Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Prajekt zachopu nieabmiežavanaj ułady

Praciah. Pačatak u № 22, 24—28.

Partnery pa sajuzie, Biełaruś i Rasieja zrabilisia žorstkimi kankurentami na supolnym rynku. Źjaviłasia spakusa vykarystoŭvać dziaržaŭnaje rehulavańnie (prykładam, mytnuju palityku), kab padvysić kankurentazdolnaść svaich vytvorcaŭ.

Mytnaja intehracyja

Dyj roznaja struktura biełaruskaj i rasiejskaj ekanomik spryjaje razychodžańniu pryjarytetaŭ u vyznačeńni handlovaha režymu. Tak, biełaruski televizar “Haryzont” maje šaniec pradacca na rasiejskim rynku tolki z uschodnieazijackim “načyńniem”. Tamu biełaruskim vytvorcam niavyhadna padtrymlivać rasiejskich vytvorcaŭ kamplektujučych. Rasiejskija ułady, z svajho boku, nia majuć padstavaŭ baranić svoj unutrany rynak dla “Haryzontaŭ”, kankurentazdolnych tam tolki z-za dempinhavych cenaŭ, pa jakich jany pradajucca. Z taje samaje pryčyny mała kamu ŭ Biełarusi vyhadna baranić rynak dla “Žyhuloŭ”, a ŭ Rasiei — dla MAZaŭ.

Dalejšaje raźvićcio rynkavych adnosinaŭ i depalityzacyja handlu z adnačasovym zachavańniem palityčnaj niezaležnaści abiedźviuch krainaŭ budzie pahłyblać hetyja supiarečnaści. Ich možna źniać, pryznaŭšy za maksymalny ŭzrovień mytnaj intehracyi pamiž dźviuma krainami zonu volnaha handlu (biestaryfny ŭvoz i vyvaz tavaraŭ i pasłuh pry zachavańni ŭsich atrybutaŭ nacyjanalnaha handlovaha režymu dla handlu z trecimi krainami). Faktyčna na ŭzroŭni zony volnaha handlu mytnaja intehracyja pamiž Biełarusiaj i Rasiejaj užo daŭno i spyniłasia.

Valutnaja intehracyja

Roźnica ŭ struktury ekanomiki i ekanamičnaj palityki abiedźviuch krainaŭ tarmozić i valutnuju intehracyju. Z adradžeńniem idei stvareńnia hrašovaha sajuzu ŭ 1998 h. i padpisańniem “Zajavy ab stvareńni sajuznaj dziaržavy” sutnaść manetarnaj intehracyi amal nie źmianiłasia. U hetym pytańni najbolš jaskrava vyjaviłasia žadańnie biełaruskich uładaŭ spałučyć “poŭnuju intehracyju” z “poŭnym suverenitetam”, vykarystać usie patencyjnyja pieravahi sajuzu (dasiahnuć manetarnaje stabilnaści za košt uviadzieńnia valuty inšaj dziaržavy), ale za tyja pieravahi nie płacić (abjadnać hrašovyja systemy zhodna z formułaj “adna valuta — dva emisijnyja centry”).

Z časam patrabavańni biełaruskaha boku da rasiejskaha rabilisia ŭsio bolš surovymi. Kali Kiebič byŭ hatovy ŭvieści na terytoryi Biełarusi rasiejski rubiel, dyk Łukašenka z Prakapovičam patrabavali stvareńnia pryncypova novaj nadnacyjanalnaj valuty — sajuznaha rubla.

Jość šerah arhumentaŭ, zhodna ź jakimi biełaruskija prapanovy dla rasiejcaŭ całkam nieprymalnyja. Pa-pieršaje, užo na pačatkovym etapie stvareńnia adzinaj valuty vyśvietliłasia, što Rasieja nia daść Biełarusi mahčymaści chavacca za intehracyjaj ad reformaŭ (unifikacyja abmiennych kursaŭ — pieršaje patrabavańnie Rasiei na šlachu manetarnaj intehracyi — pavialičyła kolkaść stratnych pradpryjemstvaŭ u Biełarusi j pastaviła na paradak dnia pytańnie restrukturyzacyi dy pryvatyzacyi). Pa-druhoje, manetarnaje abjadnańnie niepaźbiežna vykliča kanflikt u vyznačeńni manetarnaj palityki pamiž krainami z roznymi strukturami ekanomiki.

Abmienny kurs rasiejskaha rubla zaležyć ad vahańnia suśvietnych cenaŭ na naftu. Ich padvyšeńnie vyklikaje prytok zamiežnaj valuty ŭ Rasieju, padvyšaje realny kurs rasiejskaha rubla, ale j źnižaje kankurentazdolnaść pramysłovaha sektaru rasiejskaj ekanomiki. Biełaruś moža karystać z hetaha tolki pry ŭmovie najaŭnaści ŭłasnaj, mienš “ciažkoj” valuty, jakaja daje mahčymaść biełaruskim tavaram kankuravać na rasiejskim rynku dziakujučy ich nizkaj canie (jak užo i było ŭ 1997—98 h., kali pieraacenieny rasiejski rubiel spryjaŭ biełaruskamu ekspartu ŭ Rasieju). Pry najaŭnaści adzinaj valuty ŭ takich varunkach biełaruskuju pramysłovaść čakaje recesija. Navat kali Biełaruś atrymaje niekatoryja ekanamičnyja vyhady ad uviadzieńnia supolnaj valuty, jany naŭrad ci pakryjuć palityčnyja j ekanamičnyja vydatki ad hetkaha kroku. Pahatoŭ što Biełarusi jašče daviadziecca pierabudoŭvać strukturu ekanomiki, čym užo daŭno zajmajecca Rasieja, i kankurentazdolnaść biełaruskich vytvorcaŭ jašče doŭha budzie vyznačacca, navat na rasiejskim rynku, nizkim sabiekoštam vytvorčaści, jaki ŭ karotkaterminovaj perspektyvie možna budzie zabiaśpiečyć tolki panižeńniem realnaha abmiennaha kursu nacyjanalnaj valuty.

Sajuzny biudžet

Damovy ab stvareńni supolnaści i sajuzu Biełarusi j Rasiei 1996 i 1997 h. praduhledžvali najaŭnaść u novych utvareńniaŭ ułasnaha biudžetu, ź jakoha pavinny byli finansavacca roznyja sumiesnyja prahramy — ekanamičnyja, vajskovyja, kulturnyja, adukacyjnyja i h.d. Šmat jakija z hetych “sajuznych prahramaŭ” mieli na mecie adnavić supracoŭnictva pamiž vysokatechnalahičnymi halinami pramysłovaści Biełarusi i Rasiei, što dazvoliła b pieraadoleć “razryŭ vytvorčych suviaziaŭ” pačatku 90-ch. U fantastyčnych marach prychilnikaŭ intehracyi sajuz musiŭ pieratvarycca ŭ bastyjon na šlachu ekanamičnaj hlabalizacyi j ekspansii zachodnich transnacyjanalnych karparacyjaŭ.

Pamier sajuznaha biudžetu, adnak, zaśviedčyŭ nierealnaść hetych planaŭ. U 1998 h. jon skłaŭ usiaho 60 młn. dalaraŭ — trochi bolš za 1% ad aficyjnaha dziaržbiudžetu Biełarusi, 0,1% ad rasiejskaha federalnaha biudžetu i kala 0,001 ad sumy praficytu biudžetu ZŠA na toj hod. Prykładna pałova raschodaŭ nakiroŭvałasia na ŭzmacnieńnie pamiežnaj achovy, 17% išło na finansavańnie kulturnych mierapryjemstvaŭ kštałtu “Słavianskaha bazaru”. Rešta hrošaj raściarušvałasia bolš čym na 50 “sajuznych prahramaŭ”, pieratvarajučy biudžet chutčej u niaznačnuju krynicu dadatkovych srodkaŭ dla vybranych pradpryjemstvaŭ, čymsia ŭ efektyŭny instrument “ahulnasajuznaj” pramysłovaj palityki.

Finansava-pramysłovyja hrupy

Čarhovym “hrandyjoznym” ekanamičnym prajektam było abvieščanaje ŭ nastupnyja dva hady stvareńnie finansava-pramysłovych hrupaŭ (FPH) z udziełam biełaruskich i rasiejskich pradpryjemstvaŭ i bankaŭ.

Samymi viadomymi (dakładniej, sumnaviadomymi) ź ich byli “BiełRasAŭta” — kancern, jaki pryviazvaŭ aŭtamabilnyja zavody Biełarusi da rasiejskich vytvorcaŭ ruchavikoŭ, “Eleteks” — hrupa, što abjadnoŭvała pradpryjemstvy dźviuch krainaŭ pa vyrabie televizaraŭ i kamplektujučych da ich dziela vykanańnia prahramy “Sajuzny televizar”, “Farmaš” — kansorcyjum chimičnych vytvorčych abjadnańniaŭ, “Abarončyja systemy” — aljans pradpryjemstvaŭ vajskovaha pryznačeńnia — i “Biełahrainvest”, jaki jadnaŭ vytvorcaŭ mineralnych uhnajeńniaŭ.

Stvareńniu FPH spryjaŭ nia tolki palityčny nacisk z metaj prademanstravać paŭstavańnie sajuzu, ale i ŭłasnyja intaresy pradpryjemstvaŭ, jakija siahali dalej za prosty pošuk partneraŭ. Tak, “Biełaruśkalij” bačyŭ u FPH nadzieju na prychod investycyjaŭ ad rasiejskich kamercyjnych bankaŭ. Tyja hrošy źmiakčyli b palityku nacyjanalnaha ŭradu, jaki vypampoŭvaŭ srodki z pramysłovych vytvorcaŭ, u tym liku praz systemu množnaści valutnych kursaŭ. Dla inšych, u tym liku čalcoŭ “Abarončych systemaŭ”, heta była sproba adnavić supracoŭnictva ŭ miežach niekali adzinaha VPK i sumiesna prałabiravać pryniaćcie adzinaha dla abiedźviuch dziaržavaŭ planu zakupak vajskovaj techniki. Vytvorcy, što ŭvachodzili ŭ “BiełRasAŭta”, raźličvali zachavać manapoliju — adny na pakupnikoŭ, a druhija na rynki zbytu, a taksama spadziavalisia sumiesnymi namahańniami spryjać ustalavańniu vysokich mytaŭ unutry sajuzu jak na ruchaviki, tak i na aŭtamabili. A dla mnohich heta była prosta zručnaja mahčymaść atrymać dadatkovyja biudžetnyja subsydyi j harantavanyja zamovy.

Apošniaje asabliva jaskrava prademanstravaŭ pravał prahramy “Sajuzny televizar”. Start joj byŭ dadzieny ŭ 1998 h., a kančatkovaj metaj byŭ pieradzieł rasiejska-biełaruskaha rynku televizijnych prymačoŭ, 70% jakoha zachapili zamiežnyja, pieravažna azijackija kampanii. Planavałasia, što da 2005 h. dola tutejšych vytvorcaŭ dasiahnie 50%. Dla hetaha tre było madernizavać technalahičny praces i ŭnifikavać bazu kamplektujučych, naładziŭšy adzinuju sietku raspaŭsiudu i techničnaha absłuhoŭvańnia televizaraŭ biełaruskich i rasiejskich pradpryjemstvaŭ.

U toj čas biełaruskija “Haryzont” i “Viciaź” impartavali z “dalokaha zamiežža” amal dźvie traciny kamplektujučych, jakich na terytoryi byłoha SSSR nie vyrablali ŭvohule abo vyrablali nizkaje jakaści. Ale budaŭnictva ŭsiaho adnaho zavodu sučasnych kineskopaŭ kaštavała 500 młn. dalaraŭ — pryblizna 10 sajuznych biudžetaŭ. Tamu dziejańnie prahramy “Sajuzny televizar” źviałosia da cisku na vytvorcaŭ z metaj prymusić ich kuplać kineskopy ŭ adzinaha pradpryjemstva takoha profilu, što zachavałasia z časoŭ SSSR, — zavodu ŭ Varoniežy, pradukcyja jakoha značna sastupała zamiežnym analaham jak pa jakaści, tak i pa canie. Hety nacisk pryvioŭ da vychadu z prahramy rasiejskaha zavodu “Rubin”, dla jakoha zaležnaść ad pastavak z Varoniežu aznačała stratu kankurentazdolnaści na fonie niedarahich i technalahična prasunutych uschodnieazijackich televizaraŭ. Takoje ž rašeńnie pryniali j biełaruskija vytvorcy, jakija addavali pieravahu kineskopam firmaŭ “Samsunh”, “Tompsan” i “Filips”, kab mieć mahčymaść pradavać svaje televizary na rasiejskim rynku. Prahrama kančatkova razvaliłasia, kali vyśvietliłasia, što niekatoryja jaje rasiejskija ŭdzielniki atrymlivali finansavańnie z sajuznaha biudžetu, nie vykonvajučy abaviazkaŭ. Hetaje vykryćcio dało pačatak kryminalnamu raśśledavańniu, zładžanamu rasiejskimi pravaachoŭnymi orhanami.

FPH “BiełRasAŭta” napatkaŭ ščaśliviejšy los, bo jana dapamahła pašyryć vytvorčaść abodvum svaim asnoŭnym udzielnikam — Mienskamu aŭtazavodu i Jarasłaŭskamu zavodu ruchavikoŭ. Najbolšuju karyść ad hetaj prahramy mieŭ jarasłaŭski zavod “Aŭtadyzel”, jaki znachodziŭsia na miažy bankructva i ŭ 1997 h. amal spyniŭ pracu. Rašeńnie ab praciahu supracoŭnictva z “Aŭtadyzelem” i adchileńni alternatyŭnych prapanovaŭ z boku “Volva” ci “Škody” paspryjała źnižeńniu jakaści biełaruskich hruzavikoŭ, ale dazvoliła MAZu amal niepadzielna panavać na rasiejskim rynku (KamAZ byŭ na toj čas u hłybokim zaniapadzie). Usio heta zabiaśpiečyła peŭnuju karyść abodvum bakom aljansu, pakul Eŭraźviaz nie pryniaŭ novych ekalahičnych standartaŭ dla ruchavikoŭ. Nia zdoleŭšy dabicca sastupak, “postsavieckija” firmy stracili eŭrapiejski rynak kamercyjnych pieravozak, ilvinaja dola jakoha była zachoplena imi raniej pry dapamozie dempinhu. Choć ruchaviki, što adpaviadali standartu, byli raspracavanyja ŭ Jarasłaŭli, dziela ich masavaj vytvorčaści patrabavalisia salidnyja investycyi, jakich ni finansava-pramysłovaja hrupa, ni sajuzny biudžet zabiaśpiečyć nie mahli.

U vyniku, niahledziačy na mytnyja abmiežavańni, adnaviłasia kankurencyja na miascovym rynku. Nie spadziejučysia na Sajuz, MAZ šukaŭ vyjścia ŭ supracoŭnictvie ź niamieckim kancernam “MAN” i stvaryŭ ź im sumiesnaje pradpryjemstva pa vytvorčaści hruzavikoŭ. “Aŭtadyzel” tym časam apynuŭsia ŭ rukach aluminijevaj manapolii “Sibał”, uładalnik jakoj Aleh Dzierypaska pieratvaryŭsia ŭ viadučaha rasiejskaha aliharcha. Maračy stvaryć aŭtamabilnuju imperyju, jon skupiŭ asnoŭnyja aŭtamabilnyja zavody i abjadnaŭ ich u chołdynh. Status “Aŭtadyzelu” jak manapolnaha pastaŭnika MAZu palahčaŭ Dzierypasku nacisk na Łukašenku, kab toj daŭ dazvoł na pryvatyzacyju zavodu i nastupnaje ŭklučeńnie jaho ŭ chołdynh. Urešcie daviałosia płacić za manapolny dostup na rasiejski rynak strataj kantrolu nad pradpryjemstvam.

Vital Silicki

Praciah budzie.