Ad pieramohi da pieramohi. (NATO — 50)

Ad pieramohi da pieramohi

NATO — 50

Jedučy aŭtobusam ź Vilni ŭ Miensk, ja pačuŭ, jak niejkaja kabieta, staličnaha vyhladu, z valizami, ščylna naładavanymi litoŭskimi charčami, raptam z vyklikam zapytała ŭ kiroŭcaŭ: «Nu, jak tam vašyja chłopcy zabivajuć serbaŭ?» Kiroŭca ździŭlena azirnuŭsia, pra niešta pieramoviŭsia z naparnikam, i, ściepanuŭšy plačyma, uśmichnuŭsia... Pałova pasažyraŭ, što hetaksama ciahnuli vialikija kłunki, pačali klaści NATO, inšaja pałova žvava abmiarkoŭvała eŭrapiejskuju pieramohu litoŭskich baskietbalistaŭ.

Jak niekali savieckija ludzi hatovyja byli da chrypaty davodzić adzin adnomu svaju zakłapočanaść Handurasam albo abmiarkoŭvać smak amaraŭ, hetak i ciapier biełarusy z rasiejcami ŭsurjoz praročać parazu «ahresiŭnaha bloku NATO» i adzin adnaho pierakonvajuć u niepieramožnaści słavianstva.

Za paŭstahodździa svajho isnavańnia siły NATO jak arhanizacyi upolna biaruć udzieł u vajennych dziejańniach tolki druhi raz. Taksama na Bałkanach. «Ahresiŭny aljans sa svami zaakijanskimi haspadarami» paŭstahodździa adyhryvaŭ na eŭrapiejskim kantynencie vyklučna rolu strymlivańnia, jakaja całkam upisałasia ŭ scenar «chałodnaj vajny». I tuju vajnu NATO, razam z sajuźnikami, vyjhrała.

Tym časam partnery pa «mirnaj» Varšaŭskaj damovie akupavali Čechasłavaččynu, svajho ž sajuźnika, u 1968 hodzie. Varšaŭski blok urešcie pakrysie razvaliŭsia sam, jašče da raspadu SSSR, dziakujučy lideram Albanii, Juhasłavii, Rumynii, a zatym i antykamunistyčnamu ruchu pa ŭsioj Uschodniaj Eŭropie. Paraza ŭ «chałodnaj» vajnie stała vidavočnaju.

Z kracham kamunizmu ŭ Eŭropie pad kaniec druhoha tysiačahodździa zastałasia adna hlabalnaja prablema, jakuju ahučyŭ papa Jan Pavał

II, a mienavita — prava nacyjaŭ na samavyznačeńnie, jakoje šmatkroć deklaravałasia, ale da siońnia nie znajšło svajho narmatyŭnaha ŭvasableńnia. Imklivy raspad SSSR, Juhasłavii i Čechasłavaččyny skatalizavali našmat bolš prablemaŭ, čym možna było pradbačyć. Separatysckija ruchi ŭskałychnuli ŭvieś kantynent, adnak mižnarodna pryznanych mechanizmaŭ ustalavańnia spraviadlivaści pakul niama. Nasupierak lohicy marksizmu, byćcio abahnała śviedamaść.

Hlabalnaje «chałodnaje» supraćstajańnie źmianiłasia łancuhom ciažka prahnazavanych lakalnych kanfliktaŭ, sparodžanych znutry. Tamu dziela harantyjaŭ biaśpieki Eŭropa instynktyŭna abiraje sabie šlach da stvareńnia nie palarnaha, a biespalarnaha paradku, jaki moža zabiaśpiečyć stabilnaść i praduchilić šmatbakovyja kanflikty.

Biespalarnaść — heta systema kalektyŭnaje biaśpieki, supolnaje ekanomiki, kalehijalnaść u rašeńni prablemaŭ kantynentu, najpierš u sacyjalnaj sfery i ekalohii. Jak i lubaja kalehijalnaść, dzie rašeńnie bolšaści abaviazkovaje dla astatnich, jana niasie z saboju stratu peŭnaje častki suverenitetu, kali razhladać suverenitet jak samadastatkovuju kaštoŭnaść. Ale jakaja vyšejšaja meta nacyi? Być viečnaj. Zachavać svaju kulturu, movu i tradycyjnyja kaštoŭnaści. U hetym sensie mienavita biespalarny, šmatmoŭny, šmatkulturny śviet jość pakul adzinym harantam suprać nakidańnia kulturnaje manapolii adnoj, dvuch ci troch nacyjaŭ usim astatnim. Pry kalehijalnaści eŭrapiejskich arhanizacyjaŭ, słova samych małych ichnych siabroŭ važyć hetulki ž jak i vialikich. Bolš za toje, nacyi, jakija niadaŭna stajali na ŭskrajku hlabalnych kulturnych pracesaŭ, mižvoli vyprostvajucca, ledź nia zmušana zabiaśpiečvajuć siabie kulturna i infarmacyjna na ŭzroŭni nacyjaŭ vialikich. Stan abaviazvaje...

Navošta ž hetkaj «pastaralnaj» Eŭropie armiejski kułak? Z toj prostaj pryčyny, što nia ŭsie nacyi hatovyja pryniać hetkuju śvietabudovu, pieściačy ŭ sabie mity pra svaju vyklučnaść. A pa sutnaści, nia budučy hatovymi da vyklučna kulturnaha i ekanamičnaha spabornictva, imknucca zabiaśpiečyć sabie hetkija pryvilei, jakija b kampensavali im ekanamičnuju i sacyjalnuju niedaraźvitaść. I hučna laskajuć dźviaryma, što haścinna raspachnuli pierad imi vietlivyja j adukavanyja zamožnyja susiedzi. Na žal, lohika hetkaha supraćstajańnia niepaźbiežna viadzie da ŭzbrojenych kanfliktaŭ, bo nivodnaja kraina na kantynencie nia moža isnavać sama pa sabie, budučy apierazanaja z usich bakoŭ adzinaj Eŭropaju. Jakaja alternatyva? Spakojna nazirać za kryvavaj bojniaju na Bałkanach i nia ŭmiešvacca?

Tak, sapraŭdy, isnujuć hetak zvanyja «miratvorčyja kantynhienty» AAN u błakitnych kaskach. Ale, pa-pieršaje, ich funkcyi niapeŭnyja.

Naprykład, — stajać na linii ahniu pamiž bakami(!?). Pa-druhoje, u ich niapeŭnaje kiraŭnictva, što dazvalała šmatkroć roznym dziaržavam paprostu adklikać svaich vajakaŭ z zony bajavych dziejańniaŭ, kali jany raptam byli z čym niazhodnyja. «Hołubyje uchodiat» — pad hetkim zahałoŭkam rasiejski časopis «Ohoniek» źmiaściŭ repartaž pra vyvad aanaŭskaha kantynhientu ŭ Anhole, choć vajnie ŭ hetaj krainie nie vidać kanca. Nidzie kantynhienty AAN nia vyrašyli vajennych zadačaŭ. A tamu dziela ŭstalavańnia miru ŭ Bośnii AAN źviarnuŭsia mienavita da NATO, z metaju efektyŭna skarystać vajskovuju moc. I heta była druhaja pieramoha NATO, na hety raz u sapraŭdnaj vajnie. I siońnia ŭdziačnaja Bośnija nakiravała svaju delehacyju ŭ Vašynhton, choć jana nie ŭvachodzić ni ŭ NATO, ni ŭ Radu paŭnočnaatlantyčnaha partnerstva.

Siońnia aljans NATO — heta 19 dziaržavaŭ, maleńkich i vialikich, vielmi bahatych ci prosta zamožnych, katalickich, pratestanckich, ateistyčnych, pravasłaŭnych i musulmanskich, ale heta tyja dziaržavy, jakija chočuć žyć razam u volnym i stabilnym śviecie.

Najčaściej apanenty NATO zakidajuć aljansu «dvajny standart».

Słušna, jany nie bambiać Turcyju za kurdaŭ. Bo, pa-pieršaje, Turcyja — udzielnik aljansu. Pa-druhoje, turkam nia pryjdzie ŭ hałavu bambić svaich hramadzianaŭ, navat i kurdaŭ, jak heta rabiła Maskva ŭ Čačenii. Pa-treciaje, turki nia robiać etničnych čystak, a imknucca asymilavać kurdaŭ, nakštałt taho, jak siońnia ź biełarusaŭ lepiać rasiejcaŭ. Pa-čaćviertaje, turki zmahajucca nia z kurdami, a z radykalnym separatysckim rucham vyrazna levaha ŭchiłu. A voś Irak bambili mienavita i za hienacyd suprać kurdaŭ, užyvańnie chimičnaje zbroi suprać mirnych žycharoŭ, i siońnia kantralujuć pavietranuju prastoru nad irackim Kurdystanam, darečy, z tureckaha boku. I samaje hałoŭnaje — sfera dziejnaści NATO abmiežavanaja była vyklučna Eŭropaju i Paŭnočnaj Atlantykaj. I voś hetuju kancepcyju da svajho jubileju aljans źbirajecca pierahledzieć, bo ŭsie jahonyja ŭdzielniki pryznajuć — pahroza Eŭropie siońnia sychodzić tolki zvonku. Tamu ministar abarony ZŠA Ŭiljam Koen, vystupajučy niadaŭna ŭ Kanhresie, zajaviŭ, što NATO nadalej nia budzie abmiažoŭvacca zonaj «adkaznaści», heta aznačaje terytoryjaj krainaŭ, jakija ŭ jaho ŭvachodziać. A voś dzie nasamreč aljans dapuściŭ dvajny standart, dyk heta ŭ dačynieńni da Rasiei, jakaja vyniščała čačencaŭ, svaich ža hramadzianaŭ, zabiŭšy ŭ sotni, kali nia ŭ tysiačy razoŭ bolej, čym vypadkova zahinuła ŭ Juhasłavii ŭ vyniku sajuznych aperacyjaŭ. Kamu ž tady zaklikać da adzinaha standartu?

Na śviatkavańnie jubileju NATO źjeducca kiraŭniki ŭsich krainaŭ Eŭropy i SNH biaz roźnicy ŭ statusach. Nie pajechali tolki čatyry krainy — Juhasłavija, Rasieja, Kyrhyzstan i Biełaruś.

Hary Kumaniecki