«Uziać łachi pad pachi». A što takoje łachi?

Słova «łáchi» ŭ biełaruskaj movie abaznačaje staroje, panošanaje adzieńnie, ryźzio, abnoski. Časta jano ŭžyvajecca ŭ zbornym značeńni — jak abaznačeńnie naohuł usiaho niebahataha skarbu, pažytkaŭ, časam z vyraznym adcieńniem pahardy ci ironii. 

«Ech ty, Lejba Jachnič!.. Novaha kažucha nie znasiŭ za viek. I dzieci tvaje nosiać staryja łachi. Tvaje abnoski», — tak pisaŭ u ramanie «Śvitańnie» biełaruski piśmieńnik Arkadź Čarnyševič.

Słova hetaje — množnalikavaje i nie maje formy adzinočnaha liku (prynamsi ŭ litaraturnaj normie), hetak ža jak nažnicy ci štany, choć u dyjalektach biełaruskaja mova demanstruje zajzdrosnuju raznastajnaść słoŭ, utvoranych ad taho ž koraniu. 

Tak u Kruhlanskim rajonie na Mahiloŭščynie možna pačuć słova łachadýrje, utvoranaje ad «łachi» i «dzirka», jakim hrebliva nazyvajecca staroje, parvanaje adzieńnie. U Hłuskim rajonie ŭžyvajuć słova łachtýr.

Na Paleśsi, u Naraŭlanskim rajonie anučy i łachmany nazyvajuć łachałátkaj (paraŭnajcie z ukrainskim łachołata), utvoranym pry spałučeńni sa słovam łatka. A skaročanym varyjantam, łychátkaj, tam ža nazyvajuć mačałku.

U niekatorych varyjantach karniavoje a pierajšło ŭ e: łechi dy léchi na Hrodzienščynie i navat łechtar, jak nazyvajuć vynašanuju padranuju adziežynu ŭ vakolicach Łahojska.

Pachodžańnie słova «łachi»

Karani słova «łachi» siahajuć uhłyb stahodździaŭ i źviazvajuć nas z ahulnajeŭrapiejskaj moŭnaj spadčynaj. Polski słavist Francišak Słaŭski pakazvaje, što słova pachodzić ad paŭnočna-prasłavianskaha lach', jakoje aznačała 'łachman, anuča'.

Jano, u svaju čarhu, rodnasnaje staražytnahrečaskamu λακίς (lakis), utvoranami ad dziejasłova λακίξω (lakizo) 'dziaru', i łacinskamu lacer — 'padrany, razarvany na kavałki'.

Takim čynam, pieršapačatkovaje značeńnie słova źviazana ź niečym padranym, paškodžanym, starym. Hetaje słova dobra viadomaje i našym susiedziam: va ŭkrainskaj movie jość łach, łachi, u polskaj — łach, u češskaj — lach, u litoŭskaj — lãkatas 'anučka, abrezak'. 

Darečy vytłumačeńnie słova łachi praz słova łachmany maje peŭnyja składanaści, bo apošniaje pachodzić ad taho ž paŭnočna-prasłavianskaha lach': lachman' utvaryłasia pry dapamozie sufiksa ‑man'. Tym ža čynam ad słova ryźzio ŭtvaryłasia słova ryzman, ad sukna — sukman, i, vidać, ad słova durny — durman. 

Cikava, što słova łachmany i jaho šmatlikija formy pradstaŭleny ŭ mnohich ruskich dyjalektach, ale pieravažna tych, što miažujuć z areałami biełaruskich i ŭkrainskich havorak — u ćviarskich, smalenskich, varoniežskich, pskoŭskich havorkach, a taksama razanskich havorkach. A voś łachaŭ u ruskaj movie niama nidzie.

Pavialičyć

Nazvu niaskončanaj karciny La Scapigliata, jakaja prypisvajecca Leanarda da Vinčy, pa-biełarusku možna było b pierakłaści i jak Łachudra. Fota: Wikimedia Commons

Jašče adno dobra viadomaje słova z tym ža koraniem — łachúdra. Tak nazyvajuć nieachajnaha, apuščanaha ci drenna apranutaha čałavieka, niepryčasanuju žančynu. Jano było ŭtvorana pry słovaskładańni z derti 'abadraniec'. A voś suhučnaje słova łachandá, jak nazyvajuć lehkadumnuju žančynu, jakaja mnoha i chutka havoryć, navukoŭcy vyvodziać z zusim inšaha prasłavianskaha słova laxati.

Čamu vyraz hučyć tak

Frazieałahizm «(uziać/brać) łachi pad pachi» maje niekalki adcieńniaŭ, ale ŭsie jany źviazany z chutkim i rašučym pieramiaščeńniem, časta vymušanym.

Pa-pieršaje, heta značyć sabrać niebahatyja pažytki i vybiracca. Časta ŭžyvajecca, kali čałaviek vymušany pakinuć miesca žycharstva ci pracy, časam nie pa svajoj voli abo ŭ pošukach lepšaj doli. 

«Nie cieš siabie, chłopča, marnymi nadziejami, a lepš pacichieńku biary łachi pad pachi i vybirajsia», — pisaŭ Jakub Kołas u svajoj tryłohii «Na rostaniach».

«Zaŭtra viečaram, jak tolki ŭsie paŭkładajucca, — ja ŭžo ŭ sadzie pad aknom budu na ciabie čakać. Ty akonca adčyni, łachi pad pachi, dy skakiel z chaty ŭ sad, jak piatuch!», — pisaŭ Janka Kupała ŭ «Paŭlincy».

Pa-druhoje, vyraz moža aznačać imklivyja ŭcioki, kali treba «brać nohi ŭ ruki». Siarhiej Hrachoŭski ŭ apovieści «Rudabielskaja respublika» apisvaŭ takuju situacyju:

«Sam bačyŭ, jak u Babrujsku na Kaznačejskaj niejki dziaciuk sunuŭ kułakom u chrapu haradavomu, a toj tolki jušku vycier, łachi pad pachi dy chodu».

Pavialičyć

Čamu «pad pachi»? Tamu što kali ŭ čałavieka mała rečaŭ, tych samych łachaŭ, jon moža prosta schapić ich u achapak, pad pachi i pajści, nie abciažarvajučy siabie ciažkimi kuframi ci, siońnia, valizkami z dabrom. Heta vobraz biednaha vandroŭnika abo ŭciekača, jaki hatovy sarvacca ź miesca ŭ luby momant — vobraz, jaki siońnia vielmi zrazumieły mnohim biełarusam. 

Tak što, kali žyćcio prymušaje vas niešta mianiać, nie bojciesia «brać łachi pad pachi» — heta stary i pravierany sposab pačać usio spačatku, hałoŭnaje zrabić heta raniej, čym vas «paviaduć pad biełyja ručańki».

• 17
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 8