«Uzorny prykład uschodniaj rasy». Čamu jeŭrapiejskaja navuka ŭ pačatku XX stahodździa vyłučała biełarusaŭ u asobnuju jeŭrapiejskuju rasu

U 1900 hodzie ŭ Paryžy vyjšła praca «Rasy i narody Ziamli» (Les races et les peuples de la terre). Jaje aŭtar, vybitny francuzski naturalist i antrapołah Žazef Denikier, prapanavaŭ kłasifikavać čałaviectva nie pavodle źmienlivych moŭnych ci kulturnych prykmiet, a vyklučna na asnovie fizičnych danych.

Jon naradziŭsia ŭ Astrachani ŭ siamji francuzskich emihrantaŭ i atrymaŭ inžyniernuju adukacyju ŭ Pieciarburhu, tamu mieŭ mahčymaść nazirać etničnuju raznastajnaść Rasijskaj impieryi niepasredna. Paźniej, pracujučy hałoŭnym biblijatekaram Nacyjanalnaha muzieja naturalnaj historyi ŭ Paryžy, Denikier sistematyzavaŭ vymiareńni dziasiatkaŭ tysiač jeŭrapiejcaŭ.

Pavialičyć

Bijałahičny areał i paramietry «ŭschodniaj rasy»

Analizujučy jeŭrapiejski kantynient, daśledčyk vyłučyŭ šeść asnoŭnych i čatyry druhasnyja rasy. Siarod ich svajo miesca zajmaje tak zvanaja «Uschodniaja rasa» (race Orientale abo Européenne Orientale). Sučasnaha čytača taki termin moža źbiantežyć, bo siońnia pad «aryjentalnaściu» zvyčajna razumiejuć niešta blizkaŭschodniaje abo dalokaje azijackaje. Adnak Denikier tłumačyć svoj vybar termina na staronkach knihi: hetaja hrupa «nazvanaja tak tamu, što jaje pradstaŭniki amal vyklučna zhrupavanyja na ŭschodzie Jeŭropy».

Pavialičyć

Najbolš čystymi pradstaŭnikami hetaj rasy Denikier nazyvaje biełarusaŭ (Biélorousses abo Blancs-Russiens), jakija kampaktna nasialali vierchnija basiejny Dniapra, Dźviny i Visły (u basiejnie Visły znachodzicca Buh).

Antrapałahičny partret biełarusaŭ u pracy składzieny na asnovie vymiareńniaŭ 961 rekruta. Pradstaŭniki hetaj hrupy apisvajucca jak ludzi z pramymi vałasami śvietła-popielnaha abo ilnianoha koleru (blond cendré ou de filasse) i pieravažna błakitnymi abo šerymi vačyma. Tvar vyznačajecca jak kvadratny, nos — časta krychu zadziorty.

Pavialičyć

Hałaŭny indeks, jaki adlustroŭvaje praporcyju pamiž šyrynioj i daŭžynioj čerapa, u biełarusaŭ vahaŭsia ŭ miežach 82—83. Heta adpaviadaje subbrachikiefalii — umierana kruhłaj formie hałavy. Siaredni rost składaŭ 163,6 santymietra, što dla tahačasnaha sielskaha nasielnictva Jeŭropy, da pačatku hłabalnaj aksieleracyi, źjaŭlałasia normaj.

Asobnuju ŭvahu ŭ struktury etnasu francuzski vučony źviarnuŭ na palešukoŭ ź pinskich bałot (les Poliechtchouki des marais de Pinsk). Izalavanaść bahnistaha rehijona dazvoliła zachavać, na dumku Denikiera, najbolš kansiervatyŭny, niekranuty źniešnimi ŭpłyvami varyjant «ŭschodniaha» antrapałahičnaha typu.

Pavialičyć

Dyfierencyjacyja bałta-słavianskaha pamiežža

Razhladajučy paŭnočna-zachodnich susiedziaŭ, antrapołah abapiraŭsia na maštabnuju statystyku, jakaja dazvoliła zafiksavać fizijałahičnuju nieadnarodnaść bałckaha nasielnictva.

Kali łatyšy byli adniesienyja da bolš vysokaj i daŭhahałovaj «nardyčnaj» rasy, to litoŭcy akazalisia pierachodnym varyjantam pamiž sub-nardyčnaj i ŭschodniaj rasami.

Statystyčnyja dadatki da knihi ŭtrymlivajuć dakładnyja ličby vymiareńniaŭ, jakija pakazvajuć unutranuju hradacyju. Samaj vysokaj hrupaj akazalisia žmudziny-litoŭcy (Jmoudines-Lithuaniens): siarod 1003 daśledavanych rekrutaŭ siaredni rost skłaŭ 165,6 santymietra. Asnoŭny masiŭ litoŭskaha nasielnictva (Lithuaniens de la Lithuanie), vyličany na bazie 4701 čałavieka, pakazaŭ siaredni rost 164,3 santymietra. Asobna zafiksavanyja «litoŭcy ruskaj Polščy» (Lithuaniens de la Pologne russe), pad jakimi mielisia na ŭvazie žychary Suvałkaŭskaj hubierni. Siaredni rost u 890 vymieranych junakoŭ skłaŭ 163,9 santymietra. Hetaja dynamika źnižeńnia rostu z paŭnočnaha zachadu na paŭdniovy ŭschod demanstruje pastupovaje nabližeńnie fizijałahičnych paramietraŭ da biełaruskich 163,6 santymietra.

Antrapałahičnyja barjery Uschodniaj Jeŭropy

Paraŭnalny analiz ź inšymi susiednimi narodami pakazvaje, što naturalnyja hieahrafičnyja rubiažy vykonvali rolu evalucyjnych barjeraŭ.

Paŭdniovaja miaža biełaruskaha areała prachodziła pa race Prypiać, za jakoj pačynalisia ziemli ŭkraincaŭ (u tahačasnaj terminałohii— małarusaŭ abo rusinaŭ). Ukraincaŭ vučony adnosić da zusim inšych bijałahičnych hrup — «akcydentalnaj» (zachodniaj, alpijskaj) i «adryjatyčnaj» ras. Antrapałahična heta vyjaŭlajecca ŭ inšaj budovie tvaru, vyšejšym roście i značna bolš ciomnaj pihmientacyi vałasoŭ i vačej.

Zachodnija susiedzi, palaki, taksama ŭtvarajuć u kłasifikacyi Denikiera asobny typ. Razam z kašubami jany adniesienyja da nadviślanskaj rasy (race Vistulienne). Niahledziačy na śvietłuju pihmientacyju, hetaja hrupa adroźnivajecca ad biełarusaŭ nižejšym rostam i miezakiefalnaj, mienš kruhlavaj budovaj čerapa.

Uschodnija susiedzi — vielikarusy — pradstaŭlajuć saboj antrapałahičnuju mazaiku. Na poŭnačy i ŭ centry Rasii charakterny dla biełarusaŭ «uschodni» typ sustrakajecca, ale, jak padkreślivaje Denikier, vyklučna ŭ stanie hłybokaha źmiašeńnia (à l'état de mélange).

Hety praces daśledčyk ličyŭ vynikam asimilacyi fina-vuhorskich plamionaŭ i prama paraŭnoŭvaŭ źmiašeńnie typaŭ u centralnaj Rasii z anałahičnymi pracesami ŭ Finlandyi.

Razam z tym siarod rasijskaha nasielnictva Denikier fiksavaŭ upłyŭ ciomnavałosaj «akcydentalnaj» rasy, u vyniku čaho papulacyja, na dumku daśledčyka, zastavałasia hietarahiennaj u adroźnieńnie ad hamahiennaha biełaruskaha jadra.

Siońnia, kali ŭsialakija zhadki pra rasavyja kłasifikacyi časta padviarhajucca šelmavańniu i atajasamlivajucca sa złačynstvami suprać čałaviečnaści, ździejśnienymi ŭ XX stahodździ, takija daśledavańni mohuć usprymacca z naściarožanaściu. Adnak sama fizičnaja antrapałohija nikudy nie źnikła, i jaje bazavyja mietady za stahodździe pryncypova nie źmianilisia.

Francuzski navukoviec nie vybudoŭvaŭ ijerarchij i nie dzialiŭ narodaŭ na «vyšejšyja» ci «nižejšyja» — jon pracavaŭ jak sistematyk, jaki biesstarońnie fiksuje bijałahičnuju realnaść. I choć sučasnaja navuka paźbiahaje słova «rasa», addajučy pieravahu terminam nakštałt «antrapałahičny typ» abo «fienatyp», ličby vymiareńniaŭ ad hetaha nie mianiajucca. 

• 19
• 0
• 2
• 2
• 3
• 0
• 0
• 1