Čorna‑bieły śviet

Piša Vital Taras.

Šyroka adznačać sarakahodździe z dnia naradžeńnia nie pryniata — kažuć, kiepskaja prykmieta. Adznačać sorak hadoŭ z dnia śmierci čałavieka jubilejnym artykułam tym bolš nie vypadaje. Navat kali hety čałaviek — Marcin Luter Kinh. Ale takoha čałavieka i jahonuju trahičnuju hibiel, prynamsi, varta ŭspomnić. Choć hadavina śmierci Kinha zastałasia amal nie zaŭvažanaj u patoku paviedamleńniaŭ na roznyja inšyja temy…

U jaho była mara

4 krasavika 1968 hodu pastar Marcin Luter Kinh byŭ zastreleny na balkonie hatelu «Łarejn» u Memfisie, kudy viadomy zmahar za hramadzianskija pravy prybyŭ napiaredadni, kab padtrymać strajk tamtejšych kamunalnikaŭ. Toj hod vydaŭsia ŭ ZŠA ščodrym na hučnyja palityčnyja zabojstvy. Usiaho praz dva miesiacy ŭ Kalifornii budzie zastreleny kandydat na prezydenta ZŠA senatar Robert Kienedzi, brat prezydenta Džona Kienedzi, zabitaha ŭ 1963‑m.

U zabojstvie Marcina Lutera Kinha pryznaŭsia Džejms Erł Rej, drobny złodziej i rasist. Na vintoŭcy z aptyčnym prycełam «Reminhtan», ź jakoj była vypuščanaja śmiarotnaja kula, palicyja znajšła adbitki jahonych palcaŭ. Praŭda, paśla sudu, jaki pryhavaryŭ Reja da 99 hadoŭ źniavoleńnia, jon zajaviŭ, što vymušany byŭ uziać na siabie vinu, kab paźbiehnuć elektryčnaha kresła. Pamior Rej u turmie ŭ 1998 h.

Na pachavańnie Marcina Lutera Kinha ŭ Atłancie pryjšli 150 tysiač čałaviek. Prezydent ZŠA Lindan Džonsan abvieściŭ ahulnanacyjanalnuju žałobu.

Treci paniadziełak hodu ŭ ZŠA ciapier adznačajecca jak Dzień Marcina Lutera Kinha. Dziakujučy jamu, Kanhres ZŠA pryniaŭ Akt ab pravoch, jaki faktyčna likvidavaŭ rasavuju sehrehacyju. Pramova Kinha «Ja maru», ź jakoj jon vystupiŭ padčas sacyjalnaha maršu ŭ Vašynhtonie ŭ 1963 h., ličycca adnoj z najlepšych u historyi aratarskaha mastactva ŭ śviecie. Pramova zaviaršałasia słovami niehrycianskaha śpiryčuełzu: «Svabodnyja narešcie! Svabodnyja narešcie! Słava ŭsiomahutnamu Bohu, my svabodnyja narešcie!» Hetyja słovy paznačanyja i na mahile Marcina Lutera Kinha. Katalickaja carkva pryznała jaho pakutnikam za vieru.

Za sorak hadoŭ pa jaho śmierci šmat što źmianiłasia i ŭ ZŠA, i va ŭsim śviecie. Ci da lepšaha — nieviadoma. Adno možna skazać peŭna — śviet nia staŭ mienš składanym. Supiarečlivaść i źmienlivaść času dobra adlustroŭvaje toj fakt, što ciapierašni prezydent ZŠA Džordž Buš pramaŭlaŭ słovy padziaki vialikamu amerykancu za jahony ŭkład u amerykanskuju demakratyju padčas vizytu ŭ stalicu Charvatyi Zahreb. Heta adbyłosia na druhi dzień paśla taho, jak Charvatyja atrymała aficyjnaje zaprašeńnie dałučycca da NATO na samicie ŭ Buchareście.

Sorak hadoŭ tamu Charvatyja ŭvachodziła ŭ skład Sacyjalistyčnaj Federatyŭnaj Respubliki Juhasłavija. A Rumynija była siabram Varšaŭskaha paktu, stvoranaha Maskvoj u procivahu Paŭnočna‑atlantyčnamu aljansu. U 1968 h. nichto z palitykaŭ nia moh by pradkazać ni samit NATO, na jakim buduć razhladacca pryjom u hety blok Ukrainy i Hruzii, ni pieramovy prezydentaŭ ZŠA i Rasiei nakont hipatetyčnaha stvareńnia sumiesnaj systemy procirakietnaj abarony ŭ Eŭropie.

Jašče mienš vierahodnym padałosia b tady amerykancam, što siarod hałoŭnych kandydataŭ na post prezydenta ŭ 2008‑m hodzie buduć žančyna i ciemnaskury pretendent. Jašče ŭčora pieradvybarčaja sytuacyja ŭ ZŠA zdavałasia zabłytanaj i niepradkazalnaj, a ŭžo siońnia, badaj, mała chto sumniavajecca, što na finišy 4 listapada zastanucca respublikaniec Makkiejn i demakrat Barak Abama. I tolki cud moža dapamahčy vyjhrać respublikancam. U tym, što dla Ameryki heta realnaść, jość i zasłuha Marcina Lutera Kinha, jaki zmahaŭsia za roŭnyja pravy ŭsich ludziej niezaležna ad koleru skury.

Čornyja pačynajuć

Niezdarma amerykanski piśmieńnik Kurt Vanehut pisaŭ, što budučyniu vyznačajuć nie palityki i nie navukoŭcy, ale aŭtary fantastyčnych ramanaŭ. Bolšaść techničnych cudaŭ, apisanych Žulem Viernam, chutka zrabilisia realnymi dasiahnieńniami navuki j techniki (kaśmičnaja stancyja ES maje nazvu «Žul Viern»). Nazva seryi znakamitych multymedyja‑płejeraŭ firmy «Epł» iPod była padkazanaja filmam Stenli Kubryka «Adyseja‑2000», dzie takuju ž nazvu mieŭ admysłovy kaśmičny modul.

Jašče nie paśpieŭ syści z ekranaŭ fantastyčny film, dziejańnie jakoha adbyvajecca ŭ dalokaj budučyni, dzie vyjava Arnolda Švarcenehiera fihuruje ŭ jakaści partreta kolišniaha prezydenta ZŠA, jak vykanaŭca roli Terminatara ŭžo pieramoh na vybarach hubernatara Kalifornii. Praŭda, stać prezydentam jamu pakul nie dazvalaje zakon — Švarcenehier imihrant.

Paśla bliskučych rolaŭ Denzeła Ŭošynhtana, Ueśli Snajpsa, Morhana Frymena (Marfej u «Matrycy») i Ŭiła Śmita (adzin ź «ludziej u čornym») amerykanski hladač, treba dumać, daŭno začakaŭsia źjaŭleńnia nia mienš bliskučaha kandydata ŭ prezydenty siarod afraamerykancaŭ. Cikava, što sami aframerykancy, to bok — naščadki nehraŭ, vyviezienych biełymi handlarami z Afryki ŭ jakaści raboŭ u ZŠA, ličać Baraka Chusejna Abamu jak by nie zusim svaim. I nia tolki tamu, što jaho maci — biełaja amerykanka (prodki jakoj, da taho ž, byli plantatarami!) a baćka — hramadzianin Kienii. I nie tamu, što Barak niejki čas žyŭ i vučyŭsia ŭ Indanezii. Ale jašče tamu, što jon nikoli nia ŭdzielničaŭ u baraćbie za pravy nehraŭ u Štatach, u adroźnieńnie ad mnohich čarnaskurych palitykaŭ, dla jakich pravaabarončaja dziejnaść stanaviłasia padmurkam ich karjery.

Charakterna, što Barak Abama nia braŭ niepasrednaha ŭdziełu i ŭ cyrymonii ŭ Memfisie (štat Tenesi), pryśviečanaj hadavinie śmierci Marcina Lutera Kinha — u toj momant palityk byŭ zaniaty pieradvybarčaj kampanijaj u štacie Indyjana.

Z druhoha boku, u takoj pazycyi kandydata ad demakrataŭ jość svaja pieravaha. Jon nie pazycyjanuje siabie jak abaroncu afraamerykancaŭ, a vystupaje jak šyroki palityk, dla jakoha adnolkava važnyja pravy i intaresy ŭsich amerykancaŭ, u tym liku i pradstaŭnikoŭ rasavych abo inšych mianšyniaŭ. U jahonaj prahramie bolš važnaje miesca, čym pravy, skažam, imihrantaŭ, zajmajuć prablema vyvadu amerykanskich vojskaŭ ź Iraku dy raźvićcio alternatyŭnych krynic enerhii.

Tym nia mienš, znachodziacca palityčnyja ahladalniki ŭ Rasiei, jakija ci to žartam, ci to ŭsurjoz zajaŭlajuć, što z prychodam Abamy ŭ ZŠA moža pačacca novaja era, pakolki ŭ jahonaj śviadomaści (ci padśviadomaści?) tojacca zusim inšyja, adroznyja ad eŭrapiejskich, kaštoŭnaści. I što? Pačniecca hlabalnaja vajna čornych ź biełymi?

Andžeła Devis u poŭny rost

Nia ŭsio tolki kiepskaje było ŭ Savieckim Sajuzie pry KPSS. U 1968 h. dziaržaŭny antysemityzm (pa sutnaści, adna z formaŭ rasizmu) kali i mieŭ miesca być u suviazi z «ahresiŭnaj palitykaj Izrailu na Blizkim Uschodzie», dyk nasiŭ stroha kantralavany i dazavany charaktar. Ujavić sabie ŭ toj čas vystupy z aficyjnaj trybuny, kštałtu taho, što dazvalajuć sabie siońnia hienierał Makašoŭ u Rasiei albo kiraŭnik biełaruskaj dziaržavy, było prosta niemahčyma. Tym bolš niamyślima było navat na pobytavym uzroŭni łajać nehraŭ, asabliva amerykanskich. Im žyłosia, pavodle aficyjnaj prapahandy, horaj za ŭsich u śviecie. Fraza «a ŭ vas nehraŭ linčujuć» doŭhi čas była karonnym arhumentam ŭ idealahičnaj baraćbie pamiž sacyjalizmam i kapitalizmam.

(Jakim ža było adkryćciom dla aŭtara hetych radkoŭ adnojčy daviedacca, što siarod nehraŭ‑pratestantaŭ byŭ i zastajecca ahromnisty pracent… zaciatych antysemitaŭ. Voś tabie i baraćba za roŭnaść.)

Ci treba kazać, što zabojstva Marcina Lutera Kinha stała sapraŭdnym śviatam dla ŭsiaho štatu savieckich prapahandystaŭ i «palitinfarmataraŭ». Krychu paźniej, usiaho praz čatyry hady, temaj numar dla savieckaj presy zrabiłasia nehrycianka Andžeła Devis, jakuju kinuli ŭ turmu pavodle «sfalšavanaha abvinavačańnia». Akcyi pratestu pad lozunham «Svabodu Andžele Devis!» prakacilisia pa ŭsim śviecie. Praŭda, pasadzić jaje chacieli nie za palityku, a tamu, što z ružža, jakoje joj naležała, byŭ zastreleny sudździa. Pavodle tahačasnaha amerykanskaha zakonu, adkaznaść za zabojstva raspaŭsiudžvałasia i na ŭładalnika zbroi, navat kali jon nia mieŭ dačynieńnia da samoha złačynstva. Andžeła vyrašyła źbiehčy ad pravasudździa, jaje złavili i pasadzili ŭ turmu na paŭtara hodu. Paśla heta jana zrabiłasia siabroŭkaj CK kampartyi ZŠA, a ŭ Maskvie jaje asabista prymaŭ hieneralny sakratar CK KPSS Leanid Brežnieŭ.

Dahetul pamiataju svajo ŭražańnie ad karciny adnaho biełaruskaha mastaka, ubačanaj na pačatku 70‑ch na vystavie ŭ Mastackim muzei BSSR. Heta byŭ partret Andžeły Devis u poŭny rost. Asabliva zapomnilisia ekzatyčnaja pyšnaja pryčoska, tanklavyja čornyja ruki ŭ naručnikach, jakija hladzielisia dosyć seksualna, i lohkaja sukienka, na vyhlad jaŭna zroblenaja nie z amerykanskaj manufaktury, a z tannaha savieckaha «sitčyka».

Palitkarekcyja

Internacyjanalnaja prapahanda za savieckim časam dziejničała, mabyć, jašče j tamu, što ŭ Savieckim Sajuzie čornaskurych imihrantaŭ było niašmat. Zatoje siońnia ŭ Rasiei bjuć usich, kaho nazyvajuć «panajechali tut», niezaležna ad ich koleru skury, razrezu vačej, ci formy nosu. U tym liku i nehraŭ.

Ale ž narmalnyja ludzi zaŭsiody atrymlivali asałodu ad muzyki Łui Armstranha, Arety Franklin, Reja Čarłza, Dajany Ros, chvalavalisia za hierojaŭ amerykanskich filmaŭ nakštałt «Skavanych adnym łancuhom» Stenli Krejmera, zachaplalisia majsterstvam amerykanskich baskietbalistaŭ, baksioraŭ, lehkaatletaŭ. Alimpijski čempijon u boksie Kasyjus Klej, u nastupnym Muchamed Ali, zrabiŭ cełuju epochu ŭ sporcie i palitycy.

Niekali ŭrazili kadry ŭ filmie Elema Klimava «Sport, sport, sport…», uziatyja ź kinachroniki Alimpijady 1936 hodu ŭ Berlinie. Čym bližej tady padbiraŭsia da alimipijskaha rekordu ŭ skokach u daŭžyniu amerykanski ciemnaskury atlet Džesi Oŭenz, tym bolš vyrazna nervavaŭsia Hitler u svajoj łožy: jon uskokvaŭ ź miesca, uzbudžana stukaŭ siabie pa kalenkach. Aryjskaja teoryja, jakaja ŭznosiła moc biełaha čałavieka, fizyčnuju pieravahu hiermanskaj rasy, vydavałasia śmiechu vartaj.

Baraćba z rasizmam, baraćba za roŭnyja hramadzianskija pravy, jakaja dała ŭ ZŠA niesumnienny stanoŭčy vynik, sparadziła, adnak, jašče adnu reč, dakładniej — artefakt. Jon zaviecca palitkarektnaściu. Zadumanaja čynoŭnikami jak padkazka, svajho rodu etyčnyja mylicy dla imihrantaŭ z usiaho śvietu, palitkarektnaść reža voka ci nie va ŭsich halivudzkich filmach. Kali ŭ filmie jość choć adzin kiepski hieroj‑afraamerykaniec, pobač abaviazkova pavinien być jak minimum adzin stanoŭčy hieroj z takim samym koleram skury. Toje ž tyčycca arabaŭ, ludziej sa «słavianskim vyhladam», a taksama seks‑mienšaściaŭ.

Dumajecca, palitkarektnaść — heta, usio ž, nie zusim toje, pra što maryŭ Marcin Luter Kinh 45 hadoŭ tamu. Jon kazaŭ : «…Ja maru, što pryjdzie dzień, kali naša nacyja dažyvie da sapraŭdnaha sensu svajho devizu: «My ličym samavidavočnym, što ŭsie ludzi stvoranyja roŭnymi».

Chutčej by i ŭ Biełarusi heta stałasia dla ŭsich vidavočnym.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0