Klimatołahi abmiarkoŭvajuć mahčymaść pierakryćcia dambaj Bierynhava praliva. Navošta?
Pakul hłabalnaje paciapleńnie pahražaje płaniecie pierahrevam, Jeŭropa ryzykuje sutyknucca z advarotnaj prablemaj — ekstremalnym pachaładańniem z-za spynieńnia klučavych akijanskich płyniaŭ. Kab praduchilić klimatyčnuju katastrofu, niderłandskija navukoŭcy prapanujuć radykalny i amal fantastyčny prajekt: pierakryć Bierynhaŭ praliŭ hihanckaj dambaj, jakaja zmoža štučna rehulavać «kanviejer» suśvietnaha akijana.
Siońnia ŭvaha klimatołahaŭ prykavana da Atłantyčnaj mierydyjanalnaj cyrkulacyi (AMOC), jakaja źjaŭlajecca adnoj z klučavych sistem klimatu Ziamli. AMOS pracuje jak hihanckaja sistema vadzianoha aciapleńnia: jana pieranosić ciopłuju vadu z tropikaŭ praz Atłantyku da bierahoŭ Jeŭropy. Mienavita dziakujučy hetaj sistemie klimat u mnohich častkach Zachodniaj i Paŭnočnaj Jeŭropy značna miakčejšy, čym moh by być na takich šyrotach.
Miechanizm pracy AMOS hruntujecca na roźnicy tempieratury i salonaści vady. Ciopłaja pavierchnievaja vada ruchajecca na poŭnač, pastupova astyvaje, častka jaje vyparajecca, a častka zamiarzaje ŭ vyhladzie marskoha lodu. Pry hetym sol zastajecca ŭ vadzie, robiačy jaje bolš ščylnaj i ciažkaj. Kala Hrenłandyi takaja vada apuskajecca ŭhłyb akijana i ŭžo ŭ vyhladzie chałodnaj hłybinnaj płyni viartajecca na poŭdzień.
Ale ciapier hetaja sistema słabieje. Navukoŭcy źviazvajuć heta pieradusim z hłabalnym paciapleńniem i pastupleńniem vialikaj kolkaści presnaj vady ŭ Paŭnočnuju Atłantyku — u tym liku praz rastavańnie lodu ŭ Arktycy i Hrenłandyi. Presnaja vada panižaje salonaść, a značyć — pieraškadžaje apuskańniu chałodnych mas u hłybiniu. Kali hety praces budzie praciahvacca, AMOS moža dasiahnuć krytyčnaj kropki i rezka asłabnuć abo navat abrynucca.
Dla Jeŭropy heta pahražaje surjoznymi nastupstvami. Niahledziačy na hłabalnaje paciapleńnie, paŭnočnyja i zachodnija rehijony kantynienta mohuć sutyknucca z rezkim pachaładańniem, bolš žorstkimi zimami i mocnymi štormami. Niekatoryja daśledčyki nazyvajuć mahčymy kałaps AMOS adnoj z najbujniejšych pahroz čałaviectvu naroŭni ź jadziernaj vajnoj.
Uroki minułaha i madel budučyni
Jak piša Süddeutsche Zeitung, ciapier niderłandskija navukoŭcy ŭsurjoz abmiarkoŭvajuć ideju, realizacyja jakoj, na ich dumku, moža ŭratavać AMOS. Jana ŭźnikła nie na pustym miescy — navukoŭcy znajšli padkazku ŭ historyi Ziamli. Try miljony hadoŭ tamu, u epochu siaredniaha plijacenu, uzrovień CO₂ u atmaśfiery byŭ blizki da sučasnaha, a tempieratura — krychu vyšejšaj.
Adnak jość i istotnyja adroźnieńni. Daśledčyca z Utrechckaha ŭniviersiteta Julijana Vajfienbach (Juliane Weiffenbach) vyśvietliła, što ŭ toj čas AMOS była značna macniejšaj, i pryčynaj hetaha byli tektaničnyja zruchi, u vyniku jakich zakryŭsia Bierynhaŭ praliŭ. U vyniku pamiž Azijaj i Paŭnočnaj Amierykaj utvaryŭsia suchaziemny most, i Cichi akijan byŭ izalavanym z poŭnačy.
Heta natchniła jaje kalehu Jele Sonsa (Jelle Soons) na śmiełuju dumku: kali pryroda zrabiła heta adnojčy, čałaviek moža paŭtaryć heta siońnia. Razam z prafiesaram Chienkam Dejkstram (Henk Dijkstra) jany praviali kampjutarnaje madelavańnie, kab pravieryć, jak štučnaje zakryćcio praliva pamiž Azijaj i Paŭnočnaj Amierykaj paŭpłyvaje na atłantyčnyja płyni.
Vyniki, apublikavanyja ŭ navukovym časopisie Science Advances, paćvierdzili hipotezu: kali pabudavać dambu daŭžynioj 80 kiłamietraŭ i hłybinioj kala 50 mietraŭ, jana spynić patok presnaj vady ź Cichaha akijana ŭ Arktyku. Heta pryviadzie da pavyšeńnia salonaści ŭ Paŭnočnaj Atłantycy, što «pierazapuścić» miechanizm apuskańnia vady i viernie AMOS raniejšuju moc.
Ale ŭsio zaležyć ad času: kali prapuścić patrebny momant, zakryćcio praliva moža navat pahoršyć situacyju. Kali ŭ pavierchnievych płastach Paŭnočnaj Atłantyki ŭžo nazapasicca zanadta šmat presnaj vady, jana z-za barjera nie zmoža adychodzić u zvarotnym kirunku ŭ Cichi akijan. Akramia taho, adtałaja vada z arktyčnych ildoŭ paśla takoha ŭmiašańnia budzie jašče bolš aktyŭna zaciakać u Paŭnočnuju Atłantyku. Kab praduchilić kałaps AMOS, zakryćcio pavinna adbycca zaŭčasna. Dzie mienavita znachodzicca hety paroh, pavinny pakazać bolš składanyja madeli.
Navukoŭcy navat apisali, jak mahła b vyhladać takaja kanstrukcyja: dźvie vyspy pasiaredzinie buduć słužyć aporami, pamiž jakimi možna ŭźvieści try asobnyja damby. Heta była b samaja vialikaja damba ŭ śviecie, ale jaje maštaby supastaŭnyja z užo isnujučymi zbudavańniami. Naprykład, u 2006 hodzie ŭ Paŭdniovaj Karei zaviaršyli budaŭnictva damby Semanhym daŭžynioj amal 34 kiłamietry i hłybinioj da 54 mietraŭ.
Pamiž ryzykaj i apošnim šancam
Niahledziačy na aptymistyčnyja vyniki simulacyj, navukovaja supolnaść usprymaje ideju ź vialikaj dolaj skiepsisu. Marskija fiziki papiaredžvajuć, što akijanskaja cyrkulacyja značna składaniejšaja za lubyja matematyčnyja madeli.
Akramia taho, zakryćcio Bierynhava praliva mahło b dać AMOS pieradyšku, ale heta nie spynić inšyja klimatyčnyja nastupstvy, takija jak rastavańnie ldoŭ Hrenłandyi, jakija taksama źmianiajuć umovy nadvorja ŭ Jeŭropie. Bolš za toje, umiašańnie takoha maštabu niepaźbiežna parušyć šlachi mihracyi marskich žyvioł i źniščyć važnyja sudnachodnyja maršruty.
Sami Sons i Dejkstra padkreślivajuć: hałoŭnym sposabam stabilizacyi AMOS zastajecca chutkaje skaračeńnie vykidaŭ parnikovych hazaŭ. Ideju z dambaj jany razhladajuć tolki jak krajni scenar — na vypadak, kali ŭsie inšyja miery nie spracujuć, a kałaps sistemy stanie niepaźbiežnym. Sons paraŭnoŭvaje heta z apieracyjaj pa pamianšeńni straŭnika: hetaha lepš nie rabić z-za ryzyki ŭskładnieńniaŭ, ale kali heta adzinaje vyjście, varyjant varta razhledzieć.
Siońnia navukoŭcy pracujuć nad bolš składanymi i detalizavanymi madelami, kab dakładna vyznačyć, ci majuć takija ŭmiašańni sens i jakimi jany mohuć być. Klimatyčnyja madeli apošniaha pakaleńnia zdolnyja bolš dakładna analizavać pracesy ŭ akijanie i bolš realistyčna adlustroŭvać stan AMOS.
Druhi vajskoviec, jaki zahinuŭ pry avaryi MAZa pad Asipovičami — 21‑hadovy tenisist ź Viciebska1
Kamientary