Valery Paźniakoŭ. Lićviny-pesymisty

Lićviny-pesymisty

Litvanija. Zbornik materyjałaŭ ab Zachodniaj Biełarusi. №1

Ruch za ŭtvareńnie novaje (ci adradžeńnie staroje) etničnaje supolnaści — lićvinoŭ — moža j niečakany, ale peŭnyja karani jaho prahladajucca dosyć vyrazna. Niekatorym dziejačam biełaruskaha Adradžeńnia nie ŭhadziŭ narod: jon i nieśviadomy, i chvory, i h.d. Inšyja kulturnickija dziejačy vyrašyli pamianiać sabie narod. Maŭlaŭ, heta biełarusy-ŭschodniki nieśviadomyja, a my, lićviny-zachodniki, o-ho-ho jak zdarovyja. Adno ci nie čakaje ich novaje rasčaravańnie ŭ novym narodzie?

Pakul ruch za abudžeńnie «lićvinoŭ» i vyznačeńnie ich ziamli — «Litvanii» (darečy, čamu nie «Lićvinii»?) — hartuje siły. Źjaviŭsia novy zbornik materyjałaŭ — «Litvanija» — z šmatabiacalnym №1. Aproč ułasna «lićvinskich» tvoraŭ tut jość, zdajecca, adzin tekst-pozirk zboku. U im — praduktyŭnaja ideja paraŭnać «lićvinski» ruch z kolišnim «zachodniepaleskim» («jaćviaskim»). Mahčyma, z taho ruchu jduć navukovyja asnovy «lićvinskaha» ruchu z namahańniami jak-niebudź abhruntavać asobnaść «lićvinskaje» nacyi. Kali «zachodniepaleskija» dziejačy šukali svaje vytoki ŭ staražytnych jaćviahach, dyk «lićvinskija» ŭziali šyrej — za prodkaŭ uvažajuć nia tolki jaćviahaŭ, ale jašče dajnovu i litvu letapisnych časoŭ. Praŭda, heta ŭsio nie aryhinalnaje. Słavutaja teoryja bałckaha substratu (h.zn. padłožki) va ŭtvareńni biełarusaŭ šukała dy znachodziła našych prodkaŭ-bałtaŭ na ŭsioj terytoryi Biełarusi. Da taho, letapisnyja jaćviahi i dajnova — adziny narod, terminy identyčnyja. Da taho, šmat jaćviahaŭ žyło na terytoryi sučasnaje Polščy, i čamu lićviny nia kidajuć pozirk u toj bok? A tak ścipłaść niezvyčajnaja: jak siabie akreślivajuć «lićviny», dyk ichnaja ziamla — zachodniaja pałova Respubliki Biełarusi ź jaje paŭnočna-zachodniaju dy paŭdniova-zachodniaju miežami. A miežy tyja stalinskija. Navošta siabie zahaniać u takija haniebnyja hranicy, dzie ž adviečna volny «lićvinski» duch? Ci nie tamu takoje abmiežavańnie, što, jak kidaje pabočny naziralnik u zborniku, «lićviny» šukajuć u Polščy sajuźnika? Uschodniaja miaža «Litvanii» jdzie praź Miensk. Cikava, jak jana dzielić horad? Hałoŭnaje, «lićviny» nie admaŭlajucca ad stalicy, značyć, majuć na jaje niejkuju nadzieju. Tut bačycca refleksija na ciapierašniaje panavańnie ŭ Miensku nie-«lićvinoŭ», uschodnikaŭ, «nieśviadomych» biełarusaŭ.

Śviadomaść i nieśviadomaść zajmajuć vyklučnaje miesca ŭ «lićvinskim» ruchu. Moža, heta hałoŭny, choć i vielmi niajasny kryter u paŭstavańni novaje etničnaje hrupoŭki. Jaki ž jašče moža być kryter, kali inšyja nie znachodziacca? Praŭda, jość sproby abapiercisia na znanych ludziej u minuŭščynie, kab nie vyhladać neafitami. Śćviardžajecca: «Radziviły, Sapiehi, Kiški, Chadkievičy — usie centralnyja rodavyja majontki našych lićvinskich feŭdałaŭ ci, inakš — mahnataŭ, kancentravalisia, viadoma ž, na ich Radzimie — u Litvanii — Lićvinskaj metrapolii». Cikava, što ŭ prapanavanym śpisie zachodniebiełaruskich pavodle Radzimy (choć słova heta tut niedarečy) mahnataŭ niama. Karani Radziviłaŭ — u sučasnaj Litvie, Sapiehaŭ — na Smalenščynie, Kiški pachodzili z Polščy, a Chadkievičy — z Ukrainy. Rodavyja majontki hetych feŭdałaŭ, jak kropli, pakryvajuć usiu mapu Vialikaha kniastva Litoŭskaha, a nie adno zachodniuju Biełaruś. Što ich jadnała — adčuvańnie palityčnaje supolnaści. U hetym sensie jany byli «śviadomyja», peŭna — «lićviny». Dyj ciapier viedamyja dziejačy, jakija z dalokich uskrain ci z addalenych ziemlaŭ pryjšli ŭ biełaruski ruch. Pry peŭnych abstavinach biełaruskija dziejačy mohuć dałučycca da «lićvinskaha» ruchu, ale čym budzie ŭ takim vypadku «Litvanija», jak nie virtualnaju źjavaju? Miž tym, paprok u virtualnaści robicca realnaj Biełarusi. Pahladzim, što budzie bolš virtualnym.

Raźvićciu takoj niaŭłoŭnaje materyi, jak duch, mentalitet narodaŭ, pryśviečana cikavaja schiema, ź jakoj nahladna bačna navat prafanam, što biełarusy-ŭschodniki j «lićviny»-zachodniki, choć u peŭnym časie j sychodzilisia ŭ dumkach, ale ciapier razyšlisia radykalna, mo j nazaŭždy. Zastajecca dziakavać, što biełarusam dajecca šaniec na reabilitacyju, to bok na nabližeńnie da lićvinoŭ: hrafik ich mentalnaści apošnim časam robić usplosk.

A ŭvohule ŭ zborniku šmat trapnych nazirańniaŭ i śviežych dumak, što paspryjaje nia tolki «lićvinskaj», ale j biełaruskaj śviadomaści. Kidajecca ŭ vočy hłyboki pesymizm jaho aŭtaraŭ, niahledziačy nie deklaravanuju vieru ŭ śvietłuju budučyniu «Litvanii». Čas ciapier taki zmročny, pesymistyčny. Čaho varty navat adzin tolki «Manifest lićvinoŭ», napisany stylem Novaha Zapavietu. Tak pišuć zvyčajna nekralohi, a nie abviestki pra naradžeńnie novaha. Kab ža nia staŭ manifest sapraŭdnym nekraloham ruchu...

Valery Paźniakoŭ