Deputat Zdanovič daŭ interviju radyjo «Svaboda»

Staršynia kamisii pa adukacyi, kultury, navucy i navukova-techničnym prahresie pałaty pradstaŭnikoŭ Uładzimir Zdanovič byŭ hałoŭnym raspracoŭnikam novaha zakonu ab pravapisie.

Na minułym tydni zakonaprajekt ab praviłach biełaruskaj artahrafii i punktuacyi byŭ padrychtavany kamisijaj da razhladu ŭ druhim čytańni pałataju pradstaŭnikoŭ. U zakonaprajekt uniesienaja adna istotnaja źmiena – z dumkaju mienavita pra «Našu Nivu», časopis «ARCHE» i internet-sajty, što vychodziać klasyčnym pravapisam — z tekstu prajektu vykraślenyja słovy ab vykarystańni novaj redakcyi Praviłaŭ artahrafii i punktuacyi ŭ aficyjnych znosinach. Z hetaj źmieny žurnalist radyjo i pačaŭ razmovu z Uładzimiram Zdanovičam.

— Ci aznačaje źmiena farmuloŭki ŭ zakonaprajekcie, što pa-biełarusku možna budzie pisać tolki pavodle tych ustanaŭleńniaŭ, jakija ciapier dapracoŭvajucca i buduć zaćvierdžanyja razam z zakonaprajektam.

Uładzimir Zdanovič: Sapraŭdy, my hetyja słovy vyklučyli z tekstu zakona dla taho, kab pa-pieršaje ŭsio-taki nie było vyklučeńniaŭ ni dla kaho, tamu što my ličym, što zakon – jon źjaŭlajecca adzinym dla ŭsich i pavinien vykonvacca absalutna ŭsimi. A tak zdaryŭsia b taki vypadak, naprykład, kali b my pisali zakon ab pravaparušeńniach i zrabili b dla asobnaj katehoryi hramadzian vyklučeńnie – što jany mohuć rabić hetyja parušeńni i im ničoha za heta nia budzie. Jak by da hetaha adnieślisia inšyja ludzi? Kaniešnie, drenna, i heta nie było b zakonam. Tamu my vyklučyli hetyja słovy i akramia taho zaraz navat dumajem ab tym, kab unieści dapaŭnieńni ŭ zakon, jakija b havaryli ab tym, što asoby biez hramadzianstva, jakija taksama pražyvajuć na terytoryi Respubliki Biełaruś, pavinny taksama kiravacca praviłami biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi pry vykarystańni biełaruskaj movy. Zakon pavinien raspaŭsiudžvacca na ŭsich.

— Čamu, na Vašuju dumku, siońnia patrebnaja mienavita takaja strohaja rehlamentacyja vykarystańnia piśmovaj litaraturnaj biełaruskaj movy?

Zdanovič: Usio bolšaja kolkaść ludziej, nia tolki navukoŭcaŭ, a navat zvyčajnych prostych ludziej, jakija karystajucca biełaruskaj movaj, prychodziać da vysnovy, što kali isnujuć niekalki varyjantaŭ arfahrafii, to heta ŭsio ž taki pryvodzić u rešcie rešt da razbureńnia movy. Heta možna paraŭnać jak toj biblejski prykład, kali ludzi budavali vialikuju viežu, kab dabracca da niabiosaŭ, a potym Haspodź pabłytaŭ ichnija movy i vieža zastałasia niedabudavanaja i navat potym razburyłasia. Tak moža adbycca i z našaj biełaruskaj movaj. Asabliva niehatyŭna heta ŭpłyvaje na adnosiny da biełaruskaj movy moładzi, jakaja tolki pačynaje vyvučać hetuju movu. Roznyja varyjanty napisańnia ŭ roznych vydańniach vyklikajuć miešaninu ŭ hałovach našaj moładzi. Tamu patrebna ŭsio-taki pryjści da adnych praviłaŭ napisańnia – da praviłaŭ biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi. I mahčyma voś z hetaj nahody i ŭvodziacca jany z dapamohaj zakona, a nia prosta pastanovaj uradu.

— Heta aznačaje, što aŭtary zakonaprajektu faktyčna chočuć vystupić suprać suisnavańnia dvuch biełaruskich pravapisnych standartaŭ – isnavańnia niesymetryčnaha, nieraŭnapraŭnaha, adnak suisnavańnia?

Zdanovič: Sapraŭdy, kali my pojdziem takim čynam, jaki Vy zaraz prapanujecie, što voś davajcie zachavajem i toj pravapis, jaki byŭ raniej, u pryvatnaści “taraškievicu”, to kali iści takim šlacham, to možna naohuł zachoŭvać usio absalutna, što niedzie adbyłosia. Kali, naprykład, 2-3 čałavieki vykarystoŭvajuć jakujuś hutarkovuju movu ci pišuć pa-svojmu, to jany taksama skažuć – davajcie zachoŭvać i heta, bo heta taksama histaryčny nabytak našaj krainy... Ale tut patrebna zychodzić ź intaresaŭ usio ž taki bolšaści, tamu što pieravažnaja bolšaść karystajecca aficyjnaj movaj – tak zvanaj “narkamaŭkaj”, chacia mnie hetaja nazva nia vielmi padabajecca – zvyčajnaj movaj, jakuju vučyli my ŭ škołach, jakuju vučyli našy baćki – čym karystajecca bolšaść. Niejkaja žmieńka, pryčym nievialičkaja, karystajecca inšaj. Ale kali ŭsio-taki my chočam, kab mova zachavałasia, kab pašyryłasia jaje ŭžyvańnie va ŭsich śfierach, to patrebna pierachodzić na adzinyja praviły pravapisu. I ja liču, što kali jany ŭstupiać u siłu i mienavita ŭ vyhladzie zakonu, to tady ŭ nas budzie i mienš skarhaŭ u parłamient nakont taho, što niejkija nazvy tam u mietro prypynkaŭ ci prypynki aŭtobusnyja niapravilna paznačany, niapravilna napisany biełaruskaj movaj. Užo možna budzie, majučy zakon, patrabavać, kab jon vykonvaŭsia i kab hramatna adbyvalisia niejkija zapisy, u tym liku na vulicach.

— Ci nie zakładaje zakonaprajekt, jaki rychtujecca da pryniaćcia, dyskryminacyi biełaruskaj movy? Čamu ja tak pytajusia – vychodzić, što pišučy pa-biełarusku, treba budzie ćviorda trymacca taho zvodu praviłaŭ, jaki ciapier dašlifoŭvajecca. Za adstupleńnie praduhledžvajecca adkaznaść. Tym časam nie isnuje zakonu, jaki b praduhledžvaŭ adkaznaść za parušeńnie normaŭ druhoj dziaržaŭnaj u siońniašniaj Biełarusi movy – rasiejskaj. A hetyja normy, jak my viedajem, taksama niaredka parušajucca. Voś i vychodzić, što spakajniej pisać pa-rasiejsku. Parušyš – nijakaj adkaznaści, bo nie isnuje adpaviednaha zakonu.

Zdanovič: Heta vielmi cikavaje pytańnie. Ale zaŭvažu, što naša kamisija źjaŭlajecca samaj mirnaj i nie razhladaje niejkija zakony ab niejkich pakarańniach. My pracujem nad zakanadaŭstvam u halinie adukacyi, kultury i navuki. A pytańniami – za što, kamu i kolki – zajmajucca inšyja ludzi. I naohuł technična naš zakon składajecca pa sutnaści z adnoj tolki staronki, na jakoj zapisana ab zaćviardžeńni pravił, ab abaviazkovaści karystacca praviłami pry ŭžyvańni biełaruskaj movy i ab terminie ŭstupleńnia dadzienaha zakona ŭ siłu. U pryvatnaści – 1 vieraśnia 2010 hoda. Voś na heta my i skiroŭvajem svaju ŭvahu. I tut ab nijakaj dyskryminacyi biełaruskaj movy hutarka nie idzie, a naadvarot. Bačycie, možna bačyć dyskryminacyju ŭ pramym sensie – niejki ŭcisk, niejkija pakarańni i tak dalej. A možna bačyć nie dyskryminacyju ŭ hetym zakonie, a naadvarot – pasyłku da raźvićcia našaj movy. Tamu što kali praviły buduć adnastajnyja, kali jany nia buduć vyklikać niejkija sumnieńni, raznaboj u napisańni, to jany vykličuć bolšuju cikavaść u moładzi da vyvučeńnia biełaruskaj movy, a heta značyć potym u budučyni – da pašyreńnia jaje ŭžyvańnia va ŭsich śfierach žyćcia našaha naroda. Tamu što, nu sapraŭdy, padumajcie – kali praviłaŭ niejkaj hulni byvaje dva, try ci čatyry, dyk navat cikavaść da hetaj hulni tracicca.

— Kali viarnucca da temy mahčymaj budučaj adkaznaści za ihnaravańnie normaŭ novaj redakcyi pravapisu – čym abierniecca pryniaćcie zakonu ab praviłach biełaruskaj artahrafii i punktuacyi dla tych karystalnikaŭ biełaruskaj movy, jakija prytrymlivajucca novaklasyčnaha pravapisu (“taraškievicy”)?

Zdanovič: Nu, Vy, mabyć, majecie na ŭvazie dva vydańni – heta hazieta “Naša niva” i časopis “ARCHE” – i jašče, mahčyma, internetnuju tak zvanuju Vikipiedyju, tak? Jany ličać siabie sapraŭdy “kulturnym symbalem”, jak jany kažuć, žyvoj tradycyjaj biełarusaŭ i h.d. Kali ŭ nas ustalujucca praviły biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi ŭ vyhladzie zakonu, to heta aznačaje, što ŭsie vydańni pavinny prytrymlivacca mienavita hetaha pravapisu. Voś i ŭsio. Jakaja ž budzie miera adkaznaści za parušeńnie – mnie ciažka kazać, tamu što, ja jašče raz paŭtarusia, naša kamisija – samaja mirnaja ŭ parłamiencie.

— Chto budzie vyznačać stupień adkaznaści? Jakaja tut pracedura?

Zdanovič: My možam tolki ŭ hetym vypadku parazvažać, pamaryć – jak heta budzie vyhladać. Jość u nas užo šerah takich voś mier pakarańnia, spahnańnia dla tych asob, jakija parušajuć niejkija praviły, u tym liku niejkija zakony. Kaniešnie, pakul hutarka nie idzie ab niejkim turemnym źniavoleńni. Kali, naprykład, moj supracoŭnik ci niejki inšy supracoŭnik dapuściŭ niejkija pamyłki, pryčym naŭmysna, a jašče nia daj boh niekalki razoŭ – to miery spahnańnia kaniešnie buduć peŭnyja, navat da zvalnieńnia čałavieka z raboty, mahčyma, niejkija štrafnyja pakarańni. Mnie pakul ciažka kazać – jak, što i dzie budzie adbyvacca, tamu što pra heta pavinny padumać inšyja kamisii, ludzi, jakija zajmajucca zakanadaŭstvam u halinie adkaznaści za pravaparušeńni, ale ja dumaju, što jany buduć razumnyja.

— Častka navacyjaŭ, u pryvatnaści praviadzieńnie akańnia ŭ finalach zapazyčanych słoŭ nakštałt lidar, untar, katar vyklikała krytyku častki recenzentaŭ novaj redakcyi pravapisu. Ci kamisija ŭličvała hetuju krytyku?

Zdanovič: Kaniešnie, uličyła. Nu jašče naohuł ja zaŭvažyŭ tak, što luboje novaŭviadzieńnie zaŭsiody padviarhajecca krytycy, spačatku vykazvajucca niejkija palarnyja mierkavańni, a potym prychodziać da załatoj siaredziny. Tamu, kaniešnie, my taksama spačatku pryniali ŭ štyki hetu prapanovu – pisać -el, -er jak -al, -ar – a potym u vyniku kampramisnych pieramovaŭ z raspracoŭščykami pryjšli da vysnovy, što ŭsio taki niachaj jany zastajucca ŭ vyhladzie niaźmiennym – nienacisknyja finali -el, -er, kali idzie hutarka pra ŭłasnyja imiony inšamoŭnaha pachodžańnia. Nu a va ŭsich astatnich vypadkach jany musili pierajści ŭ -al, -ar. Tamu što takaja ŭžo ŭ nas moŭnaja praktyka, tak vymaŭlajecca ŭ krainie.

— Jakich kankretna źmienaŭ treba čakać u novaj redakcyi zvodu praviłaŭ i ci ličycie Vy prymalnym, što da siońniašniaha dnia raspracoŭniki novaj redakcyi praviłaŭ nie apublikavali ŭ druku poŭnaha pieraliku navacyjaŭ, jakija hetaj redakcyjaj uvodziacca?

Zdanovič: Heta słušnaja zaŭvaha. Ja mahu tolki zavieryć usich słuchačoŭ, što kali hetyja praviły ŭžo buduć nakiravanyja na ŭzhadnieńnie ź inšymi arhanizacyjami, to paśla hetaha asabista ja zajmusia tym, kab u druku źjavilisia ŭsie novaŭviadzieńni, jakija adbyvajucca ŭ hetych praviłach. Heta budzie nadrukavana, u tym liku, mahčyma, navat na internecie. A pakul ja mahu tolki abiacać, što kali my jašče raz vyčytajem hetyja praviły – heta sprava vielmi ciažkaja, tamu što navat siońnia ja pieračytvaŭ užo amal hatovy varyjant i znajšoŭ jašče šerah pamyłak, jakija patrebna vypravić – kali my heta ŭsio zrobim, tady na nastupnym tydni, mahčyma ŭžo naprykancy jaho, źjavicca na sajcie Ministerstva adukacyi poŭny tekst raspracavanych praviłaŭ biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi novaj redakcyi. Tamu što zaraz skazać usim – što adbyłosia, jakija źmieny – heta vielmi ciažka. Źmien mnoha, navat u paraŭnańni z tym varyjantam, jaki byŭ uniesieny ŭ pałatu pradstaŭnikoŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0