Zakon dura. A my?

Dla našaha hramadztva paniatak svabody słova, jak i ŭvohule luboj inšaj svabody pakul što mała što značyć. Piša Vital Taras.

Historyja z vydaleńniem vyjavy mastaka Alaksieja Maračkina z fatahrafii ŭ knizie, vypuščanaj niadaŭna “Mastackaj litaraturaj” vyhladaje adnaznačna. Dumajecca, kali b takoha vypadku ŭ Biełarusi dahetul nie było, načalstvu jaho daviałosia b prydumać. Kab možna było potym ŭklučać u jakaści ilustracyi dla chrestamatyi pa historyi cenzury.

Zaŭvažcie – nichto z tych, chto mieŭ dačynieńnie da vydańnia knihi, nie adprečvaje sam fakt. Kožny sprabuje davieści tolki, što nia maje da jaho nijakaha dačynieńnia. Nie, kab vysokaje načalstva zajaviła: heta zroblena ŭ intaresach dziaržavy! To bok, u imia jaje intaresaŭ my “vyrazali” j budziem “vyrazać” usich, chto nam nie padabajecca. Zamiest hetaha – maŭčańnie.

Niama siońnia aficyjnych zastupnikaŭ u cenzury.

Chacia, nia vyklučana, urešcie budzie zaŭjalena, što adbyłasia “techničnaja pamyłka”. I chacia tavaryš Stalin kazaŭ, što ŭ kožnaj pamyłki jość imia j proźvišča, u dadzienym vypadku, kaniečnie, imionaŭ nie budzie. Budzie jak u savieckaha satyryka Rajkina: “Chto šyŭ harnitur? – My!”

Prykra tolki, što cień hučnaha skandału ŭskosna laža nia tolki na dziaržaŭnaje vydaviectva, ale j na knihu, pryśviečanuju śvietłaj pamiaci Mikoły Sieleščuka.

A voś vypadak sa Źdźvižkovym, asudžanym za karykatury, mnohim padajecca nia nastolki adnaznačnym. Navat u kamientarach na hetuju temu ŭ “Našaj Nivie” niaredka možna sustreć takoje mierkavańnie: čałavieka, mabyć, i škada (choć mnohija pišuć – mała dali), ale zakon jon parušyŭ, tamu pavinien siadzieć u turmie.

Tak by mović, dura lex sed lex. Zakon suvory, ale heta zakon.

Tolki čamuści jon nie zusim byvaje suvory, kali razmova tyčycca cenzury, zabaronienaj Kanstytucyjaj RB. Možna cenzuravać televystupy apazycyjnych kandydataŭ na prezydenckich vybarach (jak u vypadku z Kazulinym i Milinkievičam). Pra «plamy ŭ hazetach» užo i ŭspaminać ciapier śmiešna. Jak i pra kanstytucyjnaje prava hramadzianaŭ na infarmacyju – u śviatle aficyjnych dačynieńniaŭ čynoŭnikaŭ i žurnalistaŭ.

A ŭ vypadku z karykaturami zakon spracavaŭ, što nazyvajecca, amal na poŭnuju katušku.

Pravilna pasadzili

Mnie daviałosia niadaŭna sustreć u internecie takoje mierkavańnie (cytuju blizka da tekstu): «Pravilna zrabili, što pasadzili Źdvižkova, i niama čaho jaho abaraniać. Niama nijakaj svabody słova nidzie. Jość manipulacyi z metaj zarabić na hetym punkty. Tak, hazeta «Zhoda» prosta chacieła pryciahnuć da siabie ŭvahu, drukujučy karykatury. A ciapier z dapamohaj skandalnaha pracesu niechta chacieŭ vyklikać mižnarodny skandał, što jamu (im) udałosia?»

Tut sprava navat nie ŭ adsutnaści lohiki – čamu ž dziaržava narvałasia na taki skandał, jaki nanosić škodu jaje reputacyi? Jakija zahadkavyja siły prymusili jaje? (Adkaz viadomy – kaniečnie, žydamosony na čale z amerykanskim uradam.)

Sprava ŭ tym, što tut, jak i ŭ va mnohich inšych kamentarach, niama ni kaliva ŭśviedamleńnia kaštoŭnaści svabody słova. Miž inšym, zaŭvažu, što ni hety čałaviek, ni mnohija inšyja jaho adnadumcy navat nie pasprabavali adšukać u internecie dackija karykatury na praroka Muchamieda (heta zrabić vielmi lohka), kab zajmieć ułasnaje mierkavańnie pra stupień «ekstremizmu» tych malunkaŭ. A navošta?

Padobnyja «dyskutanty» ź lohkaściu padachipili padkinutuju im dumku, byccam vyjavy ludziej zabaronienyja isłamam. Ale dastatkova zajści ŭ internet i pabačyć tam, naprykład, malunak praroka Muchammieda, uziaty z Karanu XVII stahodździa.

A mabyć, uvohule varta zabaranić internet, razam z usimi malunkami i tekstami, kab nie było nijakaha relihijnaha ekstremizmu? I nijakich inšych dumak?

U tym i paradoks, što zaciatyja praciŭniki svabody słova achvotna karystajucca joj, drukujučy svaje «opusy» i «dumki» va ŭsiaśvietnym siecivie.

Chacia, čaho tut ździŭlacca? U 1917-m balšaviki razdrakonili j zabaranili ŭsie «varožyja typahrafii» u Rasiei. A potym 70 hadoŭ trymali manapoliju na ŚMI z dapamohaj samaj žorstkaj cenzury. A kali ŭ 1991-m Jelcyn sprabavaŭ začynić hazetu «Praŭdu», kamunisty ŭźniali masavuju hnieŭnuju kampaniju ŭ abaronu svabody druku. Z taho času ŭ Rasiei niama bolšych abaroncaŭ svabody, demakratyi j pravoŭ čałavieka jak kamunisty.

Jość svaboda słova dla siabie, na jakuju nichto nia maje prava zamachvacca. I jość svaboda słova dla inšych – jana vykarystoŭvajecca vyklučna ŭ metach «spekulacyjaŭ» i roznaha rodu machinacyjaŭ.

A ŭ vas niehraŭ linčujuć…

Jak praviła, procipastaŭjalecca naša «maładaja demakratyja» (raniej kazali – savieckaja, potym u Kramli vynajšli jašče adzin termin – «suverennaja») amerykanskaj. Ameryka, jasnaja sprava, kraina «padvojnych standartaŭ», «iłžedemakratyi» dy ŭjaŭnaj svabody słova. Jak u starym savieckim anekdocie pra Kisyndžera j Hramyku: na ŭsie abvinavačańni ministar zamiežnych spravaŭ SSSR adkazvŭ: «A ŭ vas niehraŭ linčujuć…)

Dla taho, kab adčuć roźnicu pamiž standartami, jakija panujuć u ZŠA i ŭ Biełarusi, albo ŭ Rasiei, dastatkova paraŭnać prezydenckija vybary tam i tut. Kolki było biezapelacyjnych zajavaŭ i hłybokaj ironii rasiejskich i biełaruskich «palitolahaŭ» nakont kandydatury Makkiejna: jamu, maŭlaŭ, daŭno treba vyjści ŭ tyraž, jamu ničoha nia śviecić, nijakich šancaŭ i h.d. Asabliva nie cpadabałasia aŭtaram «prahnozaŭ» fraza Makkejna, što ŭ vačach Pucina jon pračytaŭ usiaho try litary: K.G.B. (Iraničny pieryfraz viadomaj frazy Buša pra toje, što ŭ vačach Pucina jon ubačyŭ dušu.) Jak ža taki čałaviek možna ŭznačalić ZŠA?

Z hetkaj ža apelacyjnaściu davodziłasia, što budučym prezydentam stanie Hiłary Klintan. Ale napiaredadni «super-puper-aŭtorka” 5 lutaha nichto z surjoznych amerykanskich palitahladalnikaŭ ci sacyjolahaŭ nie śpiašaŭsia nazvać jaŭnych favarytaŭ “prajmeryz” -- ni ŭ respublikancaŭ, ni ŭ demakrataŭ. Usio kančatkova moža vyrašycca tolki padčas ich źjezdaŭ. A paśla – 4 listapada 2008 hodu, u dzień vybaraŭ. I ničoha, takaja niapeŭnaść, adsutnaść “pierajemnika” nie adbvivajecca na žyćci krainy. Finansavy kryzis moh by adbycca pry lubym prezydencie ZŠA. A rašeńnie źnizić padatki dla ŭsich amerykanskich pradprymalnikaŭ jaŭna nie stasujecca z praktykaj “bizuna” ŭ vyrašeńni ekanamičnych pytańniaŭ u Biełarusi.

Mara pra źnikalnik

Vidavočna, paŭtarusia, što dla biełaruskaha hramadztva paniatak svabody słova, jak i ŭvohule luboj inšaj svabody pakul što mała što značyć. Spadar Silicki ŭ svaim niadaŭnim artykule paraŭnaŭ hramadztva RB na sučasnym etapie z hareźlivaj dziaŭčynaj-padletkam, patreby jakoj rastuć i jakaja pačynaje ŭžo praz heta nia słuchacca taty. Vobraz pryhožy, ale, jak na maju dumku, pakul daloki ad rečaisnaści. Kali ŭžo karystacca połavaŭzrostavymi katehoryjami, dyk naša hramadztva, chutčej, nahadvaje maleńkaje dzicia (hadoŭ hetak 7-8), jakomu pryjšoŭ čas ranicoj ustavać, kab iści ŭ škołu. Darosłyja sprabujuć jaho raskaturchać, ale jon z usich siłaŭ ściskaje pavieki, udajučy, što mocna śpić.

U amerykanskaha fantasta Hienry Katnera jość seryja apaviadańniaŭ pra Hohbenaŭ – radzinu mutantaŭ. Małodšy Hohben adnojčy vynajšaŭ cacku – čaroŭnuju pryładu , jakuju navaŭ “źnikalnikam”. Naviadzieš taki źnikalnik na čałavieka, jaki tabie nie padabajecca, ci pradmiet – i voś jon užo źnik biaź śledu. Dziciačuju maru zajmieć taki prybor, vidać, zachavałasia ŭ dušy šmat kaho z darosłych. Asabliva, siarod vysokich čynoŭnikaŭ. Sapraŭdy – čym kiepska: navioŭ prybor na Maračkina ci Źdźvižkova, ci jašče na kaho-niebudź, a ich užo niama. A niama čałavieka – niama prablem, jak viadoma.

Chvaroba infantylizmu dla hramadztva niebiaśpiečnaja, bo lečycca vyklučna radykalnymi srodkami. Jakija mohuć być jašče horšymi za chvarobu. Nivodnamu narmalnamu čałavieku nie chaciełasia b dla svajoj krainy revalucyi ci chacia b ekanamičnaha i palityčnaha kryzisu. A jany rana ci pozna stanoviacca niepaźbiežnymi, kali nie hladzieć na śviet šyroka raspluščanymi vačyma. (Eyes Wide Shut – heta chaj zastajecca ŭ historyi kino.)

Jasna, što hramadztvu ŭ cełym ciažka heta ŭśviadomić. Nu, a što ž naša intelektualnaja elita – piśmieńniki, mastaki, navukoŭcy? Heta ŭžo zusim inšaja historyja... Ale, vyhladaje, nia mienš sumnaja.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0