Kaŭdyljo i karol

35 hadoŭ tamu karalom Ispanii staŭ Chuan Karłas Burbon. Za dva dni da taho skanaŭ dyktatar Fransiska Franka, jaki adzinaasobna kiravaŭ krainaj 36 hadoŭ.

U druhoj pałovie XX st. niamała jeŭrapiejskich krain źviedali dyktaturu. Ale, badaj, samym niezvyčajnym byŭ pierachod ad dyktatarskaha režymu da demakratyi ŭ Ispanii.

U 1947 h. Franka abviaściŭ Ispaniju manarchijaj (na pačatku 1930-ch Alfons CHIII admoviŭsia ad trona i pačaŭsia respublikanski pieryjad historyi). Pry hetym tron zastavaŭsia volnym, a Franka nazyvaŭ siabie «rehientam», choć jaho ŭłada, nasamreč, była absalutnaj.

U 1814-m, paśla pieramohi kaalicyi ŭ składzie Aŭstryi, Prusii i Rasii nad Napaleonam było vyrašana viarnuć na francuzski tron dynastyju Burbonaŭ. Karalom staŭ Ludovik ChVIII. Toj pieryjad uvajšoŭ u historyju jak «epocha restaŭracyi».

Kali karalom Ispanii staŭ Chuan Karłas Burbon, mnohija pradkazvali, što jon pratrymajecca na tronie niadoŭha, i ŭvohule ispanskaj manarchii nie być paśla śmierci Franka. U 1969-m hienieralisimus pryznačyŭ prynca Chuana Karłasa spadkajemcam ispanskaj manarchii, choć zakonnaje prava na tron mieŭ jaho baćka — hraf Barsiełonski. (Jon udzielničaŭ u niaŭdałaj zmovie suprać Franka). Pryčym zaniać tron, zhodna z volaj dyktatara, Chuan Karłas moh tolki paśla jaho śmierci. Vielmi mnohija ŭ Ispanii ličyli maładoha tady karala čałaviekam niesamastojnym i mała daśviedčanym u palitycy. Ale karol pravioŭ palityčnyja reformy, jakija lehalizavali zabaronienyja raniej partyi. Adzinaja dazvolenaja partyja fałanhistaŭ (faktyčna, fašysckaja) była raspuščana. U 1978 h. pa inicyjatyvie karala była pryniata novaja Kanstytucyja Ispanii. Jana abviaščała Chuana Karłasa spadkajemcam nie Franka, a histaryčnaj manarchii.

Taksama abviaščalisia niepachisnymi hramadzianskija pravy i svabody ŭ Ispanii.

Hraf Barsiełonski admoviŭsia ad svajho prava na tron. Usie karaleŭskija dynastyi Jeŭropy pryznali Chuana Karłasa lehitymnym karalom.

U 1981 hodzie padčas sproby vajskovaha pieravarotu karol vioŭ siabie rašuča i putč pravaliŭsia. Paśla hetaha lider ispanskich kamunistaŭ Santjaha Karyljo, jaki, zrazumieła, nie byŭ prychilnikam Chuana Karłasa i manarchii, uskliknuŭ pierad telekamierami: «Boža, bieražy karala!»

Antykamunizm, darečy, hetaje toje, što dapamahło Franka stolki hadoŭ zastavacca va ŭładzie. U 1936 hodzie Franka, jaki byŭ tady adnym z samych maładych hienierałaŭ u krainie, nieŭzabavie paśla miaciežu pravych suprać respublikancaŭ, byŭ abrany hienieralitetam svaim kaŭdyljo (pravadyrom). Jamu byŭ prysvojena zvańnie hienieralisimusa.

U krasaviku 1939 h. jon atrymaŭ pieramohu nad kamunistami, sacyjalistami i «interbryhadaŭcami» (siarod jakich byli i savieckija dobraachvotniki) u Paŭnočnaj Ispanii, Andałusii, Arahonie i Katałonii. U hetym Franka dapamahli Hitler i Musalini, ź jakimi dyktytar ustalavaŭ ščylnyja kantakty. Na niejki čas u Ispanii byŭ uviedzieny aficyjny deviz, padobny da nacysckaha: «adzin pravadyr, adna dziaržava, adzin narod». Dziejničała taksama partyja Fałanha, ale Franka nikoli ŭ jaje nie ŭvachodziŭ. Udzieł Ispanii ŭ Druhoj suśvietnaj vajnie abmiežavaŭsia tym, što jon pasłaŭ «Błakitnuju dyviziju» na Uschodni front.

Z druhoha boku, kaŭdyljo nie vyznačaŭsia antysiemityzmam. Jaŭrei, jakija ŭciakali ad nacystaŭ, jak praviła, ź lohkaściu prachodzili pamiežny kantrol u Ispanii na šlachu da emihracyi.

Paśla vajny Franka damoviŭsia z zachodnimi krainami, jakija vajavali z Hiermanijaj. Paśla niadoŭhaha pieryjadu mižnarodnaj izalacyi. Ispanija stała siabram NATO.

U 1950 hady ŭ Ispanii pačaŭsia ekanamičny bum. Najpierš, jon byŭ źviazany z budaŭnictvam hatelaŭ na marskich kurortach, jakija stanavilisia ŭsio bolš papularnymi. Darečy, adrozna ad SSSR, u Ispanii nikoli nie było prablem z pryjezdam zamiežnikaŭ albo vyjezdu suajčyńnikaŭ na pracu za miažu. Nikoli nie było prablem i z zamiežnaj presaj. Haziety i časopisy jeŭrapiejskich krain, na staronkach jakich sustrakałasia žorstkaja krytyka režymu Franka, možna było nabyć u lubym hazietnym šapiku.

Tym nie mienš, za časam dyktatury ŭ turmy Ispanii byli kinuty ahułam kala miljona palitźniavolenych.

(U asnoŭnym, heta byli kamunisty, sacyjalisty, anarchisty, a taksama baskskija i katałonskija sieparatysty). Častka ź ich była pakarana śmierciu. Padčas hramadzianskaj vajny ŭ Ispanii zahinuli z abodvuch bakoŭ kala 400 tysiač čałaviek. Paśla vajny na zahad Franka byŭ stvorany miemaryjał Dalina Zahinułych, dzie ŭviekaviečana pamiać usich achviaraŭ. Tam pachavany i Franka.

Kali jamu spoŭniłasia 80 (kaŭdyljo naradziŭsia ŭ 1892), hienieralisimus pakinuŭ pasadu prem'jer-ministra i pieradaŭ jaho admirału Karera Błanka. Nieŭzabavie taho zabili baskskija terarysty.

U apošnija hady Franka ciarpieŭ na chvarobu Parkinsona.

Ale heta nie źmianiła jaho charaktar.

Za dva miesiacy da śmierci dyktatar padpisaŭ śmiarotny prysud piaci palitźniavolenym. Ab pamiłavańni prasili mnohija kiraŭniki jeŭrapiejskich dziaržaŭ, a taksama Papa Pavieł VI. Piatnaccać dziaržaŭ adklikali svaich pasłoŭ z Madryda. Tym nie mienš, 27 vieraśnia 1975 hoda asudžanyja byli rasstralanyja.

Jość mierkavańnie, što žyćcio Franka štučna praciahvali (prykładna tak, jak buduć paźniej praciahvać žyćcio Andropavu ci Čarnienku). Chacieli, kab jon pamior 20 listapada — ŭ hadavinu rasstreła lidera ispanskich fałanhistaŭ Pryma de Ryviery ŭ 1936. Hety dzień dahetul adznačajuć mnohija pravyja i ultra-pravyja hrupoŭki.

I ŭsiož, 22 listapada — dzień uzychodžańnia na tron karala Ispanii Chuana Karłasa vyhladaje bolš simvaličnaj i značnaj dataj. Na źmienu zmročnamu i kryvavamu dyktataru pryjšoŭ čałaviek, jaki ŭ vačach naroda simvalizuje saboj honar, nacyjanalnaje adzinstva i demakratyju.

Vital Taras

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0