BIBLIJATEKA

BIBLIJATEKA

 Skarby śvietu

Imia Mikoły Kryvalceviča, archieolaha ź Instytutu historyi Nacyjanalnaj Akademii Navuk Biełarusi, dobra znajomaje vuzkamu kołu specyjalistaŭ, jakija vyvučajuć bronzavy viek, šyrokamu kołu stałych čytačoŭ “Našaje Nivy” i vializnym kołam hramadzkaści, jakija sočać za padziejami vakoł Kurapataŭ. Mikoła — adzin z tych specyjalistaŭ-archieolahaŭ, jakija pravodzili raskopki hetaj sumnaj miaściny, aŭtar publikacyjaŭ pra jaje. Da taho ž jon adzin ź niešmatlikich papularyzataraŭ archiealahičnych viedaŭ. Kolki hadoŭ tamu na staronkach “Našaj Nivy” pačali źjaŭlacca jaho artykuły pra najbolš hučnyja archiealahičnyja adkryćci. Byŭ čas, kali “Naša Niva” drukavała hruntoŭnyja artykuły z raźlikam na ich doŭhaje žyćcio ŭžo ŭ asobnych vydańniach. Z toj zadumy atrymaŭsia zbornik Siarhieja Chareŭskaha “Źviary-suajčyńniki”, i tolki ciapier — kniha Kryvalceviča “Archiealahičnyja adkryćci śvietu”.

Heta pieršaja biełaruskaja kniha pra suśvietnuju archiealohiju. Zrazumieła, papularnaja. “Šyroki” čytač prahnie sensacyjnych źviestak pra minułyja epochi. U śviecie taki popyt zadavalniajuć nia tolki prafesijnyja archieolahi, ale i cełaja armija piśmieńnikaŭ ad navuki, jakaja za dobry prybytak vydumała nie adnu historyju pra mumii inšaplanetnikaŭ dy roznych humanoidaŭ, Atlantydu i h.d. U knizie Mikoły Kryvalceviča jość tolki dakładnyja fakty, ale kali čytač prahnie zołata — niama prablemaŭ, jość i pra adkryćcio ŭnikalnych załatych kompleksaŭ. U zborniku sapraŭdy hałoŭnaje z tych adkryćciaŭ, što ŭzrušyli suśvietnuju supolnaść, pra što pisali hazety, pakazvała televizija, pra što chto-niebudź dy niešta čuŭ. Ciapier heta pakazana z punktu hledžańnia prafesijnaha daślednika i dapoŭniena adpaviednym kamentarom.

Na pieršy pohlad, źmieščany materyjał vyhladaje zmračnavata. Nacisk zrobleny na niabožčykaŭ, mumii, pachavańni, mohiłki i h.d. Ale za hetym staić ahulnaja tendencyja źmienaŭ intaresaŭ u hramadztvie. Kali raniej za najbujniejšaje archiealahičnaje adkryćcio ŭvažali padjom na śviet Božy kolki tam kilahramaŭ zołata, to ciapier najvažniejšym ličycca atrymańnie čarhovaj šmatviekavoj mumii. Bijalohija tryvała zrabiłasia navukaj numar adzin. Z adkryćciom novaj mumii (tapielca z bałota, zamierzłaha z hłyby lodu i h.d.) publika čakaje niezvyčajnych bijalahičnych eksperymentaŭ. Zvažajma, pra klanavańnie raniej i dumki nie było. Ale narod u Eŭropie byŭ i raniej dastatkova adukavany — niejkaja kabieta ŭsurjoz nastojvała na tym, kab jaje apładnili zamierzłaj spermaj “ledzianoha čałavieka” z Alpaŭ. Inšyja prapanoŭvali vyłučyć ź cieła čałavieka, što pralažała ŭ bałocie kala 2500 hadoŭ, hieny dy praraścić ich u labaratornych umovach. Apateozam staŭ sučasny prajekt klanavać Isusa Chrysta, skarystaŭšy bijalahičny materyjał sa słavutaj Turynskaj płaščanicy. Ujaŭlajecie, jakim budzie druhoje pryšeście?

U knizie znajšłosia pačesnaje miesca i sapraŭdy navukovym namahańniam uznavić byłyja formy žyćcia, u sensie — ład materyjalnaj vytvorčaści. Tak zvanaja “žyvaja archiealohija” imkniecca poŭnaściu adnavić realnyja pracesy materyjalnaha žyćcia raniejšych epoch. Entuzijasty stvarajuć byccam staražytnyja pasieliščy, žyvuć, jak žyli ludzi sotni i tysiačy hadoŭ tamu, adnaŭlajuć ich “industryju”. Hetak u Eŭropie, Amerycy. Jak kanstatuje Mikoła Kryvalcevič, u Biełarusi pakul niama eksperymentalnaj archiealohii. Cełaja halina sučasnaj archiealahičnaj navuki zastajecca ŭ nas niaźviedanaj, i tamu kožny, chto advažycca joju zajmacca, budzie varty pašany ajčynnaha pieršapačynalnika. Hetak, chto pačnie?

Uvohule biełaruskaha materyjału ŭ knizie niebahata. Jak adkryćci ŭsiaśvietnaha maštabu možna razhladać daśledavańni kramianiovych kapalniaŭ časoŭ nealitu i bronzavaha vieku kala Vaŭkavysku dy vyvučeńnie nealityčnych pasieliščaŭ na pAlach Kryvina i Asaviec. Kali pišacca pra niešta najbolš znakamitaje, luby čałaviek z ułasnaha dośviedu znojdzie nie prapanavanyja aŭtaram fakty, u tym liku ź Biełarusi. Niama pra hružanyja zołatam karaveły z Ameryki, pra adkryćcio zatanułaj antyčnaj Aleksandryi, uvohule pra padvodnuju archiealohiju (jakaja-nijakaja padvodnaja archiealohija ŭ Biełarusi jość). Kali praciahnuć “pachavalnuju” tendencyju knihi, pryhadajma bahaty kurhan pałavieckaha chana va Ŭkrainie. Z toj ža linii — niadaŭna adnoŭleny na padstavie čerapa źniešni vyhlad słavutaj kniahini ź Biełarusi Aleny Hlinskaj, plamieńnicy miaciežnaha Michaiła Hlinskaha, maci Ivana Žachlivaha. Maskoŭskich daślednikaŭ uraziŭ bałcki typ jaje tvaru, što patłumačyli… polska-litoŭskim pachodžańniem Hlinskich (aryhinalny pohlad na biełaruski rod tatarskaha pachodžańnia). Niama, narešcie, pra pošuki słavutaha (virtualnaha?) skarbu Napaleona, što viaducca z vykarystańniem najnoŭšaj elektronnaj techniki. Kali Mikoła Kryvalcevič vyrašyć praciahnuć seryju vydańniaŭ pra “sensacyjnuju” archiealohiju, abiacaju padzialicca memuarami, jak znajšli Niaśviski skarb. Ziamielka naša bahataja…

Valery Paźniakoŭ

Kryvoju movaju pra Załatavusnaha

Pišu Vam z nahody nastupnaj. Trapiła da mianie kniha Alesia Marcinoviča “Złatavust z Turava” (Minsk, Junactva”, 2000) i mocna mianie ŭraziła. Słovaŭ biełaruskich narmalnych u knizie mała. Takoj zrusifikavanaj dy źniaviečanaj movaj tolki na BT i havorać. Litaralna kožnaja staronka ŭtrymlivaje štości kštałtu: tamašnija, sierabro, zabłudziŭsia, ryžy, minuta, hrabić, umudrony, udasca (što zrabić)... Tekst čałavieka, jaki nia dumaje pa-biełarusku, a tolki piša čas ad času.

“Mova svaja niepaŭtornaja” (heta adzin z artykułaŭ hetaj knihi).

Usievaład Ścieburaka

u praciah palemiki

Pra biełaruskuju filazofiju – 2,
albo “repartaž z zadvorkaŭ humanitarnaj prastory”

Raspačynajučy dyskusiju z V.Bułhakavym pra “biełaruskuju filazofiju”, ja j nia dumaŭ pra dalokasiažnyja vysnovy. Tekst pra “sekundarnyja dyskursy” pisaŭsia lohka i viesieła, u ścipłaj pakory, jak peŭnaha kštałtu parodyja na “intelektualnyja spekulacyi z sacyjalnym rezanansam”, jakich apošnim časam stałasia ŭ biełaruskaj presie zašmat. Mnie było cikava paviarnuć hety “intelektualny instrumentar” suprać samich “spekulantaŭ”, jakija ŭžyvajuć jaho ŭ naiŭnaj viery ŭ toje, što achviary ichnych spekulacyjaŭ buduć siadzieć cicha i lić haručyja ślozy kryŭdy. Albo im nia budzie dzie adkazać. Albo navat kali j daduć słova ŭ adkaz, dziela prystojnaści, “spekulanty” tut ža daduć “adkaz u adkaz”, u jakim pasprabujuć z vas zrabić idyjotaŭ jašče bolšych. Naprykład, adpraviać vas “u tvorčy kryzys na zadvorki humanitarnaj prastory”. Dzie ŭ vas jość poŭnaje prava na dalejšuju “marhinalizacyju”.

Heta samaje zrabiła “Naša Niva” ŭ praminułym numary, patraktavaŭšy moj adkaz na krytyku ŭ jakaści samoj krytyki. I tut ja zrazumieŭ, što samy čas rabić słavutyja dalokasiažnyja vysnovy pra zadvorki i pra toje, što my tam.

Zadvorki

Pieršaja dobraja navina: zadvorki čakajuć nas usich — nia tolki niezaležnuju biełaruskuju kulturu, ale j kulturu zaležnuju, i navat kulturu jak takuju. I heta zusim nie zahana, a jaje realnaje miesca ŭ sučasnaj cyvilizacyi, a taksama prajava nutranoj sutnaści kultury, što moža być i adbyvacca tolki tam, dzie jość svaboda. A, viadoma, čym dalej ad centru, tym bolej svabody. U centry ž zastanucca menedžery, manipulatary, palityki i žurnalisty — tyja, kaho Miłan Kundera ŭ svoj čas nazvaŭ “imaholahami”. Zadačaj hetych ludziej budzie nie stvareńnie kultury, nia tvorčaść i nia myśleńnie — a adbor i vyznačeńnie taho, što dla šyrokich (albo vuzkich) narodnych masaŭ budzie asacyjavacca z “kulturaj”. Hety adbor i vyznačeńnie nia maje aničoha supolnaha z “staramodnymi” idejami sumlennaha analizu albo kulturnaj krytyki. “...Kali ŭ čas, kali ja pišu hetyja radki, usie vyrašać, što Marcin Hajdehier musić być patraktavany jak psychapat i paršyvaja aviečka, dyk heta nie tamu, što jahonyja idei niepieraŭzydzienyja inšymi filozafami, a tamu, što na imalahičnaj ruletcy jon staŭsia ŭ dadzienuju chvilinu projhryšnaj ličbaj, antyideałam”, — pisaŭ Kundera ŭ “Nieśmiarotnaści”. Jon mieŭ racyju – mienavita heta i zdaryłasia ŭ svoj čas z Hajdehieram...

Krychu historyi

Kali na pačatku 90-ch niekalki hieneracyjaŭ ukłalisia ŭ pabudovu infrastruktury svabodnaj i niezaležnaj biełaruskaj kultury, jany spadziavalisia zasnavać terytoryju svabody, volnuju ad cenzury i ad prymusu. Utopiju tvorčaha suisnavańnia asobaŭ, tekstaŭ, kirunkaŭ. U pieršaj pałovie 90-ch zdavałasia, što hetaja ŭtopija amal ucialeśniłasia: knihi, časopisy, padziei ščylna pieraplatalisia, žyćcio smakavała, navat dziaržaŭnaja kultura transfarmavałasia i abnaŭlałasia: paŭstavali “ZNO”, niaklajeŭskaja “Krynica”, “LiM” jašče drukavaŭ Akudoviča... Potym pryjšoŭ Łukašenka, i ŭtopija pieratvaryłasia ŭ ruiny. Dla bolš efektyŭnaha kiravańnia hetymi ruinami pryjšli imaholahi.

(...)

Voś užo hod “Arche” spraviadliva infarmuje biełaruskaha čytača, što jany ŭ centry, a ŭsie astatnija na zadvorkach. My heta viedajem. My radyja za vas, kalehi.

Pazytyŭ

Čym dalej ad centru, tym bolš svabody. Nas tam čakajuć našyja nienapisanyja ramany i niedadumanyja dumki. Tam našaja radzima — Karaleŭstva Biełaruś.

Ihar Babkoŭ

vodhuk

Refleksii i refleksy

Padobna, što filazofski dyskurs Biełarusi pačaŭ nabyvać novyja, dahetul nieviadomyja ŭ historyi filazofii rysy. U jakaści rabočaj prapanuju dać jamu nazvu “piačornaha dyskursu”.

Novy prajekt raspačynajecca ź piačornaha dyjahnazu, jaki V.Bułhakaŭ stavić sučasnym biełaruskim intelektuałam na staronkach adnaho z numaroŭ “ARCHE”. Dalej — piačornaja recenzija na 7-my numar “Frahmentaŭ” u časopisie “ARCHE-Skaryna”. Usio vyšejpieraličanaje, u svaju čarhu, vyklikaje nia mienš piačornuju reakcyju z boku filozafa I.Babkova. I ŭžo amal jak refleks — tutaka ž, u “NN”, źjaŭlajecca adkaz V.Bułhakava na takim ža samym “piačornym uzroŭni”.

U Platona metafara piačory aznačała taki stan čałaviečaje dušy, kali jana jašče ślapaja, nierazumnaja i tamu niesvabodnaja. Ale čałaviek maje šaniec pastupova vyjści ź piačory na śviatło (prykłaŭšy peŭnyja namahańni ŭłasnych voli j rozumu) — u śviet čystych viečnych idejaŭ, suzirańnie jakich — najvyšejšyja vieda, ščaście i svaboda. Dasiahnuć takoj viedy zdolejuć tyja, chto staŭ na šlach filazofskaha paznańnia.

Tamu zanadta doŭhaje znachodžańnie filozafaŭ u piačory, całkam pryśviečanaje ich unutranym piačornym razborkam, moža pastavić pad pahrozu ŭsio filazofskaje myśleńnie Biełarusi, jakoje, narešcie, pačało naradžacca i nabyvać svaje admietnyja rysy.

Pite KANTrap, Miensk

P.S. Ad filozafaŭ my čakajem refleksijaŭ, a nie refleksaŭ.

novyja knihi, dasłanyja ŭ redakcyju

H.Małažaj, V.Kraśniej. Alimpijady pa biełaruskaj movie: Dapamožnik dla navučencaŭ ahulnaaduk. škoł, himnazij i licejaŭ. – Miensk: TDA “Aviersev”, 2000. – 240 s. – Nakład 5000 as.

S.Rubleŭski. Apostraf. Teksty ab prajavach byćcia. – Miensk: TAA PP “Asobny dach”, 2000. – 216 s. – Nakład 1000 as. ISBN 985-6356-33-4

Viciebski litaratar z tekstaŭ ab prajavach svajho byćcia sprabuje skłaści partret krainy kanca XX st.

Biełaruskaja kamedyja: Dla siar. i st. šk. vieku / Ukł. N.Siemaškievič. – Miensk: Mastackaja litaratura, 2000. – 382 s. – Nakład 4000 as. ISBN 985-02-0064-2

U zbornik uvajšli najlepšyja kamedyjnyja tvory biełaruskich majstroŭ śmiašlivaje pjesy: Ł.Rodzieviča, Janki Kupały, V.Dunina-Marcinkieviča, Karusia Kahanca, F.Alachnoviča, A.Makajonka, Michasia Čarota, Vitala Volskaha, Kandrata Krapivy. Kaštuje 500 r.

U.Navumovič. Biełaruskaja litaratura: Navučalny dapamožnik. – Miensk: Universyteckaje, 2000. – 335 s. – Nakład 8000 as. ISBN 985-09-0342-2

U knizie papularna vykładajecca historyja biełaruskaje litaratury ad staražytnaści da siońnia. Dapamožnik, rekamendavany da ŭžytku Ministerstvam adukacyi, maje skłaści kankurencyju hetkaha sama kštałtu kniham V.Staryčonka. Cana 1 t.r.

Biełaruski histaryčny zbornik. № 14 / Pad red. A.Miranoviča. – Biełastok: Biełaruskaje histaryčnaje tavarystva, 2000. – 244 s. ISSN 1232-7468

Z.Karaŭ i S.Dubaviec pišuć pra palityku rasiejskaha caryzmu j farmavańnie abličča histaryčnaje minuŭščyny Biełarusi ŭ rasiejskaj histaryjahrafii dareformavaha peryjadu. S.Jackievič daśleduje palityku savieckich uład dačynna nacyjanalnaha školnictva ŭ Zachodniaj Biełarusi ŭ 1939-41 hh. H.Hłahoŭskaja publikuje aŭtabijahrafiju vilenskaha mastaka j hramadzkaha dziejača Piotry Sierhijeviča ŭ polskim pierakładzie z kamentarami. A.Vabiščevič daśleduje žyćcio biełaruskaha palityka j publicysta 1-je traciny XX st. Alaksandra Ćvikieviča. U zborniku mnostva inšych matarjałaŭ. Nakont nabyćcia damaŭlajciesia praz elektronnuju poštu: [email protected]

Historyja Biełarusi. U 6 t. T. 1. Staražytnaja Biełaruś: Ad pieršapačatkovaha zasialeńnia da siar. CHIII st. / Red. kalehija: M.Kaściuk (hał. red.) dy inš. – Miensk: VP “Ekaperspektyva”, 2000. – 351 s.: ił. – Nakład 10000 as.

Aŭtary – akademiki j kandydaty navuk, tamu ichnaje supolnaje daśledavańnie možna ŭvažać za akademičnaje. Adnak u ciapierašnich varunkach vydańnie takoj knihi pad tytułam Akademii navuk niemahčymaje. Redaktary pieršaha tomu – Michaś Kaściuk (hałoŭny redaktar, kolišni dyrektar Instytutu historyi NANB), Michaś Čarniaŭski j Hieorhi Štychaŭ. Siarod aŭtaraŭ – E.Zajkoŭski, A.Ioŭ, Ł.Kaladzinski, M.Kryvalcevič, M.Klimaŭ, Ja.Źviaruha, S.Tarasaŭ dy inš.

Historyja Biełarusi: Navučalny dapamožnik. U 2 č. Č. 2. Luty 1917 h. – 2000 h. / A.Novik, H.Marcul, E.Zabrodzki dy inš.; Pad red. A.Novika, H.Marcula; 2-je vyd., pieraprac. i dap. – Miensk: Universyteckaje, 2000. – 464 s. – Nakład 4000 as. ISBN 985-09-0352-Ch

Praciah tendencyjnaha histaryčnaha “daśledavańnia”. Kaštuje
4 t.r.

Ja.Jucho. Historyja dziaržavy i prava Biełarusi: Navučalny dapamožnik / U 2 č. Č. 1. – Miensk: Respublikanski instytut vyšejšaje škoły Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniversytetu, 2000. – 352 s. – Nakład 3000 as. ISBN 985-6299-39-Ch

Prafesar Ja.Jucho pierapracavaŭ svoj padručnik, vydadzieny na pačatku 1990-ch hh. U pieršaj častcy razhladajecca paŭstańnie j raźvićcio praŭna-palityčnaje kultury ŭ Biełarusi ad źjaŭleńnia pieršych dziaržaŭ na abšarach kraju da 1917 h. Kaštuje 2,5 t.r. Kniha maje tonkuju vokładku j drenna sklejena.

Kurjer. № 1 (4), studzień 2001 h. – Miensk, 2000. – 48 s.: ił. – Nakład 5300 as.

Papiarednija numary časapisu vyjšli ŭ sakaviku, traŭni j vieraśni 2000 h. U pieršym sioletnim vypusku čytajcie razvahi j analityčnyja artykuły pra kandydata, alternatyŭnaha ciapierašniamu kiraŭniku krainy, narys najnoŭšaje historyi Biełarusi apošniaha dziesiacihodździa XX st., “paskvil na ŭpłyvovuju asobu” (Michała Miaśnikoviča) aŭtarstva Alaksandra Fiaduty. Jury Drakachrust razvažaje ŭ svaim artykule “Kali vy hetkija razumnyja” pra rolu j dolu biełaruskaje savieckaje intelihiencyi. Supracoŭnik “Sovietskoj Biełoruśsii” Siarhiej Krapivin piša pra nieviadomyja staronki historyi biełaruskaje mytni ŭ 1920-ja hh. Cana časapisu ŭ šapikach “Biełsajuzdruku” nie źmianiłasia z pačatku 2000 h. – 300 r.

Ja.Kołas. Na rostaniach: Trylohija: Dla st. šk. vieku. – Miensk: Mastackaja litaratura, 2000. – 704 s. – (Školnaja biblijateka). – Nakład 31000 as. ISBN 985-02-0149-5

Prahramny tvor vialikaha pieśniara kaštuje ŭ mienskich kniharniach 274 r.

Viktar Muchin