Ihar Babkoŭ. Pra biełaruskuju filazofiju, časopis “Arche” i “sekundarnyja dyskursy ŭzroŭniu zero”

Pra biełaruskuju filazofiju,
časopis “Arche” i “sekundarnyja dyskursy ŭzroŭniu zero”

Kali ja ŭpieršyniu pračytaŭ ahlad V.Bułhakava “Blizinia nula...”, padumałasia, što heta prosta niaŭdały žart, u jakim aŭtar ździekujecca ź filazofii, z čytačoŭ i pieradusim z samoha siabie. Ale paśla pieradapošniaha “Arche–Skaryny”, u jakim biełaruskija filozafy atrymali za “prafanacyju intelektualizmu”, stała zrazumieła, što adzinym “niesprafanizavanym” intelektuałam u hetaj krainie V.Bułhakaŭ ličyć samoha siabie. I heta prymusiła pieračytać “Bliziniu...” jak tekst amal što prahramny, u jakim aŭtar havoryć całkam surjozna.

Praŭda, napačatku aŭtar sam sabie vydaje indulhiencyju što da źmiestu svajho razhladu. “Pradmietam našaj uvahi buduć vonkavyja abałonki słovaŭ, — piša jon u pieršym abzacy i dalej praciahvaje: “Praŭda”, “filazofija”, “rozum” — što moža być śmiašniejšym za hetyja pustyja huki?”

Ale dalej Bułhakaŭ sprabuje havaryć pra filazofiju całkam surjozna, i voś tut nadychodzić samy čas paśmiajacca. Bo ŭsio, što havorycca, — sucelnaja prafanacyja, ci, bolš dakładna, filazofskaja samadziejnaść, u jakoj aŭtar (V.Bułhakaŭ) imkniecca pakazać, što jon pračytaŭ 5–6 niamieckich knih, pieravažna pačatku hetaha stahodździa. Škada tolki, što jon ich nie zrazumieŭ.

Tak, kali dla Bułhakava “pačatak filazofii aznačaje spynieńnie zabyćcia byćcia”, dyk dla Marcina Hajdehiera, u jakoha jon sprabuje “pazyčyć” dumku, usio naadvarot. Eŭrapiejskaja filazofija pačynajecca z zabyćcia byćcia, i hetaja padzieja (dastatkova trahičnaja ŭ svaich nastupstvach) ułasna j vyznačaje architektoniku i tematyku filazafičnych zapytańniaŭ i adkazaŭ. Jaspers ža, jakoha pryplataje Bułhakaŭ, da hetaj temy anijakaha dačynieńnia nia maje. Prosta adna z šaści niamieckich knih, jakija pračytaŭ Bułhakaŭ, była napisanaja Jaspersam.

Što tyčycca klasyčnych časoŭ, jakija zatym paŭpryvidna prachodziać praz tekst, dyk ćvierdžańnie Bułhakava pra “asnovatvornaje razumieńnie dumańnikami filazafičnych system jak moŭnych utopij, kali sama lohika movy padkazvaje adkaz: “Filazofija — heta toje i toje” — taksama pamyłka. Hetak zvany “moŭny pavarot” u myśleńni adbyvajecca tolki ŭ pieršaj pałovie XX st., i pra heta viedaje kožny student 3-ha kursu filazofii. Zrešty, pryvid patrebny Bułhakavu prosta dziela taho, kab paćvierdzić ułasnuju vysnovu pra “pradmiet praŭdy” (?): “Nielha nie skanstatavać, — piša jon, — zaležnaść raźvićcia filazofii ad raźvićcia litaraturnaj movy, naahuł, filazofija — dyscyplina, tvor, tvareńnie, pošuk i ŭdakładnieńnie taho, što ŭ prastamoŭi nazyvajecca “praŭdaj”. Jak my bačym, “hłybinia” dumki pieravyšaje ŭsie mahčymyja čakańni.

Dalej V.Bułhakaŭ pierachodzić da ŭłasna temy svajho razhladu: “sacyjalnaha aspektu” (?) biełaruskaj filazofii. Ale pierad hetym horda kanstatuje “isnavańnie prymarnych i sekundarnych filazafičnych dyskursaŭ. Klučavoj apazycyjaj pieršaha jość filazofija/metafizyka, klučavoj apazycyjaj druhoha — filazafavańnie/myśleńnie. Klučavym słovam pieršaha dyskursu jość supiarečnaść, klučavym słovam druhoha — sutyknieńnie”. Pračytaŭšy ŭpieršyniu hetyja radki, ja amal fizyčna adčuŭ, jak zapłakali ad ščaścia ŭsie mienskija filozafy: prymarnyja i sekundarnyja dyskursy ciapier nazaŭsiody ŭvojduć u prafesijny falklor u jakaści prykładu “kvaziprafesijnaha hłupstva”. Bo što heta takoje (prymarnyja i sekundarnyja dyskursy), nia viedaje ani filazofija, ani sam aŭtar.

Takim čynam, u prafesijnaj častcy tekstu my bačym vajaŭničy nieprafesijanalizm, samadziejnaść i, jak lubić pisać aŭtar, tatalnuju prafanacyju filazofii jak takoj. Heta tłumačycca tym, što tekst Bułhakava i nie raźličany na padrychtavanaha čytača: aŭdytoryja “Arche” patrabuje nie hłybini, a lohkaści ŭspryniaćcia, i mienavita hetuju lohkaść imkniecca zabiaśpiečyć Bułhakaŭ.

Analizujučy “sacyjalny aspekt” narodzinaŭ biełaruskaj filazofii, Bułhakaŭ pakazvaje nievierahodnuju lohkaść u traktoŭcy i raźviazańni samych składanych prablemaŭ. Kab nie zahružać tekst raźlehłymi cytatami, ukažam tolki na recept bułhakaŭskaj lohkaści: jon pierakazvaje (ci pierašyfroŭvaje) “razumnymi słovami” samyja banalnyja rečy, albo, kali źjava składanaja, spraščaje i banalizuje jaje darešty.

Pry hetym Bułhakavu zdajecca, što jon “krytykuje”. Ale, u adroźnieńnie ad klasyčnych kancepcyjaŭ krytyki, što palahajuć na dadatkovych sensach, jakija dadaje krytyk da analizavanaha tvoru, krytyka Bułhakava abapirajecca na tatalnaje nierazumieńnie taho, što jon krytykuje. Tak, Bułhakaŭ krytykuje “biełaruskich dumańnikaŭ” za “nierazvarot da nacyjanalnaha” i ŭ dalejšaj abaronie “biełaruskaha narodu” ad I.Babkova (h.zn. mianie) pakazvaje poŭnaje nierazumieńnie roznaści “etničnaha” i “nacyjanalnaha”, a taksama nulavoje znajomstva z teoryjami nacyjahienezy. Krytykujučy Bum-Bam-Lit, Instytut filazofii, V.Akudoviča, “biełaruskuju savieckuju intelihiencyju” i “novych intelektuałaŭ”, V.Bułhakaŭ uvohule nie abciažarvaje siabie arhumentami albo analizam: pierad nami apakaliptyčnaja karcinka kalanizataraŭ i ich prysłuhačoŭ, intelektuałaŭ “z dalarami ŭvačču” i adradžencaŭ u pinskim trykatažy etc. I siarod hetaje tatalnaje niepatrebščyny horda ŭzvyšajecca naš krytyk, jaki ŭsio pra ŭsich razumieje, ale čamuści zrabić lepš nia moža.

Zrešty, vyniki jahonych acenačnych ćvierdžańniaŭ sfarmulavanyja nastolki abraźliva, što vyklikajuć dumki pra novuju tradycyju “intelektualnaha chamstva”. Zastajecca jašče pytańnie pra žanr (albo pra dyskurs) razhladanaha tekstu. Maja ŭłasnaja hipoteza — V.Bułhakaŭ aščaśliviŭ biełaruski narod zasnavańniem novaha dyskursu — “sekundarnaha dyskursu ŭzroŭniu zero”. “Sekundarnaha” jak druhasnaha ŭ dačynieńni da sytuacyi biełaruskaha myśleńnia, jakaja isnuje realna, a “ŭzrovień zero” — heta ŭzrovień dadatkovych sensaŭ, jakija pryŭnosić naš krytyk u razumieńnie hetaj sytuacyi. Spadziajusia, što nastupnikaŭ u jaho nia budzie.

Ihar Babkoŭ