Siarhiej Navumčyk. Dyjaspara damahajecca ad ZŠA harantyjaŭ biełaruskaj Niezaležnaści

Siarhiej Navumčyk

Dyjaspara damahajecca ad ZŠA harantyjaŭ biełaruskaj Niezaležnaści

Dniami ŭ Ńju-Jorku adbylisia dźvie padziei — pasiadžeńnie Prezydyjumu Rady BNR i 25-ja Sustreča biełarusaŭ Paŭnočnaj Ameryki (ładzicca kožnyja dva hady, źbiraje emihracyju z ZŠA i Kanady). Jak aceńvaje sytuacyju ŭ Biełarusi dyjaspara?

Ciaham dziesiacihodździaŭ dyjaspara była adzinym asiarodkam, jaki zachoŭvaŭ ideały BNR. Pačynajučy z 50-ch, štohod u žniŭni pa Piataj avieniu Ńju-Jorku, padčas Dnia paniavoleńnych narodaŭ, išła vializnaja kalona biełarusaŭ pad bieł-čyrvona-biełymi ściahami. Štohod 25 sakavika pasiadžeńnie Kanhresu ZŠA raspačynałasia malitvaj biełaruskich śviataroŭ. Na sustrečach z prezydentami ZŠA lidery dyjaspary nahadvali, što Biełaruś akupavanaja Maskvoj i pavinna być niezaležnaj. Biełaruski instytut navuki i mastactva ŭ Ńju-Jorku pravodziŭ navukovyja daśledavańni, vydavaŭ knihi, jakija dapamahali zachodnim navukoŭcam vyvučać historyju Biełarusi, jaje litaraturu i kulturu. Šmat jakija z tych vydańniaŭ byli pierapraŭlenyja ŭ BSSR i paŭpłyvali na śvietapohlad tych, chto potym stvaraŭ novuju chvalu biełaruskaha Adradžeńnia.

U ciapierašnich umovach vyniščeńnia biełaruščyny ŭ Biełarusi dyjaspara ŭzmacniła aśvietnickuju dziejnaść, finansava padtrymlivajučy šmat jakija kulturnickija i litaraturnyja prajekty na Baćkaŭščynie.

Biełaruskija asiarodki ŭ ZŠA nie atrymlivajuć nijakaj finansavaj dapamohi ad uładaŭ. Rada BNR nie karystajecca finansavaj padtrymkaj ni ŭradu ZŠA, ni inšych uradaŭ, padkreślivajučy tym samym ułasnuju niezaanhažavanaść ad kiraŭnictva dziaržavaŭ. Usio, što robicca biełaruskaj dyjasparaj, — robicca koštam achviaravańniaŭ samich biełarusaŭ. Mienavita tamu pazycyja dyjaspary nie zaležyć ad palityčnaj kańjunktury padčas źmieny kiraŭnictva ŭ Vašynhtonie ci ŭ inšych stalicach.

“Suverenitetnaja” rytoryka

“Suverenitetnaja” rytoryka Łukašenki dyjasparu ŭ zman nie ŭviała. Adrazu paśla pieramovaŭ u Kramli Rada BNR u svajoj zajavie adznačyła pavieličeńnie pahrozy aneksii Biełarusi; pra heta ž havaryłasia i na 25-j Sustrečy biełarusaŭ ZŠA i Kanady.

A voś staŭleńnie da dziejańniaŭ niekatorych lideraŭ apazycyi nie było adnaznačnym i vyklikała ździŭleńnie. Čamu ŭ peŭnych apazycyjnych kołach spynieńnie tranślacyi maskoŭskich kanałaŭ vyklikała nehatyŭnuju acenku? Chiba Maskva nie prapahanduje intehracyjnych idej? Chiba nie apazycyja kazała, što rasiejskija telekanały farmujuć mentalnaść, pavodle jakoj Biełaruś — pravincyja, a stalica — Maskva? Adkazam na hetyja rytaryčnyja pytańni moža być — “Vy ŭ Ńju-Jorku (Atavie, Taronta, Bostanie) nia viedajecie našych realijaŭ. Tolki praz maskoŭskija kanały možna daviedacca krytyčnuju infarmacyju adnosna Łukašenki”. Ale ŭ cyvilizavanym śviecie dziaržava maje prava samastojna vyznačać infarmacyjnuju palityku. U vielmi demakratyčnaj Francyi praporcyi nacyjanalnych i inšaziemnych filmaŭ u kinateatrach žorstka rehulujucca. A za prahlad zamiežnych telekanałaŭ zvyčajna treba płacić.

Hramadzianinu zachodniaj dziaržavy ciažka zrazumieć, jak možna radavacca, što tvaja kraina budzie hublać štohod dziasiatki miljonaŭ dalaraŭ. Tak, niadaŭniaje rašeńnie vieści trubapravod praz Ukrainu ŭ abchod Biełarusi — heta vializnaja paraza Łukašenki, pakaźnik nieprafesijanalizmu jahonaha ŭradu, pravał usioj “šmatvektarnaj palityki”. Ale najpierš heta — strata dla Biełarusi.

Zajava Łukašenki pra toje, što Rasieja vinavata Biełarusi miljard dalaraŭ, vyklikała śmiech u niekatorych palitykaŭ i kamentataraŭ. Heta naturalnaja reakcyja na słovy čałavieka, jaki hruntavaŭ svaju kampaniju na admaŭleńni jakich by tam ni było ekanamičnych kaštoŭnaściaŭ svajoj krainy (“Nas nichto nie čakaje”, “U nas ničoha niama”, “Biez Rasiei nie pražyć”). Ale ž śmiajalisia nie ź imhniennaj pieraaryjentacyi — śmiajalisia ź ličby. A na pačatku 90-ch cieniavy kabinet apazycyi BNF u Viarchoŭnym Saviecie pad kiraŭnictvam Uładzimiera Zabłockaha vyličyŭ jašče bolšuju ličbu patencyjnych dachodaŭ Biełarusi ad tranzytu — 1,2—1,5 młrd. dalaraŭ.

Amerykanskija biełarusy

Amerykanskija biełarusy, jakich žyćcio pryvučyła hladzieć na rečy prahmatyčna, nia schilnyja padviarhać abstrukcyi ŭsie biez vyklučeńnia dziejańni aficyjnaha Miensku tolki tamu, što jany zroblenyja ŭładami, a nie apazycyjaj.

A z druhoha boku, maim surazmoŭcam byli niezrazumiełyja zakliki padtrymać Łukašenku ŭ jahonaj nibyta “baraćbie za Niezaležnaść”. Dla bolšaści biełaruskich emihrantaŭ (i heta tyčycca nia tolki starejšaha pakaleńnia) Niezaležnaść nieparyŭna źviazanaja z elementami dziaržaŭnaści, jakija Łukašenka źniščyŭ.

I sapraŭdy, što zdaryłasia paśla taho, jak Łukašenka źmianiŭ intehracyjnuju rytoryku na “suverennuju”?

Za miesiac aficyjny Miensk nie zrabiŭ nivodnaha zachadu, jaki b možna było ŭspryniać jak padtrymku biełaruskaha, nacyjanalnaha.

Nacyjanalnaja intelihiencyja marhinalizujecca, jana vycisnutaja ź dziaržavatvornych i palityčnych pracesaŭ, apuskajecca ŭ žabractva. Supracoŭniki biełaruskamoŭnaj hazety “Pahonia” Mikoła Markievič i Pavał Mažejka adpraŭlenyja na padniavolnuju pracu. U bolšaści škołaŭ dzieci praciahvajuć vučycca pa-rasiejsku, dy jašče i pa padručnikach, napisanych u susiedniaj dziaržavie.

Pakul što Łukašenka zmahajecca nijak nie za Niezaležnaść — jon imkniecca ŭtrymać uładu. Na Sustrečy paŭnočnaamerykanskich biełarusaŭ prahučała dumka, što pavieryć u ščyraść Łukašenki možna było b, kali b jon viarnuŭ bieł-čyrvona-bieły ściah i “Pahoniu”, a biełaruskuju movu zrabiŭ adzinaj dziaržaŭnaj movaj, jak heta i było da “referendumu” 1995 h.

Biełaruskaj apazycyi prapanujuć padtrymać Łukašenku, bo ŭ advarotnym vypadku, kali budzie stračanaja kraina, daviadziecca kusać sabie łokci. Heta było b słušna — kali b isnavańnie krainy zaležała vyklučna ad taho, padtrymaje apazycyja Łukašenku ci nie. Adnak siońnia “pazycyja apazycyi” mała što vyrašaje.

I narešcie — ci prasiŭ sam Łukašenka pra takuju padtrymku?

Paźniak dy Labiedźka jašče nie paśpieli prakamentavać zajavu Łukašenki, a prezydenckija hazety ŭžo “pradbačliva” paździekavalisia z mahčymaj reakcyi apazycyi.

Čas idzie, ale aficyjny Miensk nijakich stanoŭčych zachadaŭ u bok apazycyi nia robić. Choć mahčymaściaŭ bahata — ad sustrečy Łukašenki z kiraŭnikami apazycyjnych partyjaŭ pad telekamerami (chapiła b chvilinnaha repartažu) da pieramovaŭ supracoŭnikaŭ administracyi z tymi samymi liderami ci ich davieranymi asobami. Ničoha hetaha niama. Naadvarot — ckavańnie apazycyi aficyjnymi ŚMI tolki ŭzmacniłasia.

Dyk jak ža budzie vyhladać apazycyja, kali pačnie naviaźliva prapanoŭvać Łukašenku svaje pasłuhi? Boh ź im, ź imidžam — jakaja karyść budzie ad takich prapanovaŭ?

Dla biełarusaŭ zamiežža, jakija vychoŭvalisia na demakratyčnych tradycyjach, u pavazie da pravoŭ asoby, da svabody słova, hetyja paniatki niepadzielna źviazanyja z pamknieńniem bačyć Biełaruś niezaležnaj krainaj. Alternatyva “demakratyčnaja rynkavaja zona biaz Łukašenki ŭ składzie Rasiei — albo samastojnaja kraina z dyktataram Łukašenkam jašče na šmat hadoŭ” bačycca im štučnaj. Tyja biełarusy, jakija byli vymušanyja pakinuć Baćkaŭščynu dy apynulisia ŭ ZŠA, Kanadzie, eŭrapiejskich krainach, zdoleli pabudavać zamožnaje žyćcio svaim siemjam. Ich suajčyńniki, što zastalisia ŭ Biełarusi, ničym nia horšyja za inšyja narody, jakija dasiahnuli dabrabytu biez pratektaratu niejkaha susieda, chaj by navat jon i nazyvaŭ siabie “vialikim”.

Dapamahčy Biełarusi

Dapamahčy Biełarusi ŭtrymać niezaležnaść i dasiahnuć demakratyi — hałoŭnaja meta dyjaspary. Biarecca pad uvahu toje, što mižnarodnaja palityka ŭ dačynieńni da Biełarusi farmujecca pad upłyvam ZŠA. Apošnim časam Rada BNR aktyvizavała dziejnaść i ŭ eŭrapiejskich stalicach, ale hałoŭnym punktam uvahi pa-raniejšamu zastajecca Vašynhton.

Naahuł, łabiravańnie biełaruskaj prablematyki ŭ Vašynhtonie apošnija hady išło pa dvuch napramkach. Pieršy kirunak— heta amerykanskija pravaabarončyja arhanizacyi i tak zvanyja resursnyja centry, jakija akcentavali ŭvahu amerykanskich palitykaŭ vyklučna na parušeńniach pravoŭ čałavieka. Pry hetym biełaruski, nacyjanalny aspekt nie uzdymaŭsia. Niekatoryja kiraŭniki takich arhanizacyjaŭ schilnyja bačyć u im niebiaśpieku nacyjanalizmu ŭ admoŭnym razumieńni hetaha terminu. U lepšym vypadku — “prahmatyčna” pahadzicca ź isnaj sytuacyjaj “dźviuchmoŭja”. A šmat chto ŭ Amerycy ličyć, što nie było b vialikaj biady, kali b Rasieja dałučyła Biełaruś, “demakratyzavaŭšy” jaje. Pryčym prychilniki takoj kancepcyi razumiejuć, što pra “demakratyju” i “rynak” u Rasiei kazać možna tolki ŭmoŭna.

Druhi kirunak — heta biełaruskaja dyjaspara i, najpierš, Rada BNR, što maje na mecie pierakanać amerykanskich palitykaŭ u nieabchodnaści zachavańnia niezaležnaści Biełarusi, źviarnuć uvahu na stanovišča biełaruskaj movy, źniščeńnie nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ, prajavy nacyjanalnaj dyskryminacyi. Dyjaspara nia maje ŭpłyvu na vydatkoŭvańnie hrantaŭ arhanizacyjam u Biełarusi (što stała vynikam vysiłkaŭ peŭnych kołaŭ u Miensku). Adnak pry hetym dyjaspara zachoŭvaje i navat pašyraje ŭpłyŭ na palityčnyja rašeńni Vašynhtonu. U Amerycy pryzvyčailisia pavažać kožny hołas vybarca (voś i na minułych prezydenckich vybarach na vynik paŭpłyvali ličanyja hałasy). I staŭleńnie senataraŭ ci kanhresmenaŭ da mierkavańnia asobaŭ, jakija žyvuć u ich akruzie, pavažnaje. Tym bolš kali takich asobaŭ niekalki dziasiatkaŭ ci sotniaŭ (a pad Kliŭlendam i Ńju-Jorkam biełarusaŭ tysiačy). A vykanaŭčaja ŭłada ŭ Amerycy pavodle Kanstytucyi vykonvaje rašeńni pradstaŭničaha orhanu — Kanhresu.

Mienavita aktyvisty dyjaspary ŭ ZŠA i ŭ Kanadzie ładziać pikiety la dziaržaŭnych ustanovaŭ i dyplamatyčnych misijaŭ Respubliki Biełarusi. A lidery dyjaspary sustrakajucca z amerykanskimi palitykami, nahadvajučy, što ZŠA, razam ź Vialikabrytanijaj, vystupili dziesiać hadoŭ tamu harantam Niezaležnaści Biełarusi — kali taja pahadziłasia vyvieści sa svajoj terytoryi jadravuju zbroju.

A ŭjavim, što takoje pahadnieńnie nie było b padpisana i zbroja zastałasia b na terytoryi Biełarusi. Siońnia amerykanskija analityki naŭprost źviazvajuć plany vajennaj aperacyi ZŠA ŭ Iraku z tym, što praz paŭhodu Chusejn moža padyści da stvareńnia jadravaj zbroi. Toje, što dla vykarystańnia jadravych elementaŭ u Biełarusi niama rakietaŭ ci niejkich inšych technalohijaŭ, nia mieła b istotnaha značeńnia — Sadamu Chusejnu, jaki siabruje z aficyjnym Mienskam, patrebnyja jakraz sami hetyja elementy. Kamentary zališnija.

Tamu, pahadžajučysia vyvieźci jadravuju zbroju, tahačasnyja palityki Biełarusi pazbavili siońniašniaje kiraŭnictva ZŠA ad vialikaha hałaŭnoha bolu. I biełaruskaja dyjaspara ŭ ZŠA adčuvaje za saboj maralnaje prava damahacca ad Vašynhtonu vykanańnia harantyjaŭ.

Na pasiadžeńni prezydyjumu Rady BNR i ŭ rašeńniach 25-j Sustrečy biełarusaŭ Paŭnočnaj Ameryki hałoŭnaj zadačaj vyznačana spryjańnie pryniaćciu Kanhresam ZŠA zakonu, viadomaha jak “Akt ab demakratyi ŭ Biełarusi — 2002”. Hety zakonaprajekt stvaraŭsia ŭ vyniku kansultacyjaŭ u tym liku i z dyjasparaj. Zakonaprajekt vyznačaje pazycyju ZŠA ŭ dačynieńni da prablemy Niezaležnaści Biełarusi i vyrazna vyznačaje, čaho b žadaŭ Vašynhton ad Rasiei: “Złučanyja Štaty žyćciova zacikaŭlenyja ŭ niezaležnaści i suverenitecie Respubliki Biełarusi j u jaje intehracyi ŭ eŭrapiejskuju supolnaść demakratyčnych dziaržavaŭ” (raździeł 2, punkt 2). Kanhres zaklikaje ŭrad Rasiejskaj Federacyi “ŭžyć svaje ŭpłyvy dla zaachvočvańnia raźvićcia demakratyi ŭ Biełarusi, kab Biełaruś mahła stać demakratyčnaj, zamožnaj, suverennaj i niezaležnaj dziaržavaj, intehravanaj u Eŭropu” (raździeł 8, punkt 5).

Jak bačna, ni pra jakuju aneksiju, ni pra jaki “sajuz” ci navat biełaruska-rasiejskuju “intehracyju” havorka nia jdzie. I heta — taja samaja kancepcyja, ažyćciaŭleńnia jakoj ciapier damahajucca Rada BNR i biełaruskija asiarodki ŭ Amerycy.

Ńju-Jork