Vitaŭt Martynienka. Try historyi Michasia Zabejdy-Sumickaha

Vitaŭt Martynienka

Try historyi Michasia Zabejdy-Sumickaha

Na pačatku 80-ch ja pryjšoŭ u maładziožny druk Biełarusi z dyplomam muzyčnaha krytyka. Rok tady byŭ zabaronieny, prychodziłasia pisać najbolš pra klasyku. Heta była biasprojhryšnaja tema: klasyka — heta śviatoje, da taho ž pravieranaje časam. I voś uletku 1985 hodu my padrychtavali kampilatyŭnuju publikacyju (pavodle artykułaŭ ź litoŭskaj, českaj, polskaj presy, zalitavanaj užo cenzarami) pra žyćcio i tvorčaść Michasia Zabejdy-Sumickaha. Jakoje ž było ździŭleńnie, kali nabrany ŭžo materyjał byŭ źniaty z hazetnaj pałasy. Hałoŭlit vynies kateharyčnaje tabu: dla Biełarusi heta nia pojdzie.

Zabarona publikacyi mieła rozhałas u kołach biełaruskaj intelihiencyi, i nieŭzabavie ja daviedaŭsia, što heta byŭ nie adzinkavy vypadak. Na toj čas užo spraviŭ «šufladnuju dziesiacihodku» artykuł Siarhieja Paniźnika pra Michasia Zabejdu-Sumickaha. Viadomy biełaruski paet jašče ŭletku 1975 hodu byŭ u Prazie — miescy apošniaha prytułku hienijalnaha śpievaka — i asabista sustrakaŭsia ź jašče žyvym Zabejdam.

Tolki 2 červienia 1990 hodu ŭdałosia apublikavać tyja archiŭnyja natatki ŭ muzyčnym dadatku da «Čyrvonaj źmieny» — «Notnym arkušy». Publikacyja pryśviačałasia 90-hodździu z dnia narodzinaŭ śpievaka i mieła zahałoŭkam symbaličnuju cytatu ź jahonaj spoviedzi — «Adhukniciesia, pakul žyvu».

Zabejda naradziŭsia 14 červienia 1900 hodu ŭ vioscy Šejpičy na Pružanščynie. Dvajnoje proźvišča ŭ jaho ad baćki — Ivana Zabejdy ź vioski Nieścieravičy, i maci — Alaksandry Sumickaj ź vioski Šejpičy. Paśla škoły ŭ Hałoŭčycach jon pastupaje ŭ Maładečanskuju nastaŭnickuju seminaryju. Pieršaja suśvietnaja vajna prynosić u hetuju biełaruskuju siamju niazvykłaje dahetul paniaćcie — biežancy.

1915 hod — heta pakutnaja daroha na ŭschod, u hłyb zahnivajučaj užo imperyi: Miensk, Smalensk, Tamboŭščyna, Pienza, Ałtaj.

Jon tolki čuŭ na pakutnych darohach biežanstva, što jahonaja radzima — Biełaruś — abviaściła svaju niezaležnaść (1918). Ale kali ŭ 1935 hodzie jon znoŭ stanovicca pierad kardynalnym vybaram — suśvietnyja badziańni słavutaj zorki abo synoŭskaje adčuvańnie radzimy-maci, pytańnie viartańnia na radzimu vyrašaje ŭžo inšaja dziaržava. Polšča. I Polšča daje dazvoł. M. Zabejda-Sumicki vystupaje ŭ biełaruskich haradoch (Ružany, Biełastok, Baranavičy, Bieraście, Horadnia)…

Pa vajnie słavuty hienij sceny zastajecca žyć u Čechasłavaččynie, vystupaje z kancertami, zapisvajecca ŭ studyjach, vykładaje. Jon, biełarus, nikoli nia mieŭ savieckaha hramadzianstva, i praz heta jamu doŭha nie vypadała adčuć podych padsavieckaj radzimy. I ŭsio ž pad čas Chruščoŭskaj adlihi, ŭ 1963-im, jaho, suśvietnuju biełaruskuju słavutaść, narešcie zaprasili ŭ Savieckuju Biełaruś. Heta byŭ prosta furor: anšlahi ŭ Miensku, Horadni, Vaŭkavysku, Słonimie, Mahilovie, Homieli… Dzieści jaho pamiatała publika (Zachodniaja Biełaruś), chtości adkryvaŭ jahony hienij upieršyniu (Uschod), ale zachapleńnie było adnolkavaje.

Jon tak i nie pryniaŭ savieckaha hramadzianstva, choć maryŭ pra Biełaruś. Mo patychała miarćviačynaj Savieckaja Biełaruś, jakaja zachaplałasia jahonymi śpievami, ale sama ŭžo zabyłasia na rodnuju pieśniu. Zabyłasia nastolki, što pa skančeńni taje adlihi dazvoliła ścierci z svajoj pamiaci i hetak słavutaje imia.

Ja pryjšoŭ na hety śviet užo paśla taho chruščoŭskaha raju, kali Savieckaja Biełaruś, zhubiŭšy nahavicy, niesłasia da kamunizmu. Što moh ja viedać pra Zabejdu-Sumickaha, kab dastojna ŭšanavać jaho ŭ svajoj dušy: ahulnasajuznaja firma hukazapisu «Miełodija» nia vypuściła nivodnaj kružełki choć z adnoj jahonaj pieśniaj (a jon ža byŭ jašče j kampazytaram), a mienski «Stalinski rajpramkambinat» jaki vypuskaŭ tut kružełki raniej, tyražavaŭ pradukcyju novych haspadaroŭ Biełarusi (Kravcova, Ladova, Siłanťjeva, Pietrova i h.d.) Ale pieršaje prafesijnaje spatkańnie z zabaronaj, jakaja lažała na losie hienija ŭ hetaj krainie, dało mnie nakirunak pošuku.

Najbližejšy horad, dzie zachavalisia ślady Zabejdy-Sumickaha — polski ciapier Biełastok. Tam, u hałoŭnaj upravie BHKT, ja i znajšoŭ pieršy dysk, dzie słavuty tenar śpiavaje ŭ supravadžeńni arkiestru (Muza, 1965). Adrecenzavaŭšy jaho ŭ «Notnym Arkušy», ja atrymaŭ šmat vodhukaŭ, a siarod ich była i infarmacyja z Kanady pra toje, što łonhpłej Zabejdy-Sumickaha vydavała ŭ 60-ch hadoch jašče j tamtejšaja firma «Pahonia-records». Heta było, badaj, samaje dychtoŭnaje vydańnie — z vydatnym hukam, u zhrabnaj kardonavaj vokładcy.

Čas išoŭ, a historyja adkryćcia svajho Zabejdy-Sumickaha nie skančałasia. U pačatku 90-ch małady biznesmen, zasnavalnik i vydaviec hazety «Biełaruski kalekcyjaner» Uładzimier Ciarochin, pačuŭšy Zabejdu ŭ maim hit-paradzie na radyjo «Svaboda» (1 miesca pieśni «Małady dubočak» u červieni 1993 hodu), prapanavaŭ paznajomicca ź jahonym zboram dyskararytetaŭ. Akazvajecca, sam Michaś Zabejda-Sumicki prezentavaŭ asabista Ŭładzimieru Karatkieviču, a toj — Stanisłavu Ciarochinu, z ruk jakoha ŭžo pryniaŭ spadčynu syn Uładzimier, dva vydańni Zabejdavych śpievaŭ ad češskich firm («Suprafon», 1968). Adzin ź ich (farmatu grand) źmiaščaje 6 hišpanskich i 6 biełaruskich narodnych piesień, a druhi (farmatu giant) składajecca z 17 biełaruskich piesień i ramansaŭ, u tym liku i ŭłasnaha tvoru śpievaka na vieršy Maksima Tanka. Na abiedźviuch hetych kružełkach našamu ziemlaku akampanuje česki pijanist Alfred Holečak.

Heta toj nacyjanalny skarb, da jakoha biełarusy padyšli ŭ apošniuju čarhu, kali Zabejdu ŭžo ŭšanavaŭ uvieś śviet.

Voś my j padyšli da taho, dziela čaho pisaŭsia artykuł: Zabejdaŭ dysk treba pieravydać. Sučasnaja technika heta dazvalaje. Nie adhuknulisia, pakul žyŭ, dyk adhukniciesia, pakul žyviacie vy. Takija pieśni zdolnyja viarnuć nam adčuvańnie narodu.