«U biełarusaŭ isnuje kalektyŭny instynkt strachu»

Kiraŭnik začynienaha ŭładami pravaabarončaha centru «Viasna», vice-prezident Mižnarodnaj fiederacyi pravoŭ čałavieka (FIDH) Aleś Bialacki paviedamiŭ, jak jaho sprabavali vierbavać «orhany», paśla čaho ŭ 90-ch na Biełarusi źjavilisia pieršyja palitviaźni i ab histaryčnych karaniach zmahańnia biełarusaŭ za svabodu.

«Upieršyniu ŭ Homieli napačatku 80-ch źjaviłasia hrupa studentaŭ, jakija śviadoma razmaŭlali na biełaruskaj movie»

SN: Mnie było cikava daviedacca, što vy naradzilisia ŭ Rasiei, u Karelii. Napeŭna, za hetym staić peŭnaja siamiejnaja historyja…

Bialacki: Napeŭna, za losam majoj siamji možna prasačyć los cełaha pakaleńnia biełarusaŭ, jakija vymušanyja byli adjazdžać ź Biełarusi pa tych ci inšych pryčynach. Siamja majho baćki ŭ 1940 hodzie vyjechała z Rahačoŭskaha rajonu na zabranyja Savieckim Sajuzam u Finlandyi karelskija ziemli, vyjechali, uciakajučy ad kałhasaŭ i kalektyvizacyi. Tady ŭ Biełarusi nie było čaho jeści i dzieci prosta puchli ad hoładu. Jak raspaviadaŭ moj baćka, jany apynulisia ŭ Karelii ŭ takim pieradkałhasnym rai, ich raśsialili pa chutarach karełaŭ, jakija tak chutka ŭciakali ad SSSR, što pakinuli ŭsio, što było ŭ chacie.

Ale niahledziačy na toje, što baćka bolš za 20 hadoŭ žyŭ u Karelii, jon i jahonyja siostry i braty zaŭsiody maryli viarnucca ŭ Biełaruś. U 60-ja ŭ Biełarusi pačali budavać vialikija pramysłovyja abjekty, nabirali pracoŭnych, častka biełarusaŭ viartałasia na radzimu. Kali pierad majoj siamjoj u 1964 hodzie paŭstaŭ vybar — Śvietłahorsk ci Salihorsk,-to baćki vybrali Śvietłahorsk, bo jon byŭ bližej da radzimy i baćki i maci. Kali my viarnulisia ŭ Biełaruś, mnie było paŭtary hady.

SN: U 1986-m vy stali adnym z zasnavalnikaŭ i staršynioj tavarystva maładych litarataraŭ «Tutejšyja». Što vas pryviało da «niefarmałaŭ», u biełaruskuju nacyjanalnuju antykamunistyčnuju dziejnaść jašče da pierabudovy?

Bialacki: Ja dastatkova rana pačaŭ stavicca krytyčna da savieckaj rečaisnaści. Heta išło pastupova, pačynajučy ad pytańniaŭ, źviazanych z movaj i kulturaj. Jašče ŭ škole ja zachapiŭsia biełaruskaj litaraturaj, potym pastupiŭ na homielski fiłfak i sutyknuŭsia z rezkim abmiežavańniem užyvańnia movy, z palitykaj debiełarusizacyi, jakaja pravodziłasia tady (dy j pravodzicca i ciapier).

Byŭ unutrany pratest, spačatku indyvidualny. Kali ŭ 1981 hodzie ja pačaŭ pieršym na fakultecie paŭsiul razmaŭlać pa-biełarusku, spačatku ź mianie śmiajalisia, chutka pierastali. Paśla znajšlisia adnadumcy, i my sprabavali supraćstajać rusifikacyi na svaim uzroŭni. Upieršyniu ŭ Homieli napačatku 80-ch źjaviłasia hrupa studentaŭ, jakija śviadoma razmaŭlali na biełaruskaj movie. U 1984 hodzie, kali ja zakančvaŭ univiersitet, u nas užo niekalki dziesiatkaŭ čałaviek razmaŭlali pa-biełarusku.

Naturalna, što mocny ŭpłyŭ na nas akazvali mienskija adradžency, kali ja paznajomiŭsia ź Vincukom Viačorkam, Irynaj Viačorkaj, Siaržukom Sokałavym-Vojušam, Siarhiejem Zaprudskim, Alesiem Sušam. I tady dla mianie stała zrazumieła, što my nie apošnija z mahikanaŭ, što ŭ ruchu jość dobryja pierśpiektyvy. Faktyčna, heta ŭžo była padpolnaja biełaruskaja nacyjanalna-demakratyčnaja praca, jakaja bazavałasia na žadańni bačyć Biełaruś niezaležnaj, demakratyčnaj, z naboram hramadzianskich i palityčnych svabod.

Kali ja ŭvosień 1986 hoda pryjšoŭ z vojska, to ideja stvareńnia abjadnańnia litarataraŭ užo łunała ŭ pavietry. Za niekalki miesiacaŭ da nas dałučyłasia kala 60 čałaviek, praktyčna ŭsia najbolš aktyŭnaja pišučaja moładź. My napisali manifiest, u jakim abviaścili, što budziem zajmacca litaraturaj, i budziem rabić heta pryncypova, nie paddajučysia na tyja «prykarytnyja» vyhody, jakija vydzialali biełaruskim piśmieńnikam savieckija ŭłady ŭzamien za łajalnaść. Viadoma, manifiest hety mieŭ efiekt bomby, što razarvałasia. «Tutejšyja» brali aktyŭny ŭdzieł u ahulnych akcyjach, jakija tady ładzilisia «niefarmalnymi» biełaruskimi supołkami: heta i pieršyja mitynhi ŭ Biełarusi ŭ 1987 hodzie, heta i Dziady 1988 hoda. My byli adny ź inicyjataraŭ abjadnańnia biełaruskaj moładzi, jakoje adbyłosia ŭ 1987 hodzie na Pieršym valnym Sojmie Kanfiederacyi biełaruskich supołak, a zatym adnymi ź inicyjataraŭ stvareńnia BNF — pieršaha šyrokaha lehalnaha demakratyčnaha ruchu ŭ savieckaj Biełarusi, jaki vielmi šmat zrabiŭ dla niezaležnaści Biełarusi.

«Kožnaha z nas sprabavała vierbavać KDB»

SN: Vy razumieli, što za vašaj dziejnaściu pilna sočać adpaviednyja orhany? Jak vy da hetaha stavilisia tady, u pačatku 80-ch, u čas samaha hłybokaha zastoju? Ci havaryli vy na svaich pasiadžeńniach usio, što dumajecie, ci, vobrazna kažučy, prykładali palec da vusnaŭ?

Bialacki: Naš asiarodak byŭ padzieleny na dva koły — bolš vuzkaje, nielehalnaje, i bolš šyrokaje, adkrytaje dla ŭsich. Pieršaje, heta hrupa «Adradžeńnie», u jakuju ŭvachodziła nie bolš za 15 asobaŭ u roznyja časy. Siarhiej Dubaviec, Aleś Suša, Siaržuk Sokałaŭ-Vojuš, Vincuk Viačorka, Viktar i Jaŭhien Ivaškievičy, Hienadź Sahanovič, Hienadź Łojka, Aleś Kostka. Tam, kaniešnie, my byli vielmi ščyryja i adkrytyja.

Raspracoŭka płanaŭ našych dziejańniaŭ (a heta raźvićcio moładzievaha demakratyčnaha ruchu, vypusk nielehalnaj drukavanaj pradukcyi, my vydavali časopis «Buračok», prakłamacyi, ulotki) adbyvałasia z pryjomami surjoznaj kanśpiracyi. Ale patrapić u hetuju hrupu było zusim nie prosta, adbor tudy z bolš šyrokaha koła išoŭ vielmi ŭvažliva i nie śpiašajučysia. Naprykład, paśla majho znajomstva ź mienskimi chłopcami mnie prapanavali ŭstupić u hetuju hrupu tolki praz paŭtary hady.

Pieršaja pałova 80-ch była dastatkova suvoraja. U 1983 hodzie adbyŭsia amal poŭny razhrom dysidenckich hrupovak u Rasiei, Ukrainie, u Prybałtycy i na Zakaŭkaźzi. Tysiačy ludziej pajšli ŭ turmy. Jasna, što KDB kruciłasia vakoł našych asiarodkaŭ. Kaniešnie ž, było strašna. Było zrazumieła, što stupiŭšy na hetuju ściežku, my paźniej ci raniej sutykniomsia z mašynaj padaŭleńnia inšadumstva. Ale my surjozna pradumvali tyja kroki, jakija mahli rabić — jany byli na miažy dazvolenaha, ale farmalna da ich niemahčyma było pryčapicca. Kali my pravodzili Kupalle, ci Hukańnie viasny, śviatkavali Kalady, śpiavali falkłor, jeździli na restaŭracyju pomnikaŭ, to farmalna da takich dziejańniaŭ ciažka było pryčapicca.

Zrazumieła, što była infiltracyja ŭ toje bolš šyrokaje, «lehalnaje» koła ludźmi, jakija pracavali na KDB. Dastatkova skazać, što siarod zasnavalnikaŭ «Tutejšych» užo na pieršym pasiadžeńni byŭ adzin paet, jaki napačatku 90-ch pryznaŭsia, što jon supracoŭničaŭ z KDB.

Faktyčna orhany «pieracirali» kožnuju tvorčuju asobu, usie maje znajomyja, z kim ja maju ščyryja kantakty, havaryli, što da kožnaha ź ich padychodzili supracoŭniki KDB i sprabavali vierbavać. Padychodzili da mianie taksama, kali ja ŭžo byŭ staršynioj «Tutejšych». Ale našy spatkańni skončylisia paśla pieršaha razu, bo ja admoviŭsia praciahvać niejkija kantakty, chacia mnie abiacali adno-druhoje-treciaje. U nas była vypracavana ćviordaja pazicyja, što ni ŭ jakija hulni z hetaj kantoraj hulać nie pažadana.

«U 1996 hodzie my nie dumali, što daviadziecca tak doŭha zajmacca pravaabarončaj dziejnaściu»

SN: Z 1992 pa 1996 hod vy byli deputatam Minskaha harsavieta, taksama ŭ 90-ja vy byli namieśnikam staršyni BNF. Kali ŭ vas źjaviłasia žadańnie ci nieabchodnaść iści ŭ pravaabarončuju dziejnaść? Dapamoh vopyt paŭpadpolnaha isnavańnia?

Bialacki: U pačatku 90-ch my zajmalisia pravaabarončymi pytańniami praz uładnyja miechanizmy. Ja sam uvachodziŭ u kamisiju harsavieta pa represavanych u 30-50-ja hady, jakaja zajmałasia reabilitacyjaj represavanych. I dumałasia, što asnoŭnyja hramadskija i palityčnyja pravy buduć vyrašacca ŭ parłamienckim, zakanadaŭčym poli. Ale paśla abrańnia Łukašenki situacyja źmianiłasia. Kali viasnoj 1996 hoda byŭ z užyvańniem hvałtu razhromleny «Čarnobylski šlach», adbylisia sutyčki ź milicyjaj, to tady ŭźnikła hrupa pa chutkim akazańni dapamohi — zatrymanym i ichnim siemjam.

Ale, na žal, hetym usio nie skončyłasia — źjavilisia pieršyja palitźniavolenyja. Nahadaju, ad 1988 hoda, kali byli razahnanyja Dziady, u Biełarusi da 1996 hoda nie razhanialisia vuličnyja demanstracyi. Tamu ŭ hramadstvie byŭ peŭny šok, my advykli ad taho, što takoje moža adbyvacca. Tamu nie dziva, što ŭźnikła naša pravaabarončaja arhanizacyja «Viasna-96». Ale ščyra skažu, tady my nie dumali, što daviadziecca pracavać hetak doŭha.

SN: Ci adroźnivajucca biełarusy čym-niebudź u halinie pravoŭ čałavieka ad inšych nacyjaŭ? Jak u hetaj śfiery vyjaŭlajecca naš mientalitet? Časta kažuć, što dla bolšaści biełarusaŭ važnyja tolki sacyjalnyja pytańni, a pravy čałavieka i svabody — heta dastatkova abstraktnyja rečy dla vielmi mnohich…

Bialacki: Vidać, sapraŭdy bolšaść biełarusaŭ davoli pasiŭna i aściarožna staviacca da abarony svaich hramadskich i palityčnych pravoŭ. Heta ŭ kryvi z stalinskich časoŭ — bojaź i niedavier da hramadskaj dziejnaści, bo isnuje razumieńnie, što ty zaŭsiody možaš paciarpieć za heta.

SN: A jak vy staviciesia da nastupnaj viečnaj dylemy: adny kažuć, što spačatku treba padniać ekanomiku, narodzicca siaredni kłas, i jon užo pačnie dumać pra pravy i svabody. Inšyja ž kažuć, što tut niama takoj marksisckaj zaležnaści ad ekanomiki, maŭlaŭ, raście i bahacieje Kitaj, ale pravoŭ tam bolš nie stanovicca, a ŭ bahatych arabskich krainach niama i movy pra demakratyju?

Bialacki: Naturalna, ja šmat razoŭ dumaŭ pra heta. Usio ž taki sapraŭdy, kali hramadstva bolš zamožnaje, jano bolš mabilnaje, heta daje bolš mahčymaściaŭ dla spaznańnia śvietu, sacyjalnaha i hramadskaha prahresu. Chacia ja zhodny, što heta nie paŭsiul tak, i časam tut pieraškadžajuć nacyjanalnyja tradycyi.

Ale ŭ nas, u Biełarusi, tradycyi zmahańnia za svabodu i demakratyju majuć vielmi mocnyja histaryčnyja karani. Załaty viek, apošniaja tracina XVIII stahodździa, kali ŭ nas bujali roznyja fiłasofskija škoły, kali myślary raźvivali paniaćcie pravoŭ čałavieka, jakoje ŭpieršyniu zahučała tady na našych ziemlach, mieli dostup da ŭłady i zajmalisia pieraŭtvareńniami ŭ ekanomicy i adukacyi. Jany ŭ tyja časy ŭžo rychtavali admienu pryhonu, i sam Ž.-Ž. Ruso źbiraŭsia pierajechać žyć u Biełaruś. Heta byŭ vielmi cikavy čas, jaki skončyŭsia z padziełami Rečy Paspalitaj i akupacyjaj Biełarusi despatyčnaj Rasiejskaj impieryjaj.

«Časam možna pačuć: «dy kińciesia vy, zajmajeciesia aby čym. Aby vajny nie było»

SN: Paśla źmieny režymu naŭrad ci ŭ biełaruskich pravaabaroncaŭ adrazu źniknie praca?

Bialacki: Hramadstva nie mianiajecca tak chutka. Źmiena luboj ułady nie pryvodzić da strukturnych źmienaŭ u hałovach, jany nie prachodziać za adzin hod. My jašče doŭha musim pracavać nad aśvietaju našaha hramadstva, kab ludzi razumieli, što takoje pravy čałavieka…

SN: Nu voś žyvie zvyčajny biełarus, jaki chodzić na pracu na zavod ci ŭ ofis. Jon usim u pryncypie zadavoleny i ni ŭ čym nie bačyć parušeńnia svaich svabod. Jak jamu dakazać, što jon žyvie ŭ niepravavoj dziaržavie i što jon pavinien vystupić u abaronu svaich pravoŭ?

Bialacki: Sapraŭdy, dastatkova časta možna pačuć: «dy kińciesia vy, zajmajeciesia aby čym. Aby vajny nie było». Albo — «pry Stalinie było lepš, bo byŭ paradak». Heta kažuć ludzi, vychavanyja ŭ tatalitarnaj sistemie, jakija nie razumiejuć, što takoje pravy čałavieka. Naŭrad ci jość mahčymaść im niešta patłumačyć, jany ŭžo sfarmavanyja, i takimi zastanucca.

Ale ludzi vielmi časta mianiajucca, kali sustrakajucca ź niespraviadlivaściu, što datyčyć mienavita ich. Voś tady źmieny adbyvajucca vielmi chutka. I kali raptam jany traplajuć za kraty ci sustrakajucca ź biaźlitasnaj usiemahutnaściu dziaržavy, tady jany pačynajuć havaryć pra pravy čałavieka, źviartajucca ŭ pravaabarončyja arhanizacyi.

Ale kali čałavieka heta nie datyčyć, to jon časta i nie žadaje raspluščyć vočy, pahladzieć, što robicca navokał. Bo jość kalektyŭny instynkt strachu, zakładzieny jašče ŭ stalinskija časy — nie ŭłazić, nie vytyrkacca, nie fihuravać. I adna z našych zadačaŭ u pracy z hramadstvam — pierałamać hety strach, kab čałaviek adčuvaŭ siabie bolš hodnym i vartym pavahi.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0