BSSR: 10 z 20 jaje kiraŭnikoŭ byli rasstralanyja abo zabili siabie, jašče dvoje zahinuli ŭ avaryjach

Savieckaja dziaržava, niahledziačy na nazvu, na samaj spravie takoj nie była. Choć byŭ papularny łozunh «Usia ŭłada savietam!» i farmalnyja zapisy ŭ kanstytucyjach, vybarnyja saviety rej u joj nikoli nie viali. Na praktycy asnoŭnaja ŭłada jak u centry, tak i na miescach naležała nie savieckim orhanam, a partyjnym. Tamu i realnymi kiraŭnikami SSSR byli hienieralnyja sakratary CK KPSS, a realnymi kiraŭnikami sajuznych respublik — pieršyja sakratary miascovych partyjnych arhanizacyj. U biełaruskim vypadku — pieršy sakratar CK KPB.

Ad časoŭ pieršaha abviaščeńnia BSSR 1 studzienia 1919 hoda i da žniŭnia 1991 hoda, kali kamunistyčnaja partyja ŭ SSSR była pastaŭlena pa-za zakonam (jak akazałasia, tolki časova), na pasadzie kiraŭnika biełaruskaj kampartyi pabyvaŭ 21 čałaviek (biez uliku Vincasa Mickiavičusa-Kapsukasa, jaki ŭ 1919 hodzie kiravaŭ abjadnanaj kampartyjaj Biełaruska-Litoŭskaj savieckaj respubliki). Vypadak amal kožnaha ź ich varty, badaj, asobnaha artykuła.

Ale ŭsie kiraŭniki KPB naturalna i vyrazna padzialajucca na dźvie hrupy: tych, chto kiravaŭ da vajny, i tych, chto byŭ paśla jaje. Simvalična złučaje hetyja hrupy asoba Pancielajmona Panamarenki, jaki pačaŭ kiravać pierad vajnoj, a skončyŭ užo paśla. Časy, u jakija daviałosia pracavać adnym i druhim, značna adroźnivalisia, i ŭ asabistych dy prafiesijnych losach kiraŭnikoŭ BSSR adbiłasia historyja ŭsioj krainy.

Sakratary-śmiarotniki

Choć davajenny pieryjad zajmaje ŭsiaho dvaccać dva hady, a paślavajenny — sorak siem, pieradvajennych kiraŭnikoŭ Kampartyi było bolš — 12 suprać 8. Heta biez uliku Pancielajmona Panamarenki. Takaja kolkasnaja roźnica — całkam vytłumačalnaja. Nadta imklivy pierad vajnoj byŭ temp žyćcia, nadta chutka ŭsio kardynalna mianiałasia, u tym liku i linija partyi. Adpaviedna z usio novymi zadačami i vyklikami bieśpierapynna tasavalisia i kadry. Tak było nie tolki ŭ BSSR, ale i pa ŭsim Sajuzie.

Pieradvajennyja kiraŭniki biełaruskaj kampartyi, pra jakich idzie havorka, — heta Alaksandr Miaśnikoŭ (Miaśnikian) (1919), Jafim Hienkin (1920—1921), Vilhielm Knoryn (1921—1922 i 1927—1928), Vacłaŭ Bahucki (1922—1924), Alaksandr Asatkin (maj — śniežań 1924), Alaksandr Krynicki (1924—1927), Jan Hamarnik (1928—1930), Kanstancin Hiej (1930—1932), Mikałaj Hikała (1932—1937), Vasil Šaranhovič (sakavik — lipień 1937), Jakaŭ Jakaŭleŭ (Epštejn) (27 lipienia — 8 žniŭnia 1937, vykonvaŭ abaviazki), Alaksiej Vołkaŭ (1937—1938, vykonvaŭ abaviazki).

Varta adrazu adznačyć: za ŭsie davajennyja hady Biełaruśsiu tolki piać miesiacaŭ kiravaŭ etničny biełarus, uradženiec Miadzielščyny Vasil Šaranhovič — i toje było ŭ čornym 1937-m hodzie.

Što da pachodžańnia astatnich, to heta sapraŭdnaje vaviłonskaje źmiašeńnie narodaŭ: ruskija (Alaksandr Asatkin, Alaksandr Krynicki, Alaksiej Vołkaŭ), jaŭrei (Jafim Hienkin, Jan Hamarnik i Jakaŭ Jakaŭleŭ), ukraincy (Mikałaj Hikała i Pancielajmon Panamarenka), armianin (Alaksandr Miaśnikoŭ), łatyš (Vilhielm Knoryn), palak (Vacłaŭ Bahucki), niemiec (Kanstancin Hiej).

Zbolšaha — zusim zalotnyja ludzi, ź Biełaruśsiu pachodžańniem nie źviazanyja. Na terytoryi Biełarusi naradzilisia tolki Hienkin (u miastečku Lady na Aršanščynie, ciapierašni Dubrovienski rajon) i Jakaŭleŭ (u Hrodnie) — abodva ŭ kiraŭnictvie KPB ludzi vypadkovyja i prabiežnyja.

Pavialičyć

Łatyš Vilhielm Knoryn byŭ adzinym «varaham» na pasadzie 1-ha sakratara KPB(b), kamu Maskva davieryła zajmacca biełaruskimi spravami dvojčy, prytym pieršy raz — až z 1917 hoda. Vacłaŭ Solski zhadvaŭ pra jaho: «Łatyšy-kamunisty vyłučalisia fanatyzmam i niejkaj asablivaj palityčnaj upartaściu.

Ja zvyčajna aścierahajusia abahulnieńniaŭ, ale amal usie łatyšy-kamunisty, jakich ja viedaŭ, byli ŭ hetych adnosinach padobnyja adzin da adnaho. Knoryn nie byŭ vyklučeńniem. Spračacca na palityčnyja temy ź im było ciažka, navat niemahčyma, bo jon nie adkazvaŭ na piarečańni, a tolki paŭtaraŭ adnyja i tyja ž frazy, nie mianiajučy ŭ ich navat paradku słovaŭ». U 1917 hodzie Knoryn zajaviŭ, što «biełarusy nie źjaŭlajucca nacyjaj, tyja etnahrafičnyja asablivaści, jakija ich adździalajuć ad astatnich ruskich, pavinny być zžytyja». Paźniej, adnak, jon staŭ u hetym pytańni mienš kateharyčnym. 

Tamu toje, što Biełaruś u tyja časy kiravałasia čužyncami, — śćvierdžańnie, nie zusim pazbaŭlenaje racyi.

Praŭda, heta tyčycca tolki partyjnaj śfiery, u inšych halinach usio było nie tak adnaznačna. U 1920-ja, nepaŭskija, hady ŭpłyŭ na situacyju ŭ respublicy mieli i staršynia Centralnaha vykanaŭčaha kamiteta, i staršynia ŭrada (Savieta narodnych kamisaraŭ) BSSR. A hetyja pasady zajmali jakraz biełarusy, prytym biełarusy śviadomyja i patryjatyčnyja — Alaksandr Čarviakoŭ, Jazep Adamovič, Mikałaj Haładzied. Jany pry dapamozie šmatlikich adnadumcaŭ na nižejšych pasadach akurat i ruchali tuju słavutuju biełarusizacyju 1920-ch, jakuju nie mahli ihnaravać zalotnyja partfunkcyjaniery. Prynamsi, vychadcu z rasijskaj Ćviary Alaksandru Krynickamu za tyja try hady, što jon kiravaŭ biełaruskaj kampartyjaj, taki daviałosia vyvučyć biełaruskuju movu i rabić na joj dakłady. Inšaja sprava — što časy takija chutka skončylisia, i ŭžo ŭ 1930-ja nacyjanał-kamunistam davodziłasia dumać nie pra biełarusizacyju, a pra toje, kab choć niejak uratavać ułasnuju hałavu. Udałosia heta, treba skazać, tolki adzinkam.

Pavialičyć

Alaksandr Krynicki pachodziŭ z rasijskaj Ćviary. Uznačalvaŭ biełaruskuju kampartyju padčas najbolšaha ŭzdymu biełarusizacyi, u suviazi z čym ci nie adziny z usich kiraŭnikoŭ-«varahaŭ» vyvučyŭ biełaruskuju movu i časam na joj vystupaŭ.

Praŭda, pavodle słovaŭ byłoha partyjnaha funkcyjaniera-biełarusa Symona Kandyboviča, «rabiŭ heta dziela efiektu pierad Kramlom i z metaj partyjnaj karjery» — u tyja časy karanizacyja kadraŭ była ŭ trendzie. Paśla ž adklikańnia ŭ Maskvu jon «chutka zabyŭsia na pracu ŭ Biełarusi» i navat «na adnym z pasiadžeńniaŭ rezka spyniŭ pradstaŭnika Biełarusi, jaki vystupaŭ na biełaruskaj movie (bo dobra nie vałodaŭ rasijskaj), zrabiŭ jamu zaŭvahu i prapanavaŭ havaryć pa-rasijsku». 

Viartajučysia da partyjnych lidaraŭ, treba adznačyć, što jany nie tolki nie byli źviazanyja ź Biełaruśsiu pachodžańniem — jak praviła, ich prysyłali biez usialakaj papiaredniaj padrychtoŭki. Akramia Vasila Šaranhoviča, badaj, tolki Vacłaŭ Bahucki pierad pryznačeńniem na pasadu mieŭ niejkaje, chaj sabie i śpiecyfičnaje, ujaŭleńnie, što tut za kraina i ŭ čym jaje śpiecyfika. Bo pierad revalucyjaj pravodziŭ padryŭnuju dziejnaść u tym liku i ŭ Biełarusi, u 1918—1919 hadach kaardynavaŭ kamunistyčnuju pracu ŭ Hrodnie, a z 1919 hoda kiravaŭ minskimi čekistami. Dy jašče Miaśnikoŭ z Knorynym mieli dośvied kiravańnia roznymi časovymi orhanami balšavickaj ułady ŭ Zachodniaj vobłaści ŭ 1917—1918 hadach. Astatnich prosta raptoŭna vyryvali z papiaredniaha miesca pracy, jakoje mahło znachodzicca niedzie ŭ dalokaj rasijskaj pravincyi, i pryznačali na pasadu pieršaha sakratara CK KPB(b). Jany adpracoŭvali tut bolšy ci mienšy termin, a paśla ich znoŭ pieravodzili na inšuju pracu pa-za miežami Biełarusi.

Pavialičyć

Armianin Alaksandr Miaśnikoŭ (Miaśnikian) staŭ u kancy 1918-ha pieršym farmalnym kiraŭnikom KPB(b), i nievypadkova: balšavikami Biełarusi jon faktyčna kiravaŭ z 1917 hoda. Polski sacyjalist Vacłaŭ Solski, jaki viedaŭ Miaśnikova ŭ toj čas, zhadvaŭ pra jaho tak: «Miaśnikoŭ byŭ čałaviekam nadzvyčaj zdolnym, razumnym, chapaŭ usio ź lotu. Akramia taho, jon akazaŭsia taksama cudoŭnym arataram, jaki havaryŭ pa-rusku biez usialakaha armianskaha akcentu, što vielmi redka sustrakajecca siarod armian. Miaśnikoŭ byŭ pryhožy i trochi padobny da Napaleona. Jon viedaŭ heta i vielmi hanaryŭsia». 

Bolšaść davajennych kiraŭnikoŭ, takim čynam, byli sapraŭdnyja «pierakaci-pole», dla jakich kiravańnie Biełaruśsiu stała tolki šarahovym i nie abaviazkova najbolš jaskravym etapam karjery.

Časta jany prosta mianiali adnu terytaryjalnuju adzinku na inšuju. Tak, Kanstancin Hiej, što ŭznačalvaŭ CK KPB(b) u 1930—1932 hadach, pryjšoŭ siudy z pasady sakratara Uralskaha abkama partyi, pierajšoŭ na pasadu sakratara Maskoŭskaha harkama partyi. Mikałaj Hikała pierad tym, jak pryjechać kiravać Biełaruśsiu, doŭha pracavaŭ na Kaŭkazie, pabyŭ kiraŭnikom kampartyj Azierbajdžana i Uźbiekistana, byŭ sakratarom Maskoŭskich abkama i harkama. A pierajechaŭ ź Biełarusi ŭznačalvać Charkaŭski abkam va Ukrainie.

Pavialičyć

Skončyli svajo žyćcio i karjeru amal usie hetyja ludzi trahična. Kaniec ichni byŭ prapisany amal pad kapirku.

Z 12-ci davajennych pieršych sakrataroŭ CK KPB u 10-ci data śmierci — 1937—1939-ja hady. I śmierć va ŭsich była hvałtoŭnaja: ci rasstreł padčas tak zvanaha Vialikaha teroru, ci samahubstva pierad nieminučym aryštam (Jan Hamarnik). Alaksandr Miaśnikoŭ kuli ŭ patylicu paźbieh, bo da kryvavych 30-ch prosta nie dažyŭ: jašče ŭ 1925 hodzie jon zahinuŭ u avijakatastrofie pad Tyflisam (Tbilisi). Svajoj ža śmierciu ŭdałosia pamierci ŭ 1942 hodzie tolki Alaksieju Vołkavu.

Zrešty, «nasiŭ voŭk — panieśli i vaŭka».

Pierad tym, jak samim upaści miortvymi ŭ ahulnuju mahiłu na maskoŭskich rasstrelnych palihonach, jany arhanizoŭvali pieraśled i teror na davieranych im na toj momant učastkach pracy, svaimi podpisami adpraŭlajučy sotni i tysiačy biaźvinnych ludziej na toj śviet.

Niekatoryja, jak Hiej, Jakaŭleŭ ci Vołkaŭ, admysłova i nakiroŭvalisia ŭ BSSR z adzinym zadańniem — vyjaŭlać i niščyć «vorahaŭ». I adno tolki jak katy jany i ŭvajšli ŭ našu historyju. Paśla ž

sistema, stvoranaja pry aktyŭnym udziele i entuzijaźmie hetych ludziej, achvotna pieramałoła ŭ svaich žornach i ich samich. Tak jano ŭ historyi byvaje, i niaredka.

Stalinskija vyłučency

Pryznačany 18 červienia 1938 hoda na pasadu pieršaha sakratara CK KPB(b) kubanski ŭkrainiec Pancielajmon Panamarenka (kiravaŭ da 1947 hoda) naležaŭ užo da novaj hienieracyi partyjnaha kiraŭnictva. Majucca na ŭvazie tak zvanyja «stalinskija vyłučency» — ludzi, jakija imkliva, skačučy adrazu praź niekalki prystupak, prabivalisia navierch dziakujučy tamu, što ŭ vyniku Vialikaha teroru režymu terminova patrabavalisia novyja kadry dla zamieny pierabitych starych. Prykład Panamarenki tut prosta chrestamatyjny.

Jašče ŭ 1937 hodzie jon pracavaŭ vykładčykam u adnym z maskoŭskich instytutaŭ, a paśla litaralna za hod uźlacieŭ praz pramiežkavuju pasadu instruktara CK VKP(b) da kiraŭnika partarhanizacyi cełaj respubliki, raniej jamu zusim nieviadomaj. I zatrymaŭsia tut amal na dziesiacihodździe, staŭšy, badaj, samym viadomym kiraŭnikom respubliki stalinskich časoŭ. Na časy jahonaha sakratarstva prypała i značnaje pašyreńnie terytoryi respubliki, i niamieckaja akupacyja. Naturalna, padčas akupacyi Panamarenka respublikaj nie kiravaŭ — zatoje byŭ hałoŭnym kurataram usiaho prasavieckaha partyzanskaha ruchu, centram jakoha stała akurat Biełaruś.

Da toj ža hienieracyi stalinskich vyłučencaŭ druhoj pałovy 1930-ch naležali i dva nastupnyja pieršyja sakratary CK KPB, Mikałaj Husaraŭ (1947—1950) i Mikałaj Patoličaŭ (1950—1956). Jany dakiravali Biełaruśsiu da samaj śmierci Stalina, i navat krychu daŭžej. Jak i Panamarenka, abodva pierad pryznačeńniem nie mieli da Biełarusi anijakaha dačynieńnia ni pavodle pachodžańnia, ni pavodle papiaredniaj pracoŭnaj bijahrafii.

Pieršy byŭ pryznačany kiravać Biełaruśsiu z pasady inśpiektara CK VKP(b), a druhi — z pasady 1-ha sakratara Rastoŭskaha abkama partyi. I paśla zakančeńnia svajoj misii ŭ Biełaruś jany bolš nie viartalisia, praciahnuŭšy karjeru ŭ Maskvie.

Panamarenka, pakinuŭšy ŭ 1948 hodzie Biełaruś, pieramiaściŭsia na pasadu sakratara CK VKP(b), a adnačasova sa śniežnia 1952-ha pa sakavik 1953-ha byŭ namieśnikam staršyni Savieta Ministraŭ SSSR. Staršynioj Savieta Ministraŭ byŭ tady nie chto inšy, jak sam Stalin, jaki sumiaščaŭ hetu pasadu z pasadaj hienieralnaha sakratara CK partyi. Tamu Panamarenka apynuŭsia tut maksimalna blizka «da cieła», što praročyła jamu niečuvany karjerny rost. Jość navat viersija, što sastareły dyktatar źbiraŭsia pierafarmatavać sistemu svajoj ułady, zrabiŭšy ŭ kiraŭnictvie novuju hruntoŭnuju čystku, kab abapiracca dalej na novych ludziej, i Panamarenku pry płanavanym novym raskładzie nibyta była pryhatavanaja rola hałoŭnaha favaryta, a paśla i pierajemnika. Ciažka skazać, kolki ŭ hetym praŭdy, a kolki fantazij — dakumientalnych paćviardžeńniaŭ hetaj viersii pakul niama. Ale kali Stalin niešta takoje i płanavaŭ, to zrabić ničoha nie paśpieŭ. Panamarenkavu pierśpiektyŭnuju karjeru jahonaja śmierć prosta pałamała. U novuju kanfihuracyju ŭłady Panamarenka zusim nie ŭpisaŭsia: spačatku jaho pieraviali na pasadu ministra kultury, paśla na hod adpravili kiravać kampartyjaj Kazachstana, a potym byli niekalki hadoŭ dypłamatyčnaj słužby ŭ roznych nie samych važnych krainach.

Pavialičyć

Stalinski vyłučeniec Pancielajmon Panamarenka, niahledziačy na tyja bajki, jakija sam ža pra siabie ŭ bolš poźnija časy raspaŭsiudžvaŭ, byŭ viernym pravadnikom palityki Stalina, za što ŭ kancy žyćcia apošniaha byŭ nabližany «da cieła». Na zdymku jon razam z narodnym paetam Jakubam Kołasam (na fota — sprava), jakoha savieckija ŭłady paličyli (jak i Janku Kupału) bolš karysnym pakinuć u žyvych i nie kranuli padčas Vialikaha teroru 1930-ch. Panamarenka, adnak, mieŭ na Kołasa kampramietacyjnaje daśje i, niesumnienna, vykarystaŭ by jaho pavodle pryznačeńnia, kab atrymaŭ adpaviedny zahad źvierchu. 

Mikałaj Patoličaŭ, pakinuŭšy pasadu 1-ha sakratara CK KPB, kiravać pravincyjnymi abkamami taksama nie viarnuŭsia. Dla jaho znajšlisia choć i nie samyja klučavyja, ale ŭsio ž taki vysokija pasady va ŭradzie SSSR. Dva hady jon pabyŭ namieśnikam ministra zamiežnych spraŭ, a paśla až 27 hadoŭ (z 1958-ha pa 1985-y) zajmaŭ pasadu ministra źniešniaha handlu SSSR. I kab nie Harbačoŭ ź jahonaj pierabudovaj i amaładžeńniem kadraŭ — to moh by siadzieć na vysokaj pasadzie, jak u tyja časy viałosia, i da samaj śmierci.

Papiaredniku Patoličava Husaravu pašancavała nie tak. Pakinuŭšy Biełaruś, jon spačatku papracavaŭ paru hadoŭ na pasadzie inśpiektara CK partyi (adkul pryjšoŭ, tudy i viarnuŭsia), paśla śmierci Stalina pabyŭ trochi pieršym sakratarom Tulskaj vobłaści, a potym amal tryccać hadoŭ, da 1984 hoda, pracavaŭ na roznych druhasnych pasadach u Saviecie Ministraŭ RSFSR. Mahčyma, asabliva padniacca navierch jamu nie davała ŭ tym liku aktyŭnaja dysidenckaja dziejnaść ułasnaha syna Uładzimira, jaki navat napisaŭ i raspaŭsiudžvaŭ samvydatam knihu «Moj tata zabiŭ Michoełsa».

Sakratary-biełarusy

Lipień 1956 hoda adkryŭ novy etap biełaruskaj savieckaj historyi — pieršym sakratarom CK KPB byŭ pryznačany biełarus Kiryła Mazuraŭ. Z taho času až da samaha kanca Sajuza ŭznačalvali respubliku tolki pradstaŭniki tytulnaj nacyi, choć i nie skažaš, što heta nadta strymała jaje rusifikacyju. Za hety čas kampartyjaj Biełarusi kiravali šeść čałaviek: Kiryła Mazuraŭ (1956—1965), Piatro Mašeraŭ (1965—1980), Cichan Kisialoŭ (1980—1983), Mikałaj Śluńkoŭ (1983—1987), Jafrem Sakałoŭ (1987—1990), Anatol Małafiejeŭ (1990—1991).

Pavialičyć

Usie šaściora kiraŭnikoŭ-biełarusaŭ pachodzili z samaha ŭschodu Biełarusi.

Kiryła Mazuraŭ naradziŭsia i vyhadavaŭsia ŭ Homielskim rajonie, Piatro Mašeraŭ — u Sieńnienskim, Cichan Kisialoŭ — u Dobrušskim, Mikałaj Śluńkoŭ — u Rahačoŭskim, Jafrem Sakałoŭ — u Horackim, Anatol Małafiejeŭ — u Homieli.

I stapracentnaje daminavańnie biełarusaŭ-uschodnikaŭ nie było vypadkovaściu. Takaja była ahulnasajuznaja paślavajennaja praktyka, i jaje paśladoŭna trymalisia až da kanca 1980-ch hadoŭ. Pieršaj asobaj u sajuznaj respublicy składana było stać čałavieku, jaki da Druhoj suśvietnaj vajny nie byŭ hramadzianinam SSSR. Navat prybałtyjskimi respublikami da kanca 1980-ch kiravali ludzi, jakija, choć i naležali da adpaviednych tytulnych nacyjanalnaściaŭ, ci zastalisia ŭ SSSR paśla revalucyi i Hramadzianskaj vajny, ci naradzilisia ŭ siemjach pierasialencaŭ. Savieckaj Małdovaj taksama da 1989 hoda kiravali ci ŭvohule čužyncy-«varahi», ci etničnyja małdavanie, jakija naradzilisia i vyhadavalisia na poŭdni Ukrainy. Tamu niama čaho dzivicca, što i zachodnikam-biełarusam chodu na samuju viaršyniu ŭłady nie było.

Pavialičyć

Kiryła Mazuraŭ — čałaviek, paśla pryznačeńnia jakoha biełaruskaj partarhanizacyjaj pačali kiravać biełarusy. Zachoŭvaŭ poŭnuju łajalnaść Maskvie i asabliva nie piarečyŭ uziatamu pry Mikitu Chruščovie kursu na rusifikacyju, jaki praciahnuli i jahonyja pierajemniki. Moh, adnak, spračacca z Maskvoj pa haspadarčych pytańniach, u pryvatnaści nie ŭchvalaŭ valuntaryzmu i kidańnia z krajnaści ŭ krajnaść, jakimi adznačaŭsia Chruščoŭ.

U toj ža čas znajšoŭ poŭnaje parazumieńnie ź jahonymi pierajemnikami, u vyniku čaho byŭ pavyšany i apošnija hady karjery (z 1965 pa 1978 hod) pravioŭ u Maskvie na pasadzie pieršaha namieśnika staršyni Savieta Ministraŭ SSSR, źjaŭlajučysia paŭnapraŭnym členam Palitbiuro CK KPSS. 

Usie šaściora lidaraŭ naležali pa ŭzroście ŭžo da toj plejady savieckich partyjnych dziejačaŭ, jakija budavali svaju vysokuju karjeru nie ź lotu, schapiŭšy za chvost niejkuju vypadkovuju «žar-ptušku», a pastupova dy paśladoŭna, pieraadolvajučy ŭsie stadyi prystupka za prystupkaj. Hetyja ludzi byli zanadta maładyja dla taho, kab u 30-ja hady patrapić u lik «stalinskich vyłučencaŭ», i pierad samaj vajnoj tolki pačali padymacca ad samych nizoŭ. Dla Mazurava i Mašerava mocnym šturškom dla pačatku chutkaj partyjnaj karjery akurat vajna i stała. Abodva prajšli jaje ŭ partyzanach, a paśla pieramohi mienavita ŭdzielniki partyzanskaha ruchu stali kuźniaj kadraŭ dla partyi.

Pavialičyć

Cichan Kisialoŭ (na zdymku druhi źleva) — čałaviek, jaki ŭvachodziŭ u najvyšejšaje kiraŭnictva Biełarusi ź siaredziny 1950-ch, zajmajučy pasady 2-ha sakratara CK KPB i staršyni Savieta Ministraŭ BSSR. Moh uznačalić respubliku jašče ŭ 1965 hodzie, paśla pierajezdu na pracu ŭ Maskvu Kiryły Mazurava, ale tady prajhraŭ kankurencyju Piatru Mašeravu. Zaniaŭ pasadu 1-ha sakratara paśla trahičnaj śmierci Mašerava, ale ničym prajavić siabie ŭžo nie zdoleŭ, bo ciažka zachvareŭ, ankałahičnaja chvaroba nieŭzabavie i źviała jaho ŭ mahiłu. Vydatna viedaŭ biełaruskuju movu, bo pavodle adukacyi byŭ jaje vykładčykam. Pryčym Kisialoŭ nie bajaŭsia havaryć pa-biełarusku z nacyjanalnaj intelihiencyjaj. 

Usie zdoleli atrymać niezadoŭha pierad vajnoj ci adrazu paśla jaje vyšejšuju adukacyju. U Mašerava i Kisialova jana była piedahahičnaja, u Śluńkova, Sakałova i Małafiejeva — ekanamičnaja, u Mazurava — Vyšejšaja partyjnaja škoła pry CK KPSS. Niezaležna, adnak, ad adukacyi ŭsie jany prasłavilisia pieradusim jak «mocnyja haspadarniki». Mienavita ŭ hetaj jakaści jany byli zapatrabavanyja ŭ tym liku i ŭ Maskvie.

Mazuraŭ, Kisialoŭ i Śluńkoŭ mieli ŭ svaim žyćci pieryjady pracy na sajuznym uzroŭni. Pieršyja dva pracavali namieśnikami staršyni Savieta Ministraŭ SSSR, a Mikałaj Śluńkoŭ — spačatku namieśnikam kiraŭnika sajuznaha Dziaržpłana, a paśla — sakratarom CK KPSS, jaki znoŭ-taki kuryravaŭ mienavita ekanomiku.

Dy i adnosna Mašerava až da siońnia chodziać čutki, što jaho nibyta źbiralisia zabrać u Maskvu na pasadu staršyni Savieta Ministraŭ SSSR zamiest sastarełaha Alaksieja Kasyhina, dy trahičnaja śmierć, maŭlaŭ, nie dała jamu vyjści na centralnuju arbitu. Praŭda, niejkich surjoznych paćviardžeńniaŭ hetamu pakul niama.

Pavialičyć

Mikałaj Śluńkoŭ — typovy technakrat na pasadzie kiraŭnika respubliki. Byŭ niadrennym pa savieckich mierkach haspadarnikam, efiektyŭna kiravaŭ bujnymi pradpryjemstvami, u tym liku Minskim traktarnym zavodam. I na pasadzie 1-ha sakratara CK KPB jaho cikaviła pieradusim ekanomika.

Što tyčycca pytańniaŭ kultury, to, pavodle ŭspaminaŭ tahačasnaha hałoŭnaha redaktara haziety «Źviazda» Arkadzia Toŭścika, jon nie moh zrazumieć, «navošta ŭsio heta «raście» na hrešnaj ziamli. Bo nie ŭtvaraje ž ničoha, što mahło jeździć, vazić, latać, kapacca. Karaciej kažučy, što možna nazvać materyjalnymi kaštoŭnaściami».

Na Śluńkovie jak kiraŭniku BSSR lažyć ciažki hrech — mienavita pry im u 1986 hodzie adbyłasia avaryja na Čarnobylskaj AES, i jon na zahad Maskvy da apošniaha chavaŭ ad hramadstva infarmacyju pra jaje.

Na hetym zdymku Śluńkoŭ vyhladaje nie zusim typova. Zvyčajna jon strohi i navat surovy, što adpaviadaje, kažuć znajomyja ź im, ahulnamu žorstkamu stylu jahonaha kiravańnia. 

Najbolšaj narodnaj pavahaj i luboŭju z hetaj plejady kiraŭnikoŭ karystaŭsia Piatro Mašeraŭ. Častkova heta było źviazana, kaniečnie, z tym, što akurat na čas jahonaha kiravańnia prypali najbolš «sytyja» i aptymistyčnyja beeseseraŭskija hady. Ale vialikaje značeńnie mieła i sama charyzmatyčnaja asoba pieršaha sakratara — pryhožaha, padciahnutaha, abajalnaha, kamunikabielnaha, dastupnaha i blizkaha da naroda.

Ni jahony papiarednik, ni tym bolš nastupniki pachvalicca ŭsim hetym nie mahli. Tamu i zapomnilisia bolš jak šeryja čynoŭniki, čym asoby ź jarkaj indyvidualnaściu.

Uvohule ž los paślavajennych kiraŭnikoŭ BSSR kardynalna roźnicca ad losu ich pieradvajennych kaleh, jakija amal pahałoŭna, niezaležna ad ułasnaha maralnaha abličča i prafiesijnych jakaściej, pahinuli ŭ hady Vialikaha teroru.

Pavajennyja kiraŭniki Biełarusi, niahledziačy na zihzahi ŭ karjerach, amal usie pražyli doŭhaje žyćcio i paŭmirali ŭ 80-ja hady naturalnaj śmierciu (vyklučeńnie — tolki Mašeraŭ, jaki, jak viadoma, zahinuŭ u aŭtamabilnaj katastrofie na piku svajoj karjery). Panamarenku i Patoličavu na čas śmierci było pa 81 hodu, Husaravu — 79, Mazuravu — 75, Kisialovu — 65, Mašeravu — 62. I pachavanyja jany na najprestyžniejšych maskoŭskich ci minskich mohiłkach, a nie ŭ biezymiennych ahulnych mahiłach. Troje ž apošnich doŭha žyli jak hanarovyja piensijaniery (Sakałoŭ dažyŭ da 95, Śluńkoŭ — da 93, Małafiejeŭ — da 88 hadoŭ): miedycyna ŭ niezaležnaj Biełarusi našmat macniejšaja, čym była ŭ BSSR.

Pavialičyć

Jafrem Sakałoŭ — jašče adzin «haspadarnik» na čale respubliki, tolki, u adroźnieńnie ad Śluńkova, jahonaj asnoŭnaj śpiecyjalizacyjaj była nie pramysłovaść, a sielskaja haspadarka. Zajmajučy ŭ 1977—1987 hadach pasadu 1-ha sakratara Bresckaha abkama, razharnuŭ u svajoj vobłaści budaŭnictva hihanckich śvinahadoŭčych kompleksaŭ, za što Maskva ŭznaharodziła jaho zorkaj Hieroja Sacyjalistyčnaj Pracy i pryznačyła kiraŭnikom BSSR paśla sychodu Śluńkova na pavyšeńnie ŭ Maskvu.

Pa palityčnych pohladach Sakałoŭ byŭ zakaraniełym kansiervataram, a pakolki kiravańnie jaho pryjšłosia na burapiennyja pierabudovačnyja časy, to mienavita pry im Biełaruś nabyła reputacyju «kamunistyčnaj Vandei». 

Ułada kiraŭnikoŭ respublik u saviecki čas była, praŭda, niesamastojnaj, hubiernatarskaj. Nad imi pastajanna stajała Maskva, pažadańni i tym bolš zahady jakoj treba było vykonvać. Ale ci imknulisia i sami tyja kiraŭniki da bolš adkaznaj roli, ci hatovyja byli, prynamsi maralna, vypravicca na čale svajho naroda ŭ samastojnaje palityčnaje płavańnie? Miarkujučy pa tym, što ŭ pierałomnyja časy raspadu SSSR biełaruskaje kamunistyčnaje kiraŭnictva da apošniaha zachoŭvała viernaść Maskvie i supraciŭlałasia niezaležnickim tendencyjam u respublicy — chutčej nie. A ci pavodziŭ by siabie inakš u tych umovach sapraŭdy charyzmatyčny i aŭtarytetny siarod nasielnictva Piatro Mašeraŭ, kab jamu losam byŭ adpuščany bolš doŭhi viek, — možna tolki zdahadvacca.

Piatro Mašeraŭ i Cichan Kisialoŭ znajšli viečny spačyn na Uschodnich mohiłkach u Minsku.

Pancielajmon Panamarenka, Kiryła Mazuraŭ i Mikałaj Patoličaŭ pachavanyja na najprestyžniejšych u Savieckim Sajuzie paśla Kramloŭskaj ściany Novadziavočych mohiłkach u Maskvie, Mikałaj Husaraŭ — na maskoŭskich Danskich mohiłkach. Alaksandr Miaśnikoŭ lažyć na mohiłkach u Tbilisi.

Bolšaść ža byłych kiraŭnikoŭ biełaruskaj kampartyi pachavanyja ŭ ahulnych mahiłach na maskoŭskich rasstrelnych palihonach, pieradusim na tym, jaki nosić nazvu «Kamunarka».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0