Tamu što ty — biełaruski litaratar

Jak vyjšła, što ŭ našaj asobna ŭziataj krainie peŭnaja kolkaść nasielnictva ŭparta nie zvažaje na isnavańnie biełaruskaje movy? Jak zdaryłasia, što jana (hetaja peŭnaja kolkaść) ličyć (proćmu ŭžo hadoŭ) našuju movu kałhasnaj, hrubaj, kastrubavataj? Jana (hetaja kolkaść) stvaryła sabie zručnuju lehiendu: «pa-biełarusku pravilna razmaŭlać nichto nia ŭmieje».

Jak im rastłumačyć, što za doŭhija hady karystańnia hetaj movaju tabie paprostu značna lahčej vykazvać joju svaje dumki j pačućci, čymsia niejkaj inšaj. Raniej na pytańni, čamu havoryš pa-biełarusku, ty pačynaŭ doŭhija tłumačalnyja pramovy. Surazmoŭca nie skaraŭsia, zaviazvałasia biazhłuzdaja dyskusija, u jakoj naradžałasia nia iścina, a ŭzajemnaje nieprymańnie. Ciapier ža ty havoryš: «Tamu što ja — biełaruski litaratar». Pytańni źniatyja. Bo narod pamiataje jašče epochu, kali była elita — paety ź piśmieńnikami — i im dazvalałasia razmaŭlać pa-tutejšamu. Ich pavažali. Choć i nie razumieli.

Jak zdaryłasia, što biełaruski asiarodak pieraŭtvaryŭsia ŭ koła emihrantaŭ u svajoj rodnaj krainie? Havoračy pa biełarusku paŭsiul — va ŭsich momantach svajho zvyčajnaha žyćcia, hetyja ludzi (nu, nia ŭsie, naturalna, ale bolšaść) zamknulisia na svajoj asobie, u lepšym vypadku na svajoj siamji, na kantaktach z sama bolej dvuma dziasiatkami analahičnych asobaŭ. Nie, u hetym kole idzie svajo žyćcio, vydajucca knihi, hazety, jość svaja muzyka, svaje navučalnyja ŭstanovy… Usiaho hetaha vielmi mała. Jak u nacmienšaści. Adsiul — złość, ahresiŭnaść, rasčaravańnie, niaspraŭdžanaść u žyćci. Čałaviek, što vychodzić za miežy koła, idzie ŭ biznes, dziaržaŭnyja struktury, redka viartajecca nazad. Dyj naŭrad ci jaho prymuć.

«Nacmienšaść» pahardžaje «prostym narodam», što vyraksia karanioŭ, pluje na svaju movu, zvyčai, tradycyi, kulturu. «Prosty» ž narod pahardžaje imi — «zacyklenymi», kiepska apranutymi, viečnymi studentami, ź ichnymi ahresiŭnymi pramovami, nikomu nie zrazumiełymi, i buntarskim ahniom u vačoch (varjaty!).

Čamu nichto nia robić kroku nasustrač svajmu narodu? Čamu enerhija idzie daastačy na svarki, na mižsobnyja j usialakija inšyja razborki? Čamu ŭsio bolej vorahaŭ siarod svaich, a na čužych užo nie staje času? Jak zdaryłasia, što asoby našych lideraŭ stalisia drobnymi dy adyjoznymi? Čamu ich nichto nie ŭsprymaje?

Varta było na chvilinu razyścisia z Maskvoj, jak usie zahuli: «Voś narešcie jon niešta pačynaje razumieć, jon mianiajecca da lepšaha, bo ž lepiej svaje niahiehłyja, čymsia čužyja — jakija jany tam ni jość! Chutka ŭsio pamianiajecca».

Ničoha nia źmienicca. Nichto ničoha nie pačynaje razumieć, bo ŭsie ŭsio daŭno vyrašyli dačynna kirunkaŭ, vektaraŭ i aŭry svajoj dziejnaści. Zrazumiejcie: kali va ŭładzie buduć tyja samyja ludzi, dyk budzie ŭsio toje samaje — hipertrafavanaja družba z Maskvoj, pałacy respublik, ladovyja pałacy, sport i respublikanskija śviaty z šašłykami j harełkaju.

Ty vychodziš na šyrokuju aŭdytoryju, milhaješ u televizii, štości havoryš pa radyjo… Ciapier ciabie słuchajuć, ty možaš pra niešta havaryć «nibyta kampetentna», nakidać svajo mierkavańnie. A tvaje mierkavańni, napramki tvaje dziejnaści j tvaja ŭnutranaja asnova za hetyja hady hetaksama nie źmianilisia, jak nie źmianiłasia ničoha j u adkaznych vysokich dziaržaŭnych asobaŭ. Čamu ž tvaje byłyja adnadumcy tak kiepska da hetaha staviacca? Čamu jany ličać, što ty pradaŭsia, «apapsieŭ», užo zusim nia toj, što raniej? Tamu što ty ciapier naležyš nia tolki ichnamu vuzkamu kołu. Ale ž vy kaliści razam imknulisia da hetaha — vyjści na šyrejšaje koła, na ahulnabiełaruskuju prastoru, kab vas narešcie pačuła jak maha bolej ludziej! Što ž zdaryłasia? Čamu toje, što ŭ palakaŭ pačałosia ź pieramohaju, u nas ciahniecca pad pryhniotam, i viaducca dźvie vajny: z čužyncami j svaimi — paralelna. A z taho pałki zamučanyja daščentu, siadziać u akopach, brudnyja, vašyvyja j hałodnyja. Aryjenciry stračanyja (nia toje, što ŭ kiraŭnikoŭ dziaržavy); z čaho pačynałasia vajna, nichto nia pamiataje; ideały zhubili svoj blask — adno rospač i złość. «My nie vinavaty, vinavaty jany, vinavata sytuacyja, vinavata kiraŭnictva, kiepskaje nadvorje j biełaruski narod».

Nichto nia lubić narodu: jon i «tupy», i «durny», i «šeraja masa». Tamu j narod nikoha nia lubić. Z tych, chto nia lubić jaho. A dziaržava jaho lubić. Jana jaho ŭchvalaje, havoryć, što jon — samy lepšy ŭ śviecie j usio ŭ nas tut vyrašaje: jak jon skaža, tak i budzie. Bo narod — pracavity, pamiarkoŭny, haścinny, haspadarlivy. Narod-pracaŭnik. Tamu narod lubić dziaržavu pad čyrvona-zialonymi ściahami. Niejkaha pradstaŭnika narodu — raz! — i pasadzili. Nadoŭha. Bo kraŭ (złoŭžyvaŭ, pieravyšaŭ paŭnamoctvy, parušaŭ…). Narodu j heta daspadoby. Narod dumaje: dziaržava ŭ nas mocnaja, kali-nikali j pakarać moža. Tak i musić być. Pry tym, što balšynia taho narodu kradzie, parušaje j złoŭžyvaje. Sada-maza? Zatoje jość pačućci.

Nikoha ty nie pierakanaješ. Usie daŭno pierakanany. Kožny maje svoj stryžań, i stryžań hety va ŭsich rozny — złość, rospač, chitraść, luboŭ… Dyk čamu ty pišaš pra ŭsio heta? Viedaješ, čamu? Tamu što ty — biełaruski litaratar.

«Naša Niva» / Radyjo «Racyja»

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0