Aleh Trusaŭ. Pierałomny hod

 Aleh Trusaŭ

Pierałomny hod

namieśnik staršyni apazycyi na platformie BNF u VS 12 sklikańnia

1991 hod nazaŭždy ŭvajšoŭ u anały najnoŭšaj biełaruskaj historyi. Jak i na pačatku XX st., u 1918-m, palityčnyja pracesy na terytoryi nieabiasiažnaj “turmy narodaŭ”, ci to “imperyi zła”, adbyvalisia synchronna jak u centry, tak i ŭ asobnych jaje rehijonach

Žachlivy pačatak

Pačaŭsia hety viekapomny hod sa studzieńskich padziejaŭ u Vilni. Savieckija ciemrašały vyrašyli siłaj zadušyć imknieńnie litoŭcaŭ da niezaležnaści. Leninski dośvied śviedčyŭ, što spačatku treba zachapić srodki masavaj infarmacyi – i tanki z desantnikami rušyli na vilenskuju televiežu. Ale zdaryłasia niečakanaje: sotni biazzbrojnych ludziej z usioj Litvy ŭziali viežu ŭ žyvoje koła i svaimi hrudźmi zakryli jaje. Mnohija zahinuli, vieža była zachoplenaja, ale, dziakujučy telebačańniu, jakoje na ŭvieś śviet pakazała kadry vandalizmu, ahresary byli spynienyja, litoŭskaja demakratyja zastałasia isnavać, a Harbačoŭ musiŭ terminova spynić uzbrojeny kanflikt.

Vilenskija padziei ŭzrušyli ŭsiu Biełaruś. Najbolš aktyŭnyja biełarusy ź bieł-čyrvona-biełymi ściahami pajechali ŭ Vilniu i dałučylisia da litoŭskich demakrataŭ. Dasłała tudy svaich pradstaŭnikoŭ i parlamenckaja apazycyja BNF – niekatoryja ź ich paśla atrymali litoŭskija ŭznaharody.

Pad upłyvam vilenskich padziejaŭ z KPSS vychodziać apošnija beenefaŭcy-kamunisty i siarod ich Siarhiej Navumčyk. Navat kamunistyčnaja bolšaść u Viarchoŭnym Saviecie musiła asudzić čałaviečyja achviary ŭ Litvie i zaklikać kramloŭskaje kiraŭnictva da dyjalohu. Biezumoŭna, tolki dziakujučy Vilenskaj pieramozie stałasia mahčymaj pieramoha Maskoŭskaja, ab jakoj havorka pojdzie dalej.

U studzieni apošni saviecki ŭrad ačoliŭ Paŭłaŭ, jaki, u čysta stalinskim duchu, abviaściŭ kanfiskacyjnuju hrašovuju reformu, kali za try dni tre było abmianiać staryja 50- i 100-rublovyja kupiury na novyja. U čerhach la aščadnych kasaŭ pakutavali ŭ asnoŭnym staryja ludzi, jakija ŭsio žyćcio źbirali hrošy na “čorny dzień”. I hety dzień zrabiŭ dla ich apošni saviecki premjer.

Ekanomika Biełarusi imkliva zaniepadała. Zamiest taho, kab pa prykładzie Prybałtyki ŭźniać ceny na pradukty charčavańnia i tavary štodzionnaha pobytu, urad Kiebiča ŭvioŭ šmatlikija kupony i talony.

Pačaŭ raskručvacca machavik inflacyi. Upieršyniu za šmat hadoŭ metalovyja hrošy stali źnikać z užytku.

Pieršy referendum

Pakolki macavać Sajuz siłaj zbroi ŭžo nie vypadała, u Maskvie vyrašyli dasiahnuć takich samych metaŭ šlacham referendumu.

Viarchoŭny Saviet BSSR nie paćvierdziŭ na svajoj sesii rašeńnia Kramla ab praviadzieńni na terytoryi Biełarusi “ahulnasajuznaha volevyjaŭleńnia”, i tady hetuju spravu daručyli Prezydyjumu VS BSSR, jaki – z praterminoŭkaj, šlacham zboru podpisaŭ siabroŭ Prezydyjumu, – pryniaŭ advarotnaje rašeńnie. Radyjo, hazety i TB nie spyniali adnabakovaj prapahandy navat u dzień hałasavańnia, adnak kala miljonu hramadzianaŭ Biełarusi vykazalisia za niezaležnaść svajoj krainy. Tamu ŭsie rasiejskamoŭnyja žurnalisty, jakija pišuć, što ŭ žniŭni 1991 h. niezaležnaść zvaliłasia na nas ź nieba, śviadoma albo nieśviadoma pamylajucca. Asabliva vysokija adsotki prychilnikaŭ niezaležnaści byli ŭ Miensku, Horadni i inšych bujnych haradach Biełarusi.

Płošča Niezaležnaści

Paśla pieršaha “pieramožnaha” referendumu žyćcio, jak, darečy, i paśla nastupnych, adrazu značna pahoršyłasia. I ŭpieršyniu ŭ XX st. u Miensku na vulicy i płoščy masava vyjšli rabočyja, adnym macham razburyŭšy mit ab “talerantnaj” spakojnaj Biełarusi.

Mnie daviałosia prajści šlach u adnoj z takich rabočych kalonaŭ, jakaja rušyła da Domu Ŭradu ad bramy Rovaravaha zavodu. Niekalki tysiačaŭ čałaviek išli moŭčki, vielmi kulturna, biaz łajanki, nikoha nie čapajučy ŭ darozie. Siarod tych, chto kročyŭ u centar, nie było nivodnaha pjanoha. Darečy, za tydzień rabočych strajkaŭ nichto nie parušaŭ hramadzkaha paradku, navat śmiećcia paśla strajkoŭcaŭ nie zastavałasia. Važna adznačyć, što kalony rabočych vychodzili na siońniašniuju płošču Niezaležnaści pad vialikimi bieł-čyrvona-biełymi ściahami.

Mienavita tady i paŭstali ŭ Biełarusi niezaležnyja prafsajuzy, jakija, niahledziačy na šmathadovy ŭcisk, zachavalisia i siońnia.

Pieramožny žnivień
i stvaralny vierasień

U žniŭni 1991 h. ja byŭ u Miensku, rabiŭ u svajoj kvatery ramont. Jakraz u noč z 18 na 19 žniŭnia my kleili z žonkaju špalery ŭ zali, lehli spać pozna i a 6-j ranicy pračnulisia ad telefonnaha zvanka. Daviedalisia, što ŭ Maskvie zakałot, uładu zachapili vorahi Harbačova i buduć tatalnyja aryšty pa ŭsioj krainie. Krychu paźniej uklučyli televizar i pabačyli tam słavuty balet. Ja sabraŭsia i pajechaŭ u Viarchoŭny Saviet, kab vyśvietlić sytuacyju. U pamiaškańni apazycyi sabrałasia nas bolej za 10 čałaviek, ale Paźniaka nie było, i chadzili čutki, što jon aryštavany. My adrazu pačali dziejničać. Častka pajšła da Dziemiancieja, častka stała pisać adozvu da narodu, a ja pajšoŭ da Šuškieviča, kab daviedacca, što jon sabie dumaje.

Stanisłaŭ Šuškievič adrazu dałučyŭsia da apazycyi, padpisaŭ našuju adozvu i staŭ zvanić pa specsuviazi ŭ roznyja respubliki. U majoj prysutnaści jon datelefanavaŭsia da Akajeva ŭ Kirhiziju, i toj zapeŭniŭ Šuškieviča ŭ svajoj addanaści Harbačovu. Dzieści a 13-j u Viarchoŭny Saviet źjaviŭsia Zianon Paźniak, jaki prynios svoj varyjant adozvy da narodu, ale, ubačyŭšy naš prajekt, padtrymaŭ jaho. My źviazalisia sa štabam Jelcyna ŭ Maskvie i ŭvieś čas atrymlivali adtul aperatyŭnuju infarmacyju ab sytuacyi tam. Uviečary 19 žniŭnia kala Domu ŭradu na płoščy adbyŭsia pieršy mitynh u padtrymku našaj niezaležnaści. Ubačyŭšy śmiełaść i aktyŭnaść apazycyi, mienskaja namenklatura, jakaja spačuvała HKČP, spałochałasia i vyrašyła pačakać finału padziejaŭ u Maskvie. Praz dva dni putč pravaliŭsia.

25 žniŭnia Viarchoŭny Saviet abvieściŭ niezaležnaść Biełarusi, i deputaty Łukašenka, Kavalonak i Drabyšeŭskaja ŭnieśli ŭ zalu pasiadžeńniaŭ bieł-čyrvona-bieły ściah, jaki zaniaŭ miesca pobač sa starym ściaham BSSR.

Uviečary, siedziačy ŭ bufecie za čarkaj kańjaku sa spadarom Kavalonkam, ja piŭ za niezaležnaść Baćkaŭščyny i nia moh pavieryć, što mara našych prodkaŭ narešcie ździejśniłasia.

U pačatku vieraśnia vialikaja hrupa deputataŭ ad apazycyi atrymała zaprašeńnie ŭ Maskvu dla ŭdziełu ŭ apošnim źjeździe deputataŭ SSSR. Hałoŭnym dasiahnieńniem hetaha źjezdu było nadańnie poŭnaj niezaležnaści krainam Prybałtyki i pieratvareńnie SSSR z žorstkaj federacyi ŭ kanfederacyju: była pryniataja pastanova, jakaja rabiła luby respublikanski zakon vyšejšym za sajuzny. Apošni vykonvaŭsia tady, kali nie piarečyŭ respublikanskamu.

Paźniak skazaŭ tady praročyja słovy: “Voś i padyšli apošnija miesiacy savieckaj imperyi. Što pabudavana na kryvi, doŭha tryvać nia zmoža”.

U vieraśni Viarchoŭny Saviet dźviuma tracinami hałasoŭ padtrymlivaje zakony pra nazvu našaj dziaržavy, hierb i ściah. Heta byli zornyja časy niešmatlikaj apazycyi BNF (10%), jakaja prymušała kamunistyčnuju bolšaść prymać histaryčnyja pastanovy – ab spynieńni dziejnaści KPB, ab admienie balšavickaha śviata 7 listapada i h.d.

Vyznačalny śniežań

U kastryčniku Ŭkraina na referendumie prahałasavała za poŭnuju niezaležnaść. SSSR staŭ razvalvacca na vačach usiaho śvietu, bo jaho asnoŭny stryžań – KPSS – byŭ źniščany jašče ŭ žniŭni. Harbačoŭ znoŭ uźniaŭ pytańnie ab novaj sajuznaj damovie, ale jaho ŭžo nichto nia słuchaŭ. 8 śniežnia 1991 h. u Viskulach, niedaloka ad Bieraścia, dzie ŭ 1918 h. Trocki pavodle zahadu Lenina balšyniu Biełarusi padaravaŭ niemcam, cicha, biaz strełaŭ i demanstracyjaŭ, skanała savieckaja dziaržava.

A 30 śniežnia 1991 h. u Ałma-Acie była pastaŭlenaja apošniaja kropka ŭ kryvavaj savieckaj historyi. Upieršyniu za 200 hadoŭ Biełaruś pieratvarałasia z abjektu ŭ subjekt eŭrapiejskaj historyi i voś užo dziesiać hadoŭ paznačajecca na mapie śvietu asobnym koleram.

10 lipienia 1994 hodu ŭ druhim tury prezydenckich vybaraŭ vidavočna pieramahaje Alaksandar Łukašenka. Śpiakotny soniečny dzień. Leta vielmi haračaje. Niadziela. Iznoŭ niadziela. Jak i 17 vieraśnia 1939 hodu, kali savieckaje vojska pierachodzić polskuju miažu, kab złučyć biełarusaŭ u adnoj dziaržavie, jak 22 červienia 1941 hodu, jak 30 kastryčnika 1988 hodu, kali na Dziady tysiačy mienčukoŭ upieršyniu sutykajucca z vajskovaj mašynaj imperyi, jak 25 žniŭnia 1991 hodu, kali Biełaruś abviaščaje niezaležnaść, jak 8 śniežnia 1991 hodu, kali ŭ Biełavieskaj puščy źnikaje SSSR, jak 24 sakavika 1996 hodu, kali vybuchaje pieršaja “mienskaja viasna” baraćby za niezaležnaść. U tuju niadzielu 24 sakavika, darečy, nie nazvanuju ŭ liku “padziejaŭ stahodździa”, dziasiatki tysiačaŭ ludziej vyjšli ŭ Miensku na praspekt Skaryny śviatkavać Dzień Voli. Zdavałasia, što ludzki patok prosta siońnia źmiacie dyktaturu, sarvie padpisańnie haniebnaje damovy ŭ Maskvie. Da budynku teleradyjokampanii, zdavałasia, rukoj padać. Niadzieli, niadzieli, niadzieli...

Šeść dzion u tydzień biełarusy ščyrujuć na dziadźku, na hroš, na kavałak chleba. A ŭ dzień siomy, kali pany adpačyvajuć, historyja ździajśniaje najvažniejšyja dla biełarusaŭ padziei, a sami biełarusy vychodziać šukać svabody.