Imavierna, heta viciebskija Kurapaty.
Viciebskija aktyvisty źbiralisia siońnia pravieści tałaku na ŭskrajku lesu kala vioski Chajsy ŭ Viciebskim rajonie. Siabar KCHP BNF Jan Dziaržaŭcaŭ i jahonyja adnadumcy peŭnyja, što ŭ hetych miaścinach adbyvalisia rasstreły achviaraŭ stalinskich represijaŭ. U pryvatnaści pra rasstreły, jakija adbyvalisia tut u 1930-ch hadach, zhadvajuć miascovyja žychary.
Mienavita ad ich spadar Dziaržaŭcaŭ pačuŭ, što ŭ lesie lažać niepachavanyja čałaviečyja pareštki. U listapadzie minułaha hodu pra «viciebskija Kurapaty» daviedałasia hramadzkaść — kali aktyvisty i žurnalisty vybralisia ŭ toj les i ŭbačyli vialikija jaminy z čałaviečymi kostkami i čarapami.
U toj samy dzień niekalki aktyvistaŭ napisali zvaroty ŭ Śledčy kamitet, milicyju i prakuraturu, kab zrabić pravierku. Paśla hetaha niekalki znojdzienych čarapoŭ dy inšyja pareštki zabrali na ekspertyzu — spačatku ŭ Viciebsk, a potym u Miensk.
Na miescy, dzie znajšli pareštki, Jan Dziaržaŭcaŭ i jahonyja siabry ŭstalavali niekalki kryžoŭ. Bo chto b ni byli tyja ludzi, jakija tut zahinuli, jany vartyja pamiaci naščadkaŭ.
A kali siońnia aktyvisty pryjechali dobraŭparadkavać samarobny memaryjał, to natrapili na jaminu, u jakoj z-pad žviru vytyrkajucca dziasiatki kostak — nibyta ludziej zakopvali tut šerahami, adzin nad adnym. Jašče častka čałaviečych kostak była składzienaja asobna — užo chtości vykapaŭ ich ź ziamli i prykryŭ jałovymi halinami, kažaJan Dziaržaŭcaŭ:
«Sama jamina metraŭ siem na dva z pałovaj, i ŭ hłybiniu metra paŭtara. Padobna, što ŭ hetaj jaminie byli pachavanyja čałaviek 50. Praŭdu zmohuć skazać tolki daśledčyki, śledčyja, kali jany tut buduć kapać i hetyja pareštki vykopvać. My ich zaŭvažyli tolki ciapier, bo jany byli ŭžo adkapanyja, pakrytyja liściem i jałovymi łapkami dy sabranyja ŭ kučki».
Aktyvisty nie biarucca skazać, chto heta moh zrabić. Moža, heta byli «čornyja kapalniki». Ale im kostki nie cikavyja, i tamu niezrazumieła, navošta było ich tak akuratna składać u asobnaje miesca. Jan Dziaržaŭcaŭ nie vyklučaje, što tut mahli papracavać i niejkija specsłužby. Ale jany nie zabrali ni pareštki dla niejkich dośledaŭ, ni frahmenty adzieńnia i abutku, jakija taksama jość u jamach. Na abutku zachavalisia fabryčnyja klejmy — 1936-y, 1937-y hady, nie paźniej. Značycca, naŭrad ci vypadaje mierkavać, što ŭ hetym lesie pachavanyja achviary Vialikaj Ajčynnaj vajny. I vysnova, da jakoj čarhovy raz pryjšli viciebskija aktyvisty, — znoŭ pra stalinskija rasstreły. Adpaviedna, jany chočuć damahčysia, kab u lesie pad vioskaj Chajsy była praviedziena samaja pilnaja pravierka, kaža spadar Dziaržaŭcaŭ:
«My siońnia ž napišam zajavu ŭ Śledčy kamitet, padpišamsia ŭsie prysutnyja, chto heta bačyŭ. Ale pa raniejšym našym zvarocie tak ničoha i nie viadoma. Dva miesiacy tamu nam skazali, što pravierka ŭznoŭlena i što nam paviedamiać vyniki ekspertyzy tych pareštkaŭ, jakija ciapier znachodziacca na daśledavańni ŭ Miensku».
Aktyvisty kažuć, što hatovyja zrabić usio, kab daviedacca praŭdu pra hetyja čałaviečyja pareštki i pra trahičnyja padziei, materyjalnymi śviedčańniami jakich zastalisia čarapy z kulavymi adtulinami. Žychary bližejšych viosak užo byli sprabavali damahčysia praŭdy — jašče ŭ 1990-ja hady jany źviartalisia ŭ miascovy sielsaviet, milicyju i da pravasłaŭnaha śviatara, kab narešcie zrabić paradak i kab čałaviečyja pareštki nie lažali raskidanymi pa lesie. U sielsaviecie abiacali «razabracca», ale kostki i čarapy pa-raniejšamu možna znajści ŭ hetym lesie. Mabyć, upieršyniu na ich sapraŭdy natrapili «čornyja kapalniki», ale pachavać rasstralanych tut ludziej pa chryścijanskim zvyčai dahetul nichto nie parupiŭsia.
Tak było až da minułaj vosieni, pakul u lesie kala vioski Chajsy nie źjaviŭsia pieršy aśviačony kryž i nie prajšła pieršaja paminalnaja słužba. Siońnia, prybraŭšy śmiećcie vakoł impravizavanaj bratniaj mahiły dy memaryjalnych kryžoŭ, jakich tut užo piać, viciebskija aktyvisty znoŭ pamalilisia za supakoj dušaŭ tych ludziej, jakija zhinuli ŭ hetym lesie.
Znojdzienyja pareštki znoŭ akuratna prykryli jałovymi halinkami, bo ničoha čapać u hetym miescy nielha da zakančeńnia śledčych dziejańniaŭ. Frahmenty abutku i adzieńnia, a taksama čałaviečyja kostki, jakija adkryta lažać u niekalkich jamach, prysutnyja sfatahrafavali, kab dałučyć hetyja zdymki da čarhovaj zajavy ŭ Śledčy kamitet, milicyju i prakuraturu.
Kamientary