Navatary: jak u Rasii sfalsifikavali vybary z dapamohaj elektronnaha hałasavańnia
Elektronnaje hałasavańnie ŭ rasijskim varyjancie źjaŭlajecca «čornaj skryniaj», jakuju nichto nie kantraluje.
Na minułym tydni ŭ Rasii adbylisia čarhovyja vybary — rasijanie vybirali deputataŭ parłamienta, a taksama miascovych kiraŭnikoŭ. Možna kanstatavać: heta byli najmienš sumlennyja vybary ŭ RF, pačynajučy z 1991 hoda. I sprava nie tolki ŭ falsifikacyjach padliku: sapraŭdnaja apazicyja — u tym liku prychilniki antykarupcyjnaha błohiera Alaksieja Navalnaha — nie byli dapuščanyja da vybaraŭ.
Ale najbolš skandalnaj častkaj vybaraŭ stała elektronnaje hałasavańnie, jakoje było dastupnaje žycharam niekalkich rasijskich rehijonaŭ — zdajecca, aŭtarytarnyja režymy znajšli dla siabie novy, jašče praściejšy sposab falsifikacyi vybaraŭ, i heta moža stać trendam u inšych niedemakratyčnych krainach. Raźbirajemsia, što nie tak z elektronnym hałasavańniem u Rasii, i što dumajuć pra elektronnaje hałasavańnie ŭ inšych krainach.
Što nie tak z rasijskim elektronnym hałasavańniem?
Elektronnaje hałasavańnie było ŭviedziena na vybarach deputataŭ Dziaržaŭnaj dumy, jakija prajšli z 17 pa 19 vieraśnia. Mahčymaść prahałasavać dystancyjna była ŭ Maskvie, akupavanym Sievastopali, Kurskaj, Murmanskaj, Nižaharodskaj, Rastoŭskaj i Jarasłaŭskaj abłaściach.
Elektronnyja hałasy kardynalna pamianiali karcinu na vybarach u Maskvie.
Pa vynikach «papiarovaha» hałasavańnia kandydaty ad inicyjatyvy Navalnaha «Razumnaje hałasavańnie» pieramahali «Adzinuju Rasiju» ŭ Maskvie z razhromnym likam u mnohich rajonach. Pa vynikach elektronnaha hałasavańnia ŭsie jany raptam prajhrali. Pry hetym vyniki elektronnaha hałasavańnia byli abvieščanyja nie praz hadzinu, jak raniej, a našmat paźniej. U vyniku ŭ Maskvie nie akazałasia nivodnaj adnamandatnaj akruhi, dzie atrymali b pieramohu apazicyjnyja kandydaty.
Tak, kandydat ad KPRF Anastasija Udalcova da apošniaha momantu, paśla padliku 99% pratakołaŭ, lidziravała na vybarach u Dziarždumu ŭ Nahacinskaj akruzie Maskvy. Adnak paśla padliku 100% pratakołaŭ jana zaniała druhoje miesca (25,3%), sastupiŭšy pradstaŭniku «Adzinaj Rasii» Śviatłanie Razvarotnievaj.
Paŭpłyvali vyniki dystancyjnaha elektronnaha hałasavańnia i na vybary pa partyjnych śpisach. Tak, pry ŭliku vynikaŭ tolki vočnaha hałasavańnia najbolšy adsotak padtrymki ŭ Maskvie atrymała partyja KPRF (30,4%), «Adzinaja Rasija» apynułasia na druhim miescy (30,1%). Ale paśla ŭliku elektronnaha hałasavańnia karcina źmianiłasia. Pa vynikach tolki elektronnaha hałasavańnia (biez uliku tradycyjnych učastkaŭ) «Adzinaja Rasija» pakazała bolš vysoki vynik — 44,77%. Rejtynh KPRF u anłajnie, naadvarot, upaŭ: za jaje prahałasavali 15,53% vybarščykaŭ. U vyniku z ulikam abiedźviuch formaŭ hałasavańnia «Adzinaja Rasija» nabrała 36,96%, a KPRF — 22,66%.
Samaje cikavaje adbyvałasia va ŭčastkovych kamisijach na elektronnych vybarčych učastkach. Tam taksama byli naziralniki, jak i na zvyčajnych učastkach, ale ŭ bolšaści svajoj technična niedaśviedčanyja. A voś daśviedčanym zakryli dostup da kampjutara, padłučanaha da błakčejn-sietki, ź jakoha možna kantralavać toje, što adbyvajecca na elektronnym učastku. A kali dapuścili, vyśvietliłasia, što jon nie pracuje, tamu što ŭ jaho bolš niama siertyfikata biaśpieki, jaki vydajecca FSB. Jaho dziejańnie skončyłasia a 20:00 19 vieraśnia, heta značyć adrazu paśla zakančeńnia vybaraŭ.
Usie hetyja dzivosy stali nahodami dla sumnievaŭ u tym, što elektronnaje hałasavańnie prajšło sumlenna. Padlik elektronnych hałasoŭ u Maskvie zaciahnuŭsia i faktyčna pravodziŭsia biez nazirańnia. Aficyjnyja prapanienty elektronnaha hałasavańnia śćviardžali, što ŭsie hetyja anamalii tłumačacca techničnaj niedaskanałaściu sistemy i asablivaściami pavodzin vybarščykaŭ, jakija nibyta bolš achvotna hałasujuć za kandydataŭ ad ułady mienavita anłajn.
I heta vielmi dziŭna. U 2020 hodzie, kali pravodziłasia hałasavańnie pa papraŭkach u Kanstytucyju, situacyja była zusim inšaja. Anłajn za papraŭki, prapanavanyja ŭładami, prahałasavała 62,3%, a afłajn — 66,9%, heta značyć siarod anłajn aŭdytoryi było na 7% mienš ludziej, što padtrymlivajuć uładu, čym siarod afłajn. Čamu ciapier situacyja pamianiałasia — niezrazumieła.
Mnohija tłumačać takija dzivosy tym, što ciapier na elektronnaje hałasavańnie zhaniali biudžetnikaŭ. Navat kali heta i tak, prymus da hałasavańnia, — heta taksama falsifikacyi.
Rasijcy pa-raniejšamu nie viedajuć, jak mienavita byli padličanyja apublikavanyja vyniki. Jany nie zasnavanyja na tych publičnych danych, jakija dastupnyja hramadstvu. Z ulikam pahadzinnaj raskładki, možna kazać, što ŭnutry anłajn-hałasavańnia byli falsifikacyi.
Voś adzin z prykładaŭ. Byli apublikavanyja hrafiki padadzienych pa časie elektronnych hałasoŭ na ŭčastku, dzie abirałasia apazicyjanierka Anastasija Bruchanava. Tam jość dva pieryjady, dzie dola hałasoŭ za praŭładnuju Chavanskuju značna pieravyšaje dolu hałasoŭ za Bruchanavu, na abiedźviuch hetych fazach, napeŭna, adbyvalisia ŭkidy.
18 vieraśnia na jutubie apublikavali videaspravazdaču mierkavanaha supracoŭnika adnoj ź biudžetnych arhanizacyj Ałčeŭska, horada na terytoryi tak zvanaj «ŁNR». U 16-chvilinnym roliku niejki mužčyna pakazaŭ, jak elektronna prahałasavaŭ na vybarach u Dziarždumu za inšych ludziej.
Videa pačynajecca z taho, što na ekranie pakazvajuć vordaŭski dakumient z tablicaj, dzie pieraličany dziasiatki imionaŭ i proźviščaŭ žycharoŭ Ałčeŭska ź ich elektronnymi adrasami, parolami ad akaŭntaŭ i danymi ich rasijskich pašpartoŭ.
«17 vieraśnia, pieršy dzień elektronnaha hałasavańnia, — kaža na zapisie mužčyna. — Elektronnaja spravazdača Ałčeŭskaha centra kultury i narodnaj tvorčaści dla vybarčaj kamisii». Zatym aŭtar rolika pakazvaje, jak hałasuje zamiest niejkaj Nadziei: zachodzić na sajt, zatym — na staronku dla hałasavańnia, atrymlivaje na elektronnuju poštu Nadziei kod aŭtaryzacyi i adkryvaje elektronny biuleteń.
«Za kaho my, Nadzieja, budziem z taboj hałasavać? Napeŭna, za «Adzinuju Rasiju», — kaža mužčyna, paśla čaho pačynaje hartać elektronny biuleteń. — Kamunisty — mima. «Zialonyja» — mima. ŁDPR, Uładzimir Volfavič — mima. Hetych naohuł nie viedaju. Tak, numar piać, jak havaryli na naradzie. Na žal, inšaha nam nie dadziena».
Zatym aŭtar rolika praciahvaje hałasavać za inšych ludziej. A ŭ kancy videa kaža: «Treba skazać, što sistema dastatkova abaronienaja. Starońniamu praktyčna niemahčyma prahałasavać, nu, kali nie viedać parol i łahin usiaho hetaha».
Matematyki i inšyja navukoŭcy, jakija vyvučajuć statystyku rasijskich vybaraŭ, pryjšli da vysnovy, što vyniki elektronnaha hałasavańnia ŭ Maskvie byli sfalsifikavanyja. Sistema elektronnaha hałasavańnia, jakaja vykarystoŭvałasia ŭ Maskvie, parušaje elemientarnyja zakony matematyki.
Matematyk Alaksandr Borhiens, praanalizavaŭšy ŭčastki va ŭsioj Rasii, pryjšoŭ da vysnovy, što za «Adzinuju Rasiju» było padadziena 14 młn «anamalnych» hałasoŭ. Tam, dzie hałasy raźmiarkoŭvalisia nie padazrona, u «Adzinaj Rasii» atrymałasia 36,85% hałasoŭ. Aficyjna pa ŭsioj Rasii CVK naličyła adzinarosam 49,82% hałasoŭ.
Ciapier elektronnaje hałasavańnie źjaŭlajecca «čornaj skryniaj», jakuju nichto nie kantraluje. Adziny kacioł, u jaki skidajucca ŭsie hetyja hałasy. Daśledavać miljon hałasoŭ, zvalenych u adnu kuču, niemahčyma — analizavać možna masiŭ. Ale ŭ vypadku z vynikami elektronnaha hałasavańnia vystaŭlajuć tolki vyniki niekalkich partyj i adnu ličbu pa jaŭcy. Dla analizu hetaha niedastatkova.
Histaryčna ŭ Rasii statystyka publikujecca pa ŭčastkovych kamisijach. Mienavita na padstavie danych pa ŭčastkovych kamisijach byli vyjaŭlenyja i dakazanyja masavyja falsifikacyi. Usie vybarščyki elektronnaha hałasavańnia pieršapačatkova byli prypisany da niejkaj kamisii. Niama nijakich techničnych prablem, kab vydać hetuju statystyku ŭ razrezie kamisij, kab praanalizavać źviestki z afłajn vynikami i z histaryčnymi danymi. Pa elektronnym hałasavańni byli apublikavanyja tolki ahrehavanyja ličby, jakija robiać faktyčna niemahčymym jakasny statystyčny analiz. Heta nahadvaje padychod biełaruskaj CVK.
Nu i narešcie, sistema elektronnaha hałasavańnia znachodzicca pad kantrolem rasijskich uładaŭ, u pryvatnaści, pad kantrolem FSB. Ci možna vieryć arhanizacyi, jakaja mianiaje maču, kab padmanuć sistemu dopinh-kantrolu, a taksama pieraśleduje apazicyju ŭ Rasii?
Što kaža Kreml?
Dźmitryj Piaskoŭ zajaviŭ žurnalistam, što ŭ Kramli chacieli b, kab elektronnaje hałasavańnie, jakoje na dumskich vybarach vykarystoŭvałasia ŭ niekalkich rehijonach, «jak maha chutčej raspaŭsiudziłasia šyrej».
«Heta vielmi ŭdałaja i zručnaja praktyka. Viadoma, jaje treba ŭdaskanalvać i raspaŭsiudžvać na ŭsie rehijony», — zajaviŭ Piaskoŭ. Jon skazaŭ, što elektronnaje hałasavańnie zručna z punktu hledžańnia časavych vydatkaŭ i z punktu hledžańnia jaŭki. Taksama jano dazvalaje zekanomić vialikuju kolkaść dziaržaŭnych srodkaŭ. «Absalutna metazhodna hetuju praktyku raspaŭsiudžvać i dalej», — padkreśliŭ śpikier Kramla.
Elektronnaje hałasavańnie moža być uviedzienaje na prezidenckich vybarach 2024 hoda. Pra heta zajaviła śpikier Savieta Fiederacyi Valancina Maćvijenka.
«Što tyčycca prezidenckich vybaraŭ, u nas jašče dźvie elektaralnyja kampanii da hetaha, adziny dzień hałasavańnia. I ja dumaju, jak pojdzie hety praces, — spadziajusia, što jon projdzie paśpiachova, i heta dazvolić na ŭsich uzroŭniach vybaraŭ vykarystoŭvać elektronnaje hałasavańnie», — skazała Maćvijenka.
A što dumajuć u demakratyčnych krainach?
Pad elektronnym hałasavańniem razumiejuć praces, z dapamohaj jakoha zarehistravany vybarščyk moža padać biuleteń z dapamohaj elektronnych srodkaŭ, zamiest taho, kab iści na vybarčy ŭčastak. Vybarščyki prahladajuć svaje varyjanty na ekranie kampjutara i robiać svoj vybar, jak anłajn-apytańnie. Zatym hałasy zachoŭvajucca na dysku pamiaci, u vobłaku abo z dapamohaj niejkaha inšaha miechanizmu, pakul jany nie buduć źviedzieny ŭ tablicu.
Suśvietny dośvied elektronnaha hałasavańnia praź internet pakazvaje, što pakul hetaja technałohija nie abaroniena ni ad złoŭžyvańniaŭ arhanizataraŭ vybaraŭ, ni ad źniešniaha ŭzłomu. Navat demakratyčnyja krainy z vysokaj techničnaj ekśpiertyzaj i davieram hramadstva da dziaržaŭnych instytutaŭ staviacca da elektronnaha hałasavańnia praź internet skieptyčna. Toje, jak haniebna prajšło elektronnaje hałasavańnie ŭ Rasii, moža tolki dadać arhumientaŭ skieptykam takoj formy volevyjaŭleńnia.
Pieravahi elektronnaha hałasavańnia vidavočnyja. Hałoŭnaja pieravaha ŭ tym, što heta banalna zručna. Čałavieku nie treba marnavać niekalki hadzin svajho času na pachod na vybarčy ŭčastak, dastatkova prosta prahałasavać praz smartfon ci kampjutar, jak u televizijnych konkursach. Takaja forma dazvalaje źnizić košt vybarčaha pracesu, vydatki, zrabić jaho bolš chutkim i hnutkim. Vynik možna atrymać adrazu, amal nie vykarystoŭvajučy marudnuju čałaviečuju pracu, tym samym ekanomiačy hrošy, likvidujučy čałaviečy faktar i manipulacyi na łakalnym uzroŭni. Ludzi z dalokich ciažkadastupnych rajonaŭ (pustyni, hory, stepy, chutary) zmohuć praściej skarystacca svaim hramadzianskim pravam, im nie treba pieraadolvać dziasiatki kiłamietraŭ, kab dabracca da ŭčastkaŭ. Toje ž tyčycca i starych ludziej i invalidaŭ, dla jakich pachod na vybarčy ŭčastak — sapraŭdnaje vyprabavańnie.
U vybarach zmohuć kamfortna paŭdzielničać i tyja, chto žyvie za miažoj, pajechaŭ u adpačynak ci kamandziroŭku, albo dahladaje starych baćkoŭ. I sam praces hałasavańnia stanovicca ahułam bolš inkluziŭny: u im z bolšaj achvotaj biare ŭdzieł moładź, a taksama nacyjanalnyja mienšaści (dla jakich možna rabić asobnyja biuleteni i infarmacyju ab vybarach na roznych movach).
Elektronny farmat dazvalaje publikavać bolš infarmacyi pra kandydataŭ, bo płošča elektronnaha biuletenia nie abmiežavanaja, u adroźnieńnie ad papiarovaha. Taksama elektronnaje hałasavańnie dobraje tym, što dazvalaje, pry dostupie da masivu danych, rychtavać bolš padrabiaznyja i jakasnyja analityčnyja spravazdačy adnosna pavodzin vybarščykaŭ i jaho elektaralnych pieravah. My žyviom u epochu vizualizacyi danych i hrafiki, a z papiarovymi biuleteniami heta zrabić niemahčyma.
Niahledziačy na vidavočnyja plusy, ahułam u zachodnich demakratyčnych krainach elektronnamu hałasavańniu pakul što nie daviarajuć.
Elektronnyja sistemy hałasavańnia mohuć być uzłamanyja, jak miascovymi chakierami, kab paŭpłyvać na vyniki vybaraŭ, tak i zamiežnymi śpiecsłužbami, kab padarvać palityčnuju stabilnaść u inšaj krainie. Internet — hłabalnaja prastora, jana patrabuje kałasalnych navykaŭ, resursaŭ, času, kab efiektyŭna adsočvać usie mahčymyja pahrozy. Pravodzić svaje łakalnyja vybary ŭ hłabalnaj prastory — zanadta niebiaśpiečna dla luboj dziaržavy.
Akramia taho, značna spraščajucca miechanizm i ryzyki masavaj falsifikacyi. Adnoj maštabnaj chakierskaj ataki dastatkova, kab źmianić chod vybaraŭ. A voś z kłasičnym papiarovym hałasavańniem praviarnuć takija afiory ŭ demakratyčnych krainach nie tak i prosta: falsifikacyja miljonaŭ papiarovych biuleteniaŭ tam prosta nie zastaniecca niezaŭvažanaj.
Prafiesar Prynstanskaha ŭniviersiteta Endru Apiel u daśledavańni 2020 hoda kanstatavaŭ, što prablemy z kibierbiaśpiekaj uźnikali praktyčna va ŭsich vypadkach prymianieńnia internet-hałasavańnia ŭ roznych krainach śvietu z 2000 da 2020 hoda.
Majkł Śpiekter z Masačusieckaha technałahičnaha instytuta i Aleks Chałderman ź Mičyhanskaha ŭniviersiteta ŭ pracy, taksama apublikavanaj u 2020 hodzie, pryjšli da vysnovy ab «fatalnaj niebiaśpiecy» ŭsich sučasnych formaŭ internet-hałasavańnia. U niadaŭnim dakładzie Ahienctva pa kibierbiaśpiecy ZŠA havorycca, što «technałohii elektronnaha hałasavańnia spałučanyja z vysokaj ryzykaj navat pry najaŭnaści kantrolu» i «źjaŭlajucca bolš uraźlivymi, čym inšyja formy dystancyjnaha hałasavańnia».
Dakład pa elektronnym hałasavańni, vypuščany ŭ 2018 hodzie Nacyjanalnaj akademijaj navuk ZŠA, śviedčyŭ ab tym, što «nivodnaja viadomaja technałohija nie harantuje sakretnaści, biaśpieki i praviaralnaści biuleteniaŭ, što pieradajucca praź internet», tamu «biaśpiečnaje internet-hałasavańnie, chutčej za ŭsio, budzie niemahčyma ŭ najbližejšaj budučyni».
Ale technałahičnaja ŭraźlivaść internet-hałasavańnia — tolki adna z mnostva źviazanych ź im prablem.
Isnuje ryzyka machlarstva z vybarami ŭ vyniku kradziažu asabistych danych. Naprykład, machlar źviazvajecca z zarehistravanymi vybarščykami, śćviardžajučy, što pracuje ŭ miascovym vybarčym kamitecie, jakomu nieabchodna «pravieryć rehistracyju vybarščykaŭ». Zatym machlar moža paprasić čałavieka pieradać asabistuju infarmacyju, takuju jak numar pašpartu, sacyjalnaha strachavańnia i hetak dalej.
Inšaja prablema — mahčymy ŭpłyŭ na hałasavańnie technałahičnych kampanij, jakija buduć zajmacca raspracoŭkaj takich sistem. Niama nijakich harantyj taho, što technałahičnyja kampanii nie pačnuć łabijavać svaich kandydataŭ i być bolš prysutnymi ŭ palityčnym pracesie. Paŭnavartasny hramadski kantrol za takimi sistemami budzie niedastupny zvyčajnym ludziam biez adpaviednych techničnych viedaŭ. Uźniknie niaroŭnaść, kali tolki technałahičnaja elita zmoža kantralavać i adsočvać praces vybaraŭ — heta moža stać vielizarnaj spakusaj dla ich padabrać vybary pad siabie.
Kali zvyčajny čałaviek moža prakantralavać padlik kožnaha papiarovaha biuletenia, to čytać kod takich elektronnych sistem hałasavańnia zvyčajny čałaviek prosta nie zmoža. Jak arhanizavać prazrystaje nazirańnie za takimi vybarami, jakomu b daviarała hramadstva, jak pravodzić aŭdyt i pieralik hałasoŭ — nieviadoma.
Niemahčymaść tradycyjnych formaŭ hramadskaha kantrolu nad vybarami ŭ demakratyčnych krainach pryznana nieprymalnaj. Heta było asnoŭnaj farmalnaj pryčynaj zabarony internet-hałasavańnia ŭ 2008 hodzie ŭ Niderłandach i ŭ 2009 hodzie ŭ Hiermanii.
Jašče adna prablema — mahčymaja niaroŭnaść tych, chto hałasuje na ŭčastkach, i tych, chto hałasuje dystancyjna. Dystancyjnaje hałasavańnie stvaraje niebiaśpieku prymusu (što my bačyli ŭ Rasii), kali biudžetnikaŭ prymušali hałasavać anłajn u prysutnaści načalstva. Isnuje niebiaśpieka prymusovaha hałasavańnia i ŭ siamji, naprykład, kali palityčnyja pohlady členaŭ siamji istotna razychodziacca. Jak abaranić tajnu hałasavańnia i jaho ananimnaść — taksama niezrazumieła.
Na zvyčajnym učastku vybarščyk moža adasobicca ŭ kabincy i raźličvać, što jaho vybar zastaniecca tajamnicaj. Pry dystancyjnym hałasavańni hramadzianina mohuć prymusić hałasavać. Ale navat pry adsutnaści vidavočnaha prymusu samo vykarystańnie niezrazumiełaj dla vybarščyka technałohii moža skazić jaho vybar.
Elektronnym hałasavańniem mohuć čaściej karystacca pradstaŭniki dyjaspary, jakija žyvuć za miažoj. Časta dyjaspara hałasuje zusim nie tak, jak pastajannyja žychary krainy. Hety faktar taksama moža stać pryčynaj niedavieru da vybaraŭ unutry krainy, a taksama spakusaj dla asobnych palityčnych sił vykarystoŭvać dyjasparu ŭ svaich metach.
Narešcie, akramia abjektyŭnych, jość i subjektyŭnaja prablema — deficyt davieru da elektronnaj formy hałasavańnia, jaki moža stać pryčynaj nizkaj lehitymnaści orhanaŭ ułady, abranych takim sposabam.
Demakratyčnyja vybary hruntujucca na niekalkich fundamientalnych pryncypach: ananimnaść, pravilnaja identyfikacyja vybarščyka i davier. Elektronnaje hałasavańnie pakul što nie dazvalaje abjadnoŭvać hetyja pryncypy ŭ adnoj sistemie, zaŭsiody niešta vypadaje. Kali my maksimalna poŭna identyfikujem vybarščyka, to jak harantavać ananimnaść? Kali my harantujem ananimnaść, to jak identyfikavać vybarščyka i nazirać za vybarami?
U pačatku 2000-ch i 2010-ch hadoŭ u zachodnich demakratyčnych krainach praviali mnostva vyprabavańniaŭ ź internet-hałasavańniem, ale apošnija hady intares da hetaj temy istotna źmienšyŭsia. Adzinaj krainaj ES, jakaja realizavała paŭnavartasnaje naładžanaje elektronnaje internet-hałasavańnie dla ŭsich hramadzian na vybarach roznych uzroŭniaŭ stała Estonija. Jašče elektronnaje hałasavańnie ŭ abmiežavanym farmacie było realizavana ŭ Francyi — ale tolki dla vybarščykaŭ z zamorskich terytoryj. Ale hetyja dźvie krainy źjaŭlajucca chutčej vyklučeńniem z praviła.
Za apošnija hady płany zapuścić internet-hałasavańnie na vybarach roznych uzroŭniaŭ ahučvalisia ŭ Bałharyi, Šviecyi, Uelsie, Litvie, Šatłandyi, ale jany tak i nie byli całkam realizavanyja.
Skiepsis da elektronnaha hałasavańnia ŭ zachodnich demakratyjach zusim nie aznačaje, što ličbavyja technałohii nie mohuć dapamahčy ŭ palahčeńni vybarčaha pracesu.
Naprykład, niekatoryja krainy ŭkaranili IT-sistemy dla rehistracyi vybarščykaŭ, padliku hałasoŭ i pieradačy vynikaŭ. Niekatoryja krainy (naprykład, Rumynija i Litva) vykarystoŭvajuć IT-sistemu dla pravierki ŭ dzień vybaraŭ, ci zarehistravanaja asoba, jakaja choča prahałasavać, u śpisie vybarščykaŭ. Vialikabrytanija vykarystoŭvaje skanavalnyja mašyny dla analizu podpisaŭ. U Charvatyi vybarščyki mohuć vykarystoŭvać anłajn-dadatak dla źmieny svajho vybarčaha ŭčastka za niekalki dzion da vybaraŭ.
Heta karysnyja instrumienty, ale całkam abapiracca na elektronnaje hałasavańnie raźvityja demakratyčnyja krainy pakul što nie hatovyja.
Kamientary