Tel-Avivu — 100 hadoŭ. Jak hramadzianin BNR spryčyniŭsia da taho, što hety horad zrabiŭsia adnym z najviadomych mižziemnamorskich kurortaŭ, piša Pavał Kaściukievič.
Kali vy ŭ prysutnaści izrailcianina ŭžo paśpieli pa staroj savieckaj zaviadzioncy reknuć, što stalica Izrailu Tel-Aviŭ, a nie Jerusalim (čym abaviazkova pakryŭdzili surazmoŭca), dyk situacyju možna vypravić, dadaŭšy, što vy mieli na ŭvazie stalicu načnoha žyćcia i adpačynku.
Heta śviataja praŭda. Tamtejšyja bary i dyskateki, hipiermarkiety i buciki absłuhoŭvajuć naviednikaŭ ad rana da rana. Častkova ŭ metach samarekłamy, ale častkova i zasłužana ŭ Tel-Avivie kultyvujuć łozunh «horad bieź pierapynku».
1. Miastečka Prymorje
Mienavita tel-aviŭski bierah mora najbolš nadzić turystaŭ, ale pieršapačatkova Tel-Aviŭ byŭ pabudavany naahuł śpinaj da mora: bolšaść vułak, darma što sumiežnych, naprastki nie vychodziła da vady, i vokny hladzieli ŭ advarotnym nakirunku.
Kab troški razumieć takoje niepryniaćcie tel-aviŭcami vyhody svajho hieahrafičnaha stanovišča, treba razumieć, jakija dumki kiravali habrejskimi pasialencami napačatku XX stahodździa.
Babrujcy i biardzičaŭcy, jakija zasnavali horad, najmienš uspaminali pra turystyčnyja vyhody: achoplenyja adradženskim impetam, jany pryjechali na Ziamlu Izrailu budavać novaje žyćcio,adroznaje ad svajho jeŭrapiejskaha dośviedu, zusim nie majučy na mecie bavicca ŭ šezłonhach la mora.
Naahuł kažučy, na pačatku XX stahodździa horad nie byŭ centram žyćcia dla habrejskich pierasialencaŭ: kibuc (sielskahaspadarčy kaapieratyŭ) było toje miesca, dzie musiŭ hadavacca novy habrej, jaki ŭmieje i lubić pracavać na ziamli. U dadatak byłyja žychary biełaruskich i siarednieŭkrainskich miastečak, roŭnaaddalenych ad usich moraŭ, dyk naahuł nie viedali, jak treba z tym moram abychodzicca i budavali pieršyja kvartały Tel-Aviva na svoj, miestačkovy, kapył.
2. Ach, Tel-Aviŭ, žamčužyna la mora!
Adzin ź pieršych, chto spryčyniŭsia, kab Tel-Aviŭ zrabiŭsia kurortam, byŭ były vučań vałožynskaj ješyvy, nacyjanalny habrejski paet Chaim Nachman Bialik.
U Tel-Aviŭ jon prybyŭ u 1924 h. paśla svaich kolkihadovych badziańniaŭ pa śviecie.
Darečy, u 1921 Chaim-Nachman Bialik źviartaŭsia da ŭładaŭ Biełaruskaj Narodnaj Respubliki, kab jany paspryjali vyjezdu jahonaj siamji z Turcyi: dziela hetaha jon navat atrymaŭ beneeraŭskaje hramadzianstva.
U Tel-Avivie Bialika apanavała dvaistaje pačućcio. Z adnaho boku jaho zachapiŭ uračysty pryjom, dzie telaviŭcy jaho ŭvažali za nacyjanalnaha paeta i navat pasialili na vulicy imia jaho samaho. Ale ŭ niazhrabnym haradku Bialik, vialiki amatar bahiemnych zborniaŭ, nie znajšoŭ nivodnaj prystojnaj kaviarni.
Zachavaŭsia publicystyčny artykuł Bialika, dzie jon hnieŭna hańbić Tel-Aviŭ. «U horadzie niama pramych vulic, doŭhich praśpiektaŭ, jakimi zazvyčaj hanaracca inšyja harady, — pisaŭ Bialik. — Da taho ž, jość vialikaja zahana: z mnohich vułak nie vidać mora».
Dalej Bialik paraŭnaŭ vitryny telaviŭskich kramaŭ ź vitrynami «maleńkaha polskaha miastečka», jakija byli na jahonuju dumku «vynikam biezhustoŭnaści rabotnikaŭ kramy, jakija staviać na vitryny ŭsio-usialakaje, biez choć jakoha estetyčnaha pačućcia».
«Najvialikšaj trahiedyjaj» u svaim artykule Bialik nazvaŭ adsutnaść u Tel-Avivie skvieraŭ.
Metafaryčna, jak usiaki paet, Bialik vykazaŭsia pra adsutnaść azielanieńnia: «Jakaja ž harotnaja taja žančyna, jakaja ŭžo ŭ maładości hublaje svaje vałasy». I chaj vas nie biantežyć, što Bialik paraŭnoŭvaje Tel-Aviŭ z kabietaj -
na iŭrycie słova «Tel-Aviŭ» — žanočaha rodu.
Dalej Bialik stavić pierad telaviŭcami prykład paŭdniovaj pryhažuni, Adesy:
z mnostvam bulvaraŭ i ŭtulnych skvieraŭ, dzie damy stajać na davoli vialikaj adlehłaści adzin ad adnaho. Reč u tym, što kinuŭšy vałožynskuju ješyvu, Bialik bolšaść svajho darosłaha žyćcia pražyŭ u «žamčužynie la mora». I Tel-Aviŭ budučyni jamu bačyŭsia padobnym mienavita da Adesy.
Ź lohkaj ruki Bialika Tel-Aviŭ pačaŭ mianiacca: da kapijavańnia paciomkinskich schodaŭ sprava, praŭda, nie dajšła, ale byli zrobleny vychady da mora, ustalavany šapiki, pravobrazy kaviarniaŭ, dzie možna było kupić hazietu i zamović kavy. Źjavilisia bulvary na adeski manier.
Paśla 1921 hoda było pabudavanaje pieršaje kazino i dziela jaho hałoŭnaja vulica Alenbi była pastupova pieranakiravana ŭ bok mora.
U 1924 adčyniŭsia pieršy plaž z dušavymi. Pačalisia sadzić płatany na datul amal šerych alejach. U 1936 źjaviŭsia port, a ŭ 40-ch miesca ŭzdoŭž plažu miesca dla špacyru.
Nam ciapierašnim, moža padasca, što adzin paet nie zdolny pamianiać abličča horadu, ale nie zabyvajemsia, što dla habrejskich pasialencaŭ Bialik byŭ maralny aŭtarytet i mieŭ vialiki ŭpłyŭ na habrejskuju supolnaść i ŭ šmat jakich inšych śfierach žyćcia.
U dadatak na pačatku XX stahodździa, času nacyjanalnaha abudžeńnia, ź viadomymi paetami raiłsia nie tolki ŭ litaraturnych pytańniach. Pa-treciaje, nie zabudziem inšych upłyvovych uradžencaŭ Adesy, što tady žyli ŭ Tel-Avivie: Meira Dyzenhofa, pieršaha mera, viadomaha palityka Uładzimira Žabatynskaha — usie jany taksama čaściakom publična pryznavalisia ŭ svaim zamiłavańni da Adesy i jaje architektury.
3. Maleńki Bierlin...
Z 30-ch hadoŭ pačaŭsia niamiecki pieryjad u žyćci horadu — pryjechała vialikaja chvala emihracyi ź Niamieččyny. Pakručasnyja vułki byli vyprastanyja, a architektary, vychadcy z Hiermanii, pačali budavać damy ŭ madernovym styli «Baŭchaŭs» i kanstruktyvizmu.
Da 20-ch hadoŭ u Tel-Avivie pracavali tolki arabskija kaviarni. Nieŭzabavie ŭzdoŭž hałoŭnych vulic i bulvara Rotšylda adčynilisia zvykłyja jeŭrapiejskamu voku, z mašynami dla hatavańnia espresa i barnaj stojkaj, kafe, ci jak tady nieŭchvalna kazali miascovyja sacyjalisty i kamunisty, u «buržuaznym styli». Pakidajučy pustyni i bahny Blizkaha Ŭschodu znadvorku, pad ich dašački prychodzili Abraham Šlonski, Alaksandar Pen i ŭłasna, Bialik, a taksama ich šanavalniki ci prosta haradskija abiboki. Pačalisia zaŭsiodnaja bahiemnaja miedytacyi z cyharetaj u adnoj ruce i z kubačkam sto razoŭ astyłaj kavy ŭ druhoj. Tel-aviŭskija kaviarni pakrysie zrabilisia centram žyćcia: tut viravali plotki i skandały, pierakazvalisia palityčnyja naviny, a taksama prymalisia a važnyja rašeńni.
4. ... i Ńju-Jork
Ciapier u Tel-Avivie viadziecca zbolšaha, jak pradkazvaŭ Bialik. Z adnaho boku, horad pa-raniejšamu pakutuje na nievyvodnuju, niejmaviernuju ciesnaść: zacisnuty z usich bakoŭ haradami-spadarožnikami, horad raście tolki za košt uščylnieńnia nasielnictva.
U adnoj humarystyčnaj izrailskaj pieradačy raspaviadajecca pra žyćcio troch tel-aviŭskich studentaŭ, jakija zdymajuć adnu kuchniu na traich, kładučysia spać u kuchonnych škafčykach i ŭ ladoŭni.
U dadadak tel-aviŭcy musiać źmirycca, što ich horad nie samy čysty siarod izrailskich haradoŭ. Ale ź inšaha boku, Tel-Aviŭ zrabiŭsia viadomym kurortam, słušnym miescam dla pakupki modnaj vopratki, juvielirnych vyrabaŭ i dalikatesaŭ. Horadam zakanadaŭcam teatralnaj mody. Tysiačy turystaŭ špacyrujuć pa vulicach, jakija nosiać imiony «adeskich mudracoŭ»: Bialika, Žabatynskaha i Dyzienhofa.
U iŭrycie navat źjaviŭsia dziejasłoŭ «lehizdanhief» — pierakłaści na biełaruskuju možna jak «pradezinhoficca»,
niaśpiešna prajścisia pa vulicy Dyzienhof, zazirajučy ŭ vitryny, siabie pakazać i ludziej pahladzieć.
Ciapier centr Tel-Aviva paraŭnoŭvajuć z centram Ńju-Jorku: jon navodnieny niepryznanymi hienijami: aktorami-pačatkoŭcami i kanceptualnymi mastakami, što ŭviečary pracujuć aficyjantami, absłuhoŭvajučy bolš paśpiachovych svaich kalehaŭ, kab udzień schadzić na prasłuchvoŭvańnie abo ŭ mastackuju majstroŭniu, ciarpliva čakajučy svajho šanca prasłavicca. Jak tolki ni nazyvajuć sami sabie nasielniki telaviŭskich kaviarniaŭ: «Pakaleńnie Kapulski» (pavodle viadomaha kaviarni, dzie ŭpadabali biracca litaratary), «pakaleńnie espresa». A svajo bahiemnaje, adarvanaje ad blizkaŭschodniaj rečaisnaści isnavańnie ŭ Tel-Avivie sami ž mastaki i litaratary paraŭnoŭvajuć z bułdyrkom pavietra, u jaki nie pratačajecca tryvožnaja realnaść, ale razam z tym, toj bułdyrok — z tonkimi ścienkami.
5. Achviary imidžu: «Biełavija» i seks-šopy
A jašče Tel-Aviŭ — stalica načnoha žyćcia: šmatlikija dyskateki i kłuby.U kancy 90-ch da roskvitu tel-aviŭskich hiej-kłubaŭ prykłałasia transseksuałka Dana Internešnł, što pieramahła na «Jeŭrabačańni». Ad imidžu načnoj stalicy Izrailu paciarpieła navat biełaruskaja avijakampanija «Biełavija». U kancy 90-ch artadaksalny habrej, peŭna, nie vytrymaŭšy liška kolkaści seks-šopaŭ i dyskatek na dušu haradskoha nasielnictva, špurnuŭ butelku z kaktejlem Mołatava ŭ vitrynu seks-šopu na vulicy Ben-Jehuda. Ahoń šparka pašyryŭsia dy źjeŭ prylehłyja kramy i ofisy, u tym liku telaviŭskaje pradstaŭnictva «Biełavija», jakoje mieściłasia niepadalok.
Pavodle haziety «Idyjot Achranot», Tel-Aviŭ zrabiŭsia horadam z «pieradaziroŭkaj kultury i mastactva», cyničnym, choć nie złaśmiešnym miehapolisam, što samastojna prykłaŭsia da stvareńnia ŭłasnaha mifu i imidžu. Hetaje miesta, jakoje zaŭsiody chacieła vyhladać «nie raŭnujučy jak zamiežny horad»: jak Adesa, jak Bierlin, jak Ńju-Jork, i, moža, tamu jakraz dziakujučy hetamu dla luboha zamiežnika jano ciapier vyhladaje admietna i niepaŭtorna, «nie raŭnujučy jak Tel-Aviŭ».
P. S. Zhubnyja čary Tel-Aviva prymusili trochi zahavarycca navat izrailskaha prezidenta, Šymona Pieresa. 4 krasavika pierad publikaj, jakaja sabrałasia śviatkavać100-hadovy jubilej Tiel-Aviva, prezident skazaŭ litaralna nastupnaje: «choć staleŭ ja ŭ Jerusalimie, ale ros u Tel-Avivie».
My ž viedajem, u jakim Tel-Avivie ros Šymon Pieres: u tym Tel-Avivie, što znachodzicca ŭ Mienskaj vobłaści Vałožynskaha rajonu i jaki nazyvajecca miastečka Višnieva.
Kamientary