Andrej Dyńko. Stratehija falšavańnia

Stratehija falšavańniay

Ułady hatovyja stvaryć čarhovaje «miortvaje cieła» biełaruščyny

Aktyvizavalisia stvaralniki biełaruskamoŭnaha ŭniversytetu. Ministar adukacyi V.Stražaŭ pryniaŭ R.Hareckaha, A.Trusava i A.Łozku, kiraŭnikoŭ inicyjatyŭnaje hrupy. Zazvaŭ, kab skazać, što sprava nie daśpieła, srodkaŭ niama. Dyj, maŭlaŭ, niepatrebnaja nam novaja VNU. I tak dola studentaŭ u nas ci nie najbolšaja ŭ Eŭropie. Zamiest universytetu ministerstva chacieła b abmiežavacca biełaruskamoŭnymi płyniami ŭ pary VNU, i toje tolki z 2001 hodu. A status nacyjanalnaha ŭniversytetu ŭ perspektyvie padumvajuć nadać… byłomu mienskamu pedinstytutu.

I voś užo navukovaja rada Dziaržaŭnaha pedahahičnaha ŭniversytetu imia Maksima Tanka pryniała rašeńnie viarnuć u navučalny j vychavaŭčy praces biełaruskuju movu ŭ abjomie, nia mienšym za toj, jaki isnavaŭ tut da referendumu 1995 hodu. Jano nia kiepska: chaj vučać budučych nastaŭnikaŭ pa-biełarusku. Pedahahičny ŭniversytet byŭ za Šuškieviča adnoj z samych blizkich da poŭnaje biełarusizacyi VNU. 65% studentaŭ vučylisia na rodnaj movie. Amal usie pradmiety byli hatovyja dla vykładańnia pa-biełarusku.

Piać hadoŭ tamu ŭłady zaviarnuli kania biełarusizacyi. I voś dniami navukovaja rada zaćvierdziła novuju prahramu «ŭkaranieńnia biełaruskaje movy ŭ navučalny j vychavaŭčy praces universytetu». Adzin z raspracoŭščykaŭ prajektu biełarusizacyi, prafesar Alaksiej Rahula, ličyć, što ŭniversytet maje ŭsie pieradumovy pačać paśpiachovuju realizacyju prahramy ŭžo z nastupnaha navučalnaha hodu.

Farmalnyja padstavy aktyŭniej pierachodzić na biełaruskuju movu daje toj fakt, što z hodu ŭ hod bolš za pałovu pastupoŭcaŭ vybirajuć biełaruskuju movu, kab pisać dyktoŭki i sačynieńni.

Vykazvajucca taksama dumki, što nacyjanalny ŭniversytet varta stvarać nia ŭ Miensku, a, naprykład, u Zasłaŭi, dalej ad mehapolisu. Bo tak, maŭlaŭ, robicca ŭ inšych krajoch. Čamu peŭnyja palityki bajacca ŭźniknieńnia Nacyjanalnaha ŭniversytetu ŭ Miensku, tłumačyć nia treba.

Usie hetkija prapanovy falšujuć ideju Nacyjanalnaha Ŭniversytetu.

Kavarnaje falšavańnie – ulubionaja stratehija rasiejskaha kalanijalizmu ŭ XX st. Za ščyra biełaruskich litarataraŭ vydajuć epihonaŭ drymučaha rasiejskaha narodnictva, za biełaruski falklor – bubny i harmoniki, za biełaruskaje telebačańnie – pryščavaje BT, što navat svaje nazvy mianiaje ŭ dakładnaj paśladoŭnaści za maskoŭskim pieršym kanałam, za biełaruskuju historyju – jaje rasiejskuju traktoŭku, pierapisanuju pa-biełarusku, za samuju movu vydajuć kalku z rasiejskaj, zroblenuju za dapamohaj rasiejska-biełaruskaha słoŭnika, vypuščanaha pad redakcyjaj Kandrata Krapivy. Inšych piśmieńnikaŭ rasstralać, zaharadzić im darohu da vučeńnia, nie drukavać, aŭtentyčny falklor na scenu nie puskać, niezaležnyja TV i radyjostancyi trymać za abroć, inšyja słoŭniki spalić na vohniščach. Kab paśla tyja samyja ludzi, što vyčyščajuć z padručnikaŭ, puskajuć pad nož «niapravilnyja» padručniki, ckujuć «nacyjanalizm u movie», mahli tryjumfalna zajavić narodu: nu, čaho ž vy chočacie — hetyja piśmieńniki ŭsie zajmajucca stylizatarstvam, a mova biednaja, a «šeraja łašadačka» aprykrała i ŭvohule apamiatajciesia – niaŭžo chočacie, kab nienarmalnaje BT išło pa ŭsich kanałach?

Stratehii falšavańnia majuć adnu metu – umacoŭvać panavańnie imperskaje kultury šlacham padmieny ŭsiaho vartaha, što naradžaje kultura padparadkavanaja, nutrana zynačanymi formami, biaśpiečnymi i kantralavanymi. Kalanijalnaja vakcynacyja.

Niama sumnievu, što, jak tolki ruch za stvareńnie Biełaruskaha nacyjanalnaha ŭniversytetu nabudzie jakuju-kolviek siłu, jaho ideju adrazu pasprabujuć sfalšavać.

Arhanizatary ŭniversytetu chočuć, kab jon byŭ dziaržaŭny. I tym samym zakładajuć pad jaho minu. Jany pakładuć na zmahańnie ŭsiu siłu i čas. Urešcie dziaržava stvoryć universytet – ź vialikaj reklamaj. Ale… Rektaram pastaviać, napeŭna, Paškova – pavažany, vučony, encyklapedyst, laŭreat dziaržaŭnych premijaŭ, pa-biełarusku havoryć, miedždu protčym. Abo sapraŭdy adkryjuć universytet u Lidzie na bazie technikumu. Abo zrobiać jaho pedahahičnym. Abo ŭtvorać jaho ŭ składzie troch fakultetaŭ – filalahičnaha, histaryčnaha i hieahrafičnaha. I – heta ŭžo sto pracentaŭ – pastaviać zarpłatu dacentam u pamiery 30 dalaraŭ, kab z navukovych i palityčnych pytańniaŭ ich najbolš cikaviła prablema baraćby ź fitaftoraju liśnikavych. Bo ž nie ad stanu ŭniversytetu, a ad uradžaju pamidoraŭ na dačy zaležyć fizyčnaje vyžyvańnie dacenta. I naviažuć «typavyja» prahramy – marazmatyčnyja i nievykanalnyja. I budzie ŭ toj universytet konkurs ŭ dva razy nižejšy, čym u analahičnyja rasiejskamoŭnyja ŭstanovy – dakładna jak u ciapierašnija pseŭdabiełarusizavanyja hrupy ŭ šerahu VNU, kudy iduć dziela nižejšaha prachadnoha bału. Ale, niahledziačy na heta, universytetu nie začyniać, jak nie prykryvajuć časopisa «Maładość», choć jaho navat za biaspłatna pahadžajecca čytać usiaho paŭtary tysiačy čałaviek. Vakcynacyja! Nie začyniać, kab mahčy podła zajaŭlać štohod: vy chacieli ŭniversytet – vy majecie ŭniversytet.

Prykład liceju, jaki staŭ zaniepadać, jak tolki jaho ŭziali pad naviaźlivuju dziaržaŭnuju apieku.

Ukraincy, kali stvareńnie sapraŭdy nacyjanalnaha VNU było niemahčymaje na baćkaŭščynie, zasnavali jaje na emihracyi – u českich Padziebradach. Stul vyjšła nacyjanalnaja elita.

Nadta važny vyklik – universytet. Dziela jaho mo varta było b aktualizavać ideju ŭradu ci, prynamsi, referentury adukacyi Rady BNR, z bolšaj fantazijaj šukać fundušy za miažoj. Taki ŭniversytet zmoža stać papularnym i lehiendarnym.

Za hałoŭny kryter biełaruskaści ŭ nas vydajecca biełaruskaja mova (choć jaje kultura ŭ 90-ch u balšyni vypadkaŭ nie vytrymlivaje nijakaj krytyki). Zdajecca, z umacavańniem rasiejskamoŭnaje biełaruskaje kultury ŭ takim padychodzie ŭźnikaje vyrazny han. U medyjach my heta dobra adčuli na prykładzie «Navinaŭ», redahavanych M.Chalezinym, jakija, choć i biełaruskamoŭnyja, byli vyrazna mienš biełaruskaj hazetaj, čym BDH. Toje samaje ŭ muzycy – u biełaruskaści «Nejradziubela» nie prychodzicca sumniavacca, u adroźnieńnie ad, skažam, New Cosmopolis-a. Bo prafesijny, adčuvaje biełaruski nerv, adzyvajecca da eŭrapiejskaj tradycyi.

Heta skazana, jak razumiejecie, nie dla taho, kab zaklikać da rasiejskamoŭnaści nacyjanalnaha ŭniversytetu. Ale BIEŁARUSKIM NACYJANALNYM budzie nia taja ŭstanova, dzie buduć lekcyi čytacca pa-biełarusku, a taja, što budzie eŭrapiejskaj pa sutnaści – samakiravanaj najpierš, z tradycyjnaju, a nie savieckaju arhanizacyjaj, inšymi adnosinami pedahohaŭ i studentaŭ. Z dastojnymi zarobkami vykładčykaŭ, dastupnymi biblijatekami, z systemaj pryjomnych ispytaŭ, jakaja b vyklučała čałaviečy faktar, i žorstkaj acenkaj viedaŭ – kab, jak u Francyi, tolki čverć studentaŭ prachodziła kurs navučańnia, ni razu nie zastaŭšysia na druhi hod. Kab za ŭzor struktury byŭ uziaty toj daŭni Vilenski ŭniversytet. Tady heta budzie narmalny žyvy ŭniversytet (abychodziačysia biez durnoha słova «elitny»). A pedinstytut, jak jaho ni pieranazyvaj, pedinstytutam zastaniecca.

Hałoŭnaje — uniknuć prafanacyi sutnaści vyšejšaj aśviety, čaho nie dabjeśsia, nie pravioŭšy tłustuju rysu miž BNU i ciapierašnim vyššym abrazavanijem. Try hady pavykładaŭšy ŭ prestyžnym mienskim universytecie, mahu zaśviedčyć: navat u im nia mienš za pałovu studentaŭ biaspłatnych adździaleńniaŭ i dzievianosta pracentaŭ płatnikaŭ atrymlivajuć dyplomy, nie zasvoiŭšy prahramy na «3» i nia majučy i blizka najściplejšaha minimumu viedaŭ, jakim avałodvaje vypusknik analahičnaje polskaje VNU. Pra toje, što robicca ŭ niejkim Bieraściejskim politechničnym lepš i nia dumać… Chto z nas nie zdavaŭ dziaržispytu pa pytańniach, viadomych zahadzia, chto nie pisaŭ na «vydatna» dyplomnaj pracy za try nočy? A prahramy!.. O, čaho tolki ŭ nas nie navučajuć!

Ahučanaja kancepcyja nacyjanalnaha ŭniversytetu patrabuje dapracoŭki. Ciažka ŭjavić narmalny ŭniversytet biez adździaleńniaŭ medycyny, bijalohii, kamputarnych systemaŭ, dyzajnu. Medycyny – najpierš. Kancepcyja zahannaja, bo sychodzić nie z patrebaŭ, a z najaŭnaściaŭ. Majem mnoha filolahaŭ — stvorym filalahičny fakultet. Hetak užo, majučy mnoha sałdataŭ i aficeraŭ, u 1992-m stvaryli nacyjanalnuju armiju. Buduć zarobki, znojducca j prafesary-medyki, i dacenty-fizyki.

Ciapierašniaja sytuacyja ŭ Biełarusi nahadvaje tuju, što isnavała ŭ XIX st. Stvareńnie niezaležnych biełaruskamoŭnych TV i radyjo zabaronienaje, jak tady – druk pa-biełarusku. Tady, u epochu druku, nichto nie zabaraniaŭ stvarać biełaruskamoŭnyja rukapisy. Ciapier, u epochu elektroniki, nichto nie zabaraniaje biełaruski druk. Bo druk zaraz nie niasie adkrytaj niebiaśpieki panoŭnaj kultury. Viaščaj, «Svaboda», z Prahi, jak drukavaŭ Maciej Buračok svaju «Dudku» ŭ Krakavie. Pakul hetaja zabarona nia źniataja, usie klatvy ŭ roŭnaści pravoŭ biełaruskamoŭnych i rasiejskamoŭnych — nia što inšaje, jak złaviesny žart. Pakul chłopcy nia majuć prava vybirać, u biełaruskamoŭnuju ci rasiejskamoŭnuju častku iści słužyć, pa-biełarusku ci pa-rasiejsku vučycca na milicyjanta.

Nia treba pratekcyjanisckich mieraŭ u dačynieńni da biełaruskaj kultury, nia treba datacyjaŭ, kali viarnuć biełaruskamoŭnym elementarnyja pravy: na stvareńnie svaich elektronnych ŚMI, na biełaruskamoŭnyja padraździaleńni. Nia dopusk da dziaržaŭnych ŚMI musić być minimalnaj umovaj…

U adzin rad z hetymi minimalnymi vymohami ŭstaje i patrabavańnie dazvolić stvareńnie samakiravanaha paŭnavartaha nacyjanalnaha ŭniversytetu.

Andrej Dyńko