha nasielnictva i ŭ ciapierašni čas aryštavany za ŭdzieł u miaciažy, — druhaja Jakava Alaksandraviča Brafmana, vydatnaha fatohrafa, što zasłuhoŭvaje pa majsterstvie svaim zaniać najhanaroviejšaje miesca ŭ kole našych rasiejskich fatohrafaŭ».
Małavierajemna, što aŭtaram zdymku Marcinkieviča moh być Brafman. Pahatoŭ, nam dakładna viedama, što mienavita Prušynski byŭ aŭtaram zdymku Dunina‑Marcinkieviča, viadomaha siońnia kožnamu školniku. Bolš za toje, fatohraf Anton Prušynski, 9 lutaha 1852 h., vykanaŭ rolu Karala Latalskaha padčas premjery «Sialanki». Dakumentalna paćvierdžany i fakt isnavańnia ŭ Miensku fotamajsterni Prušynskaha ŭ 1861 h. Ale, nadta ž roźnicca zdymak z «NN» 1910 hodu, ad słavutaha fotapartreta Dunina‑Marcinkieviča, na jakim piśmieńnik apranuty ŭ vopratku ź ciomnymi pałosami, zaściankovuju paŭstanckuju čamarku…
Toje pieršaje mahło być zroblena Emierykam Adamovičam. Na adzinym dakumentalna atrybutavanym jaho zdymku vyjaŭleny apošni mienski biskup XIX st. Adam Vajtkievič. Stylistyčnaje j farmatnaje padabienstva sa zdymkam Dunina‑Marcinkieviča — vidavočnaje. Viadoma, što Emieryk Adamovič byŭ vypusknikom katedry pryhožych mastactvaŭ pry Vilenskim universytecie, i ad 1840‑ch vykładaŭ u Mienskaj mužčynskaj himnazii. Jaho dačka Žazefina adčyniła ŭłasnaje fotaatelje ŭ Miensku ŭ 1870‑ia.
Ale jak moh Marcinkievič hetak źmianicca? Zhadajem žyćciovyja varunki. Paśla taho, jak byŭ zrobleny partret, drukavany na pieršaj staroncy «NN» u 1910 h., Dunin‑Marcinkievič bolš hodu pravioŭ pad śledztvam u Mienskim astrozie ‑‑ pa spravie «O pomieŝikie Marcinkievičie, rassyłavšiem v Zapadnyje hubiernii vozmutitielnyje vozzvanija…» (1861). Pry kancy taho ž trahičnaha dla jaho siamji hodu, dačku Marcinkieviča, Kamiłu, aryštavali za «niadobranadziejnaść». Dokazam staŭ fatazdymak taho ž A.Prušynskaha, na jakim Kamiła źniataja ŭ atačeńni patryjotaŭ u paŭstanckich čamarkach. Kamiłu źmiaścili ŭ varjatniu, adnak pad naporam hramadzkaści nieŭzabavie musili vypuścić. Tady ž, darečy, aryštoŭvali i fatohrafa Prušynskaha. Paśla hrymnuŭ 1863 hod. U lutym Kamiłu znoŭ biaruć pad vartu i vysyłajuć. U tym ža hodzie, paśla druhoha aryštu, vyjechaŭ pad kanvojem u Tomsk i A.Prušynski.
A Dunin‑Marcinkievič, paśla adsiedki ŭ Piščałaŭskim zamku (siońniašniaja «Vaładarka») žyŭ pad pilnym palicejskim nahladam «biaz terminu»… 12 hadoŭ jon pravioŭ biazvyjezna ŭ Lucyncy.
Vychodzić, što miž dvuma zdymkami adlehłaść usiaho paru hadoŭ! Ciažar žyćciovych kłopataŭ i biedy, što abrynulisia na siamju Marcinkieviča, źmianili jaho blizu niepaznavalna…
Choć pytańnie pra aŭtarstva «našaniŭskaha» zdymku zastajecca adkrytym, data nie vyklikaje sumnievu — 1860 hod. A ci byŭ fatohrafam Emieryk Adamovič ci Stanisłaŭ Anton Prušynski vyśvietlić možna budzie tolki znajšoŭšy aryhinał. I sprava heta nie takaja bieznadziejnaja, jak moža padacca. Da prykładu, aryhinał «chrestamatyjnaha» zdymku Dunina‑Marcinkieviča, byŭ adšukany nanoŭ u fondach Dziaržaŭnaha muzeju BSSR tolki ŭ 1984 h.
Ciapier čytajuć
«U mianie tolki adna mara — viarnuć svajho Dzimku». Maci byłoha palitviaźnia Dźmitryja Hopty raskazvaje pra novuju biadu syna. I prosić zamaŭlać u jaje bolš tortaŭ, kab spravicca4
Kamientary