Siaržuk Vituška: «My vyjdziem ščylnymi radami» treba troški padkarektavać

Tamu ja chacieŭ by z nahody śviata 25 Sakavika parazvažać pra dziaržaŭnyja, nacyjanalnyja, patryjatyčnyja simvały — ściah, hierb i himn.

Hetyja simvały, jak i zvyčajnyja słovy, sami pa sabie jašče mała što značać. Hałoŭnaje — intanacyja, intencyja i kantekst. Intencyja — heta značyć, ź jakoj metaj, ź jakimi dumkami my chočam užyvać toj ci inšy simvał; intanacyja — ź jakimi pačućciami chočam heta zrabić: paśmiajacca ci ŭračysta padkreślić vieličnaść, značnaść hetaha simvała; kantekst — u jakoj histaryčnaj situacyi, pobač z čym my ŭžyvajem hety simvał. Heta nadzvyčaj važna.

Voś uziać ściah, naprykład. Ściah biełaruski — bieł-čyrvona-bieły — nie adrazu staŭ takim, jakim siońnia my jaho viedajem, lubim, uźnimajem, za jaki zmahajemsia.

U Siaredniavieččy jon vyhladaŭ jak trochkutny ściah z haryzantalnym čyrvonym kryžom. Mienavita hetkija ściahi my bačym na słavutaj histaryčnaj karcinie «Bitva pad Voršaj». Tam biełaruskija vajary trymajuć dzidy, a na hetych dzidach — voś hetkija ściažki, jakija nahadvajuć siońniašnija skandynaŭskija ściahi z kryžami. Doŭhaja čyrvonaja pałasa ciahniecca praz uvieś bieły trochkutničak. Samy pieršy bieł-čyrvona-bieły ściah byŭ z čornymi stužačkami paabapał čyrvonaj pałasy, moža być, kab čysta hrafična, vizualna padkreślić kontur. Heta histaryčny fakt, što spačatku, u 1917 hodzie, naš ściah vyhladaŭ tak: bieły — potym cianiusieńkaja čornaja pałosačka — potym čyrvony — potym znoŭ čornaja pałosačka — potym znoŭ biełaje pałotnišča. Paśla hetyja čornyja stužački adpali, i ściah ciapier vyhladaje jak bieł-čyrvona-bieły. My ŭžo nie manarchija, my respublika, i tamu voś hetaja tradycyja francuzskaha trykałora j łozunhu «Svaboda, roŭnaść i braterstva» zaklučajecca i ŭ koleravaj hamie našaha bieł-čyrvona-biełaha ściaha.

Adbyłasia evalucyja i z hierbam. Vyjava hierbu časoŭ Połackaha kniastva, Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Biełaruskaj Narodnaj Respubliki ŭvieś čas mianiałasia. Zastavaŭsia duch, sutnaść — zbrojny rycar na kani. Ale forma miača, uzbrajeńnia rycara, pastava kania ŭvieś čas mianialisia: to koń skakaŭ naŭskač, to stanaviŭsia na dyby.

Heta narmalny i naturalny praces — mianiajucca dziaržavy, adpaviedna karektujucca i simvały. Ciapierašni nacyjanalny hierb «Pahonia» adroźnivajecca ad sučasnaha litoŭskaha dziaržaŭnaha hierbu. A, naprykład, haradski hierb Biełastoka adroźnivajecca i ad biełaruskaha, i ad litoŭskaha dziaržaŭnych hierbaŭ, chacia sutnaść i nazva zastajecca taja samaja — «Pahonia». Tak što źmieny ŭ simvałach adbyvajucca, chočam my taho ci nie chočam. Heta niepaźbiežna.

Mianie vielmi zachapiła dyskusija ŭ amierykanskim parłamiencie pra ściah. Niekatoryja palityki prapanoŭvali pryniać papraŭku ŭ kanstytucyju, što nielha ździekvacca, nielha palić nacyjanalny ściah. A druhija zapiarečyli, što heta — abmiežavańnie svabody słova.

Chto choča — chaj palić. «Jak tak?! — spačatku aburyŭsia ja. — Nacyjanalny simvał, śviatoje… Jak ža hetak možna?». A potym ja prasłuchaŭ usiu dyskusiju i pierakanaŭsia, što mieli racyju nieprychilniki kanstytucyjnaje papraŭki. My nie zabiaśpiečanyja ad niejkaha nierazumnaha čałavieka, jaki kali-niebudź spalić ci inakš źniavažyć ściah. Ale na kožny hetki fakt my vyjdziem z hetym ściaham na vulicy, i vyjdzie nas nie adzin miljon. I my musim być hatovyja žyćcio pakłaści za hety ściah, što Siarhiej Kavalenka pakazvaje svaim prykładam.

Heta sprava honaru — uźniać svoj ściah nad svaim domam u dzień nacyjanalnaha śviata, mieć hety ściah u sercy. I voś hetaksama i z himnam, i z hierbam my pavinny dziejničać. Pry hetym treba razumieć usiu składanuju, dramatyčnuju historyju, jakaja staić za hetymi ściahami. Nu i što, što za Pahoniaj, i za himnam, i za ściaham byŭ epizod, jak lubiać kamunisty kryčać, što heta fašysckija, kałabaracyjanisckija simvały. Bolš za miljon čałaviek zmahalisia sa Stalinym, z Savieckim Sajuzam u šerahach niamieckaj armii padčas apošniaj vajny.

Jany zmahalisia pad svaim rasijskim trykałoram. I siońnia hety trykałor źjaŭlajecca dziaržaŭnym ściaham Rasii, i nichto nie havoryć, što heta — kryvavy ściah kałabaracyjanistaŭ.

Tamu bieł-čyrvona-bieły ściah — heta ściah Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, hierb «Pahonia» — hierb Połackaha kniastva, Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, niezaležnaj Respubliki Biełaruś.

Treba zaznačyć, što ŭ hetym artykule ja nazyvaju hetyja simvały — hierb, ściah i himn — dziaržaŭnymi, bo jany byli takimi, i ŭ časy Połackaha kniastva, i BNR, i RB. Siońnia jany takimi nia jość. Ciapier jany źjaŭlajucca histaryčnymi, nacyjanalnymi. Ale prystaŭka «eks-" da ich, na maju dumku, nie padychodzić.

Janka Kupała ŭ 1920 hodzie ŭ adnym sa svaich artykułaŭ razhladaŭ roznyja vieršy, u tym liku j svaje teksty, jak viersii biełaruskaha nacyjanalnaha himnu.

Pieršym hetakim zvańniem byŭ ušanavany vierš Janki Kupały «A chto tam idzie?» z uračystaj miełodyjaj. Biełaruskim himnam, biełaruskaj Marseljezaj nazyvali taki revalucyjny, kamunistyčny vierš Alaksandra Mikulčyka «Ad vieku my spali, i nas razbudzili». I «Pahoniu» Bahdanoviča śpiavali jak himn, na matyŭ Marseljezy, bo nie było adzinaj, ahulnapryniataj miełodyi.

Chtości prapanuje zrabić biełaruskim himnam vierš Natalli Arsieńnievaj «Mahutny Boža». Vydatny vierš, jaki, adnak, moža być tolki relihijnym himnam, nijak nia śvieckim, jaki pavinien być prydatnym kožnamu hramadzianinu Biełarusi, niezaležna, ci jon chryścijanin, ci budyst, ci naohuł ateist. Tamu vierš Natalli Arsieńnievaj nie moža być dziaržaŭnym himnam.

Lena Hłahoŭskaja znajšła hazietu «Biełaruś» za 1919 hod, dzie byŭ apublikavany vierš Makara Kraŭcova zusim inšy, ź bieźličču drobnych źmienaŭ. Tam pišacca pra «biedny narod», a potym užo zamieniena na «volny narod». Ci heta sam Makar Kraŭcoŭ praviŭ, ci Chviedar Iljaševič, pavodle viersii Leny Hłahoŭskaj, ci inšyja litaratary ŭžo paśla vajny — ale fakt, što biełaruskija studenty Lublinskaha ŭniviersitetu śpiavali hety himn užo ŭ padkarektavanym, šyroka viadomym varyjancie. Značycca, jon mianiaŭsia na praciahu histaryčnaha šlachu, čamu b jamu nie pamianiacca jašče raz? Heta taksama simvaličny tekst i simvaličnaja miełodyja, i tut taksama mahčymyja i patrebnyja niekatoryja źmieny, na maju dumku. Šyroka viadomy vierš Makara Kraŭcova-Kościeviča «My vyjdziem ščylnymi radami…», viadomaja i melodyja Uładzimira Teraŭskaha — uračystaja miełodyja, jakaja jakraz i nie patrabuje, na maju dumku, nijakich źmienaŭ. Vytrymanaja časam, sakralnaja miełodyja.

Ja kateharyčna suprać siońniašnich viersij śpiavańnia himna na inšy ład, jak, da prykładu, u słavutym muzyčnym albomie «Ja naradziŭsia tut».

Tam aŭtary niepaznavalna źmianili miełodyju, pastavili niejkuju cyhanska-małdavanskuju miašanku, absalutna niedarečnuju. Intanacyja, intencyja i kantekst tut absalutna niedarečnyja.

Ja prapanuju štoś zusim inšaje: miełodyju pakinuć aryhinalnuju, uračystuju, Uładzimira Teraŭskaha, pakinuć duch Makara Kraŭcova ŭ tekście, ale troški jaho padkarektavać: zamiest piaci zvarotak pakinuć tolki try i vykanać niekatoryja praŭki ŭ samim tekście.

Znoŭ ža, paŭtaraju, jany nijak nie mianiajuć duchu j sutnaści vierša Makara Kraŭcova.

U hetym himnie, jak viadoma, vielmi ŭračysta, pryhoža śpiavajecca pra bieł-čyrvona-bieły ściah. Ja prapanuju pobač zhadać i hierb «Pahonia»: uvieści taki radok «Pahonia kliča na prastor!». Jak byccam-by my zasieli ŭ svaich bałotach-lasach, a Pahonia moža razharnucca, jana skača pa čystym, roŭnym poli, dzie ni ciesna, ni dušna, nie turma — Pahonia moža tolki na voli skakać. Voś jana, hetaja histaryčnaja słaŭnaja Pahonia, i kliča nas, siońniašnich, na volny prastor.

Druhaja zamiena — palitkarektnaja. U aryhinale hučyć: «Naš biełaruski volny duch». Ja pakinuŭ-by tolki «volny duch». Čamu vyklučna biełaruski? Jon i žydoŭski, i tatarski, i chto tolki siońnia ŭ Biełarusi ni žyvie: i palaki, i ruskija, i armianie, i kitajcy chutka buduć žyć. Luby hramadzianin Biełarusi pavinien zaśpiavać hety himn jak svoj. Treba, kab tam śpiavałasia pra volny, demakratyčny duch i pra krainu Biełaruś jak naš supolny dom. A biełaruski duch my pakiniem užo ŭ muziei. Tady, u 1917–1918, kali paŭstavała Biełaruskaja Respublika, kali my adździalalisia ad Polščy, ad Litvy, ad Rasiei, tady było aktualna padkreślić heta. A siońnia ŭžo my jość i nikudy nie dzieniemsia ź niezaležnaj Biełarusi, tamu treba zrabić akcent na tym, čaho nam nikoli nie budzie zališnie — voli jak rysy charaktaru i voli jak svabody i demakratyi.

Treciaja zamiena: varta admovicca ad radka «U kryvavych mukach my adrodzim žyćcio respubliki svajoj», a zamiest jaho dadać «Ułasnaj pracaj my zbudujem svaju Radzimu Biełaruś». Abo «…svaju krainu Biełaruś». Naturalna, što naradžeńnie zaŭsiody adbyvajecca z kryvavymi mukami. I kožnaja žančyna, i kožny ŭvažlivy mužčyna heta moža paćvierdzić, tak što inšym čynam nichto na hety śviet nie naradžajecca. Tolki ŭ kryvavych mukach. Ale ŭžo potym, jak my naradzilisia, navošta na hetym rabić akcent? My ŭžo svajoj pracaju budujem svoj dom, svoj charaktar, svoj los, tamu j akcent varta było b zrabić na hetym. «Ułasnaj pracaj my zbudujem…». Jany, Makar Kraŭcoŭ i jahonyja paplečniki, heta rabili: ułasnaj pracaj, ułasnaj tvorčaściu budavali niezaležnuju Biełaruś.

Ja prašu, kab biełaruskija paety-pieśniary, Nił Hilevič, i Ryhor Baradulin, i Uładzimir Niaklajeŭ, i ŭsie, chto zdatny, prapanavali svaje viersii, i napeŭna, niechta prapanuje jašče lepiej, čym ja, i tady treba budzie sabracca viečam, takoj hramadoj, śpiecyjalna dla hetaha, i spynicca na niejkim varyjancie. I chaj budzie voś taki himn, sučasny, madernovy, ale j histaryčny, himn aŭtarstva Makara Kraŭcova i Uładzimira Teraŭskaha. Maja ž viersija, z ulikam źmienaŭ, vyhladaje takim čynam:

My vyjdziem ščylnymi radami,

Pahonia kliča na prastor!

Chaj vola viečna budzie z nami,

A hvałtu my damo adpor!

Nad rodnym krajem vieje śmieła,

Mahutna vieje volny duch.

Štandar naš bieł-čyrvona-bieły,

Pakryj saboj narodny ruch!

Niachaj nas ceły śviet pačuje,

Lacicie, pieśni, uharu!

Ułasnaj pracaj my zbudujem

Svaju Radzimu — Biełaruś!

Jašče ŭ mianie prośba da historykaŭ, kab pašukali ŭ archivach infarmacyju, kali j dzie Rada BNR abmiarkoŭvała hetaje pytańnie, kali i dzie zaćviardžaŭsia hety himn, kab nie było nijakich roznačytańniaŭ. Tut treba pravodzić takuju daśledčyckuju pracu i ŭstanavić, čamu mienavita za hetym vieršam zamacavałasia słava biełaruskaha nacyjanalnaha himnu. Tym bolš inšyja viersii.

* * *

Siaržuk Vituška (1965 — 2012). Jon naradziŭsia 10 krasavika 1965, u pasiołku Čyść, Maładziečanskaha rajona. Siaržuk byŭ lidaram moładzievaha ruchu, kiraŭnikom minskaj «Tałaki». Piedahoh, historyk, aŭtar kazak dla dziaciej i darosłych. Siońnia jamu mahło spoŭnicca 48 hadoŭ. Pachavany jon u u rodavaj vioscy Rahava Minskaha rajona.

Apytanka

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0