BIBLIJATEKA

 BIBLIJATEKA

Siarhiej Chareŭski

Dziejnaść Tyzenhaŭza

Skažu ščyra: Antoni Tyzenhaŭz — adzin z samych lubimych maich persanažaŭ biełaruskaje historyi. Na toje ŭ mianie jość šerah pryčynaŭ. Naprykład, jaho nia lubiać polskija j rasiejskija historyki. Užo hetaja akaličnaść pravakuje cikavaść. Reč u tym, što padskarbi vialiki litoŭski, skarystaŭšy davier apošniaha karala Rečy Paspalitaje, zdoleŭ skancentravać u svaich rukach vializnuju ŭładu i litaralna pieramianić uvieś kraj ad Dźviny da Niomana. Za ličanyja hady paŭstali novyja vioski, miastečki, dziasiatki manufakturaŭ, młynoŭ. Byli prakapanyja sotni kilametraŭ novych sudnachodnych kanałaŭ. U Biełaruś zaśpiašalisia majstry z usich kutkoŭ Eŭropy. Mienavita Tyzenhaŭz, razumiejučy značnaść pramysłovaści ŭ ahrarnaj krainie, stvaryŭ tut mahutnuju, jak na tyja časy, tekstylnuju vytvorčaść. Zavurkatali varštaty na zbrojnych, meblevych, šornickich, dyvanovych manufakturach. Za 14 hadoŭ Antoni Tyzenhaŭz zdoleŭ adkryć 24 dziaržaŭnyja fabryki j pabudavać dva pramysłovyja pasieliščy – Haradnicu j Łasosnu! Upieršyniu ŭ našaj historyi byli ŭžytyja metady kompleksnaha prajektavańnia j budaŭnictva, skarystanyja typovyja prajekty j unifikavanyja materyjały. A tempy! Naprykład, mikrarajon Haradnica z 85 damoŭ, raźličanych na pražyvańnie 1500 čałaviek, byŭ pastaŭleny za 15 hadoŭ! I toje samaje ŭ Pastavach, Dziatłavie, Varnianach, dy bahata jašče dzie ŭ Biełarusi...

Tyzenhaŭz zavioŭ škoły, teatry, kapeły, drukarni, bataničnyja sady... Darečy, pra drukarni. Mienavita jon pieratvaryŭ Haradzienskuju drukarniu, uziaŭšy jaje ŭ arendu, u sapraŭdnaje vydaviectva ŭ sučasnym sensie. Tut rychtavalisia, redahavalisia j vychodzili knihi. Mała taho, u hetym vydaviectvie vyjšli pieršyja peryjodyki ŭ Biełarusi — «Hazeta Haradzienskaja» j «Kurjer Litoŭski». Narešcie jahonyja inicyjatyvy padchapili j najbolš dalnabačnyja mahnaty, stvarajučy fabryki, adkryvajučy vučelni j zaprašajučy majstroŭ z Eŭropy.

Dziejnaść adnaho čałavieka, apošniaha rycara Vialikaha Kniastva, pierakreślivaje mit pra «śmiarotnuju chvarobu» našaje dziaržavy pierad rasiejskaj akupacyjaj.

Niaździejśnienaja revalucyja

Vosstanije i vojna 1794 hoda v litovskoj provincii (pavodle rasiejskich archivaŭ). – Maskva: “Knižnyj dom Čiero”, 2000.—176 s., ISBNS-88711-142-9.

Takoha jašče nie było. Dyj nie mahło być. Paŭstańnie pad kiraŭnictvam Kaściuški zaŭsiody mulała lajalnym da “starejšaha brata” historykam. Až da taho, što ŭ piacitomnaj “akademičnaj” historyi BSSR pra toje paŭstańnie navat nie było zhadana. Zaduža jaskravaja padzieja, jakaja vystaŭlała imperskuju Rasieju ŭ niepryhladnym abliččy. Ab zbornikach dakumentaŭ pra paŭstańnie nia možna było j dumać. A ciapier majem. Dziakujučy vysiłkam niastomnaha daślednika Jaŭhiena Aniščanki, jaki bahata času pravioŭ u maskoŭskich archivach. Za ŭłasnyja hrošy, miž inšym.

Paŭstańnie Kaściuški vyznačali pa-roznamu. Składalnik vyrašyŭ u zahałovak zborniku vynieści prosta słova “paŭstańnie”, ale j dadaŭ “vajna” – nie ŭ supraćvahu paŭstańniu, a jak aznačeńnie intervencyi Rasiei ŭ Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Apošniaje abaznačanaje jak Litoŭskaja pravincyja. Vielmi redki termin u našaj histaryjahrafii, vidać, z-za jaho “pravincyjnaha”, prynižalnaha charaktaru. Vialikaje Kniastva časta ŭ XVII–XVIII st. nazyvali Litoŭskaj pravincyjaj, ale to było zbolšaha ŭ sojmavych, jurydyčnych aktach (Reč Paspalituju pry peŭnych pracedurach padzialali na try pravincyi: Vialikapolskuju, Małapolskuju i Litoŭskuju). Rasiejski bok pryniaŭ taki termin, ale ŭžyvać jaho ciapier – biantežyć niepadrychtavanaha čytača.

Jak maje być, dakumentam papiaredničaje pradmova. Składalnik z ułaścivaj jamu ścipłaściu nia zhadvaje ani pra jakija ciažkaści sa zdabyvańniem dakumentaŭ u maskoŭskich archivach. Na žal, i astatniaja “kalaarchiŭnaja” infarmacyja vielmi niapoŭnaja. Tak, nie skazana, pavodle jakich moŭnych i archieahrafičnych pryncypaŭ drukujucca teksty. Nie adznačana, pavodle jakoha stylu, staroha abo novaha, datavanyja dakumenty (a pry bolš uvažlivym vyvučeńni vyjaŭlajecca, što i tak, i hetak). Zasmučaje pakazalnik imionaŭ – z advolnym napisańniem proźviščaŭ (pavodle rasiejskaj kancylarščyny) i nia mienš advolnym ich raźmiaščeńniem, ź niepaznačanymi staronkami.

Usio heta čaściakom sustrakajecca ŭ pracach Ja.Aniščanki. Bačna, što daślednik apantany navukovymi rosšukami, zdabyčaj novaha materyjału, a na kančatkovaje ŭparadkavańnie nie zaŭsiody staje času. Zatoje składalnik paličyŭ patrebnym dać suvoruju acenku svaim kaleham. Hałoŭny niedachop ich pracaŭ Ja.Aniščanka bačyć u ramantyźmie, ich “iubilejnym” charaktary, ihnaravańni dakumentaŭ, jakija siońnia zrabilisia ahulnaviadomymi. Hučać vyrazy: “vidavočnyja insynuacyi”, “plon kańjunkturnaj fantazii”, “palityčnaja anhažavanaść” i h.d. Pry ŭsich padstavach vyhladaje heta nia vielmi karektna.

Zbornik dapamahaje pa-novamu zirnuć na mnohija padziei hieraičnaha 1794 h. Šmat źviestak pra vajennyja padziei, navat drobnyja sutyčki. Akty i adozvy paŭstanckich uładaŭ raspaviadajuć, miž inšym, pra idejnaje zabieśpiačeńnie paŭstańnia. Ich charaktar prymušaje pryhadać pablakłaje słova “revalucyja”. Tak aznačali padziei 1794 h. sučaśniki padziejaŭ, ale słova nie zamacavałasia ŭ histaryčnaj navucy. Peŭna tamu, što suprać “revalucyi” dziejničali pieramožnyja rasiejskija vojski. Moža, treba padziei 1794 h. aznačyć mienavita tryma słovami: “paŭstańnie”, “vajna”, “revalucyja”? Paśla, u čas śledztva, carskija słužki na pałonnych lićvinoŭ pačali zavodzić spravy mienavita jak na rečaisnych i patencyjnych revalucyjaneraŭ (raŭnujučy ich z francuzami-jakabincami). Z materjałaŭ zborniku bačna, što pałonnyja trymalisia mužna i ŭmieła, siabroŭ nie vydavali i adchilali ŭsie abvinavačańni ŭ revalucyjnaści.

A ci była sapraŭdnaja revalucyjnaść? Prynamsi Kaściuškaŭ Pałaniecki ŭniversał pra skasavańnie pryhonu raspaŭsiudžvaŭsia ŭ Biełarusi i Litvie paŭstanckimi ŭładami jak aficyjny zahad (hł. dakument №63). Uvohule sialanam abiacali mnoha, navat šlachieckija pryvilei. Asobnyja šlachcicy razdavali majomaść. Ja.Aniščanka nia ličyć usio heta vartymi realnaha značeńnia faktami i razhladaje chutčej jak pamknieńni, jakija nie ŭvasobilisia ŭ značnyja publičnyja dziejańni (“akramia demanstracyjnaha pieraapranańnia znaci ŭ evanhielskija łachmany”). Apošniaje sapraŭdy mieła miesca. Jak danosili rasiejcam kleckija žydy-kupcy, u Vilni “palaki ŭsie ahułam ordenaŭ nia nosiać, usie apranutyja ŭ biełaje zrebje z torbami na baku”). Kalarytna, peŭna, vyhladali mahnaty ŭ sialanskim stroi. Zrešty, dla ŭsich revalucyjaŭ charakternaja karnavalizacyja. Adnak heta anturaž, a nia sutnaść padziejaŭ. A voś masavy ŭdzieł sialanaŭ u paŭstańni, pra jaki śviedčyć ci nia kožnaja staronka zborniku, nia moh być vyklikany adnymi tolki prapahandysckimi vysiłkami paŭstanckich uładaŭ. Za hetym stajali materyjalnyja faktary.

Uražańniaŭ ad knihi bahata: prykra za rezkaść tonu i nieachajnaść abychodžańnia z dakumentami, ale samaachviarnaja praca składalnika prosta zachaplaje. Zbornik, darečy, zajaŭleny jak papiarednik jašče adnaho, bolš poŭnaha. Toj taksama budzie plonam pracy adnaho čałavieka.

Valery Paźniakoŭ

Paliklinika!

U mienskich kniharniach źjaviŭsia 11-y tom “Biełaruskaje encyklapedyi” (Muhir—Paliklinika).

Što ŭražvaje najbolš, dyk heta adsutnaść zhadki pra “Našu Nivu”. Viadoma, pra hazetu 1906—1915 h. artykuł jość, a voś pra sučasnaje vydańnie z hetaj nazvaj – ani słova! Chacia, naprykład, pra “Naša Słova”, što “vychodzić u Lidzie na bieł. movie jak pryvatnaja štotydniovaja hazeta dla dziaciej starejšaha vieku”, u tomie pišacca.

Hazetaŭ “Naviny” dy “Naša Svaboda” dla encyklapedystaŭ nie isnuje j nie isnavała. Dziŭna, što znajšłosia miesca dla “Narodnaj Voli” dy haradzienskaje “Pahoni”. Pra adnajmienny z apošniaju hierb pry kancy artykułu napisali: “U 1990 Litva adnaviła hierb “P.” jak dziaržaŭny pad nazvaj “Vicis”. U čas 2-j suśv. vajny byli sproby bieł. kalabarantaŭ lehitymizavać jaho. Z 19.9.1991 da 7.6.1995 “P.” była dziarž. hierbam Respubliki Biełarusi”.

Voś jak zakančvajecca artykuł pra Zianona Paźniaka: “Dep. Viarchoŭnaha Savietu Respubliki Biełarusi ŭ 1990-95. Z 1996 u emihracyi, z kastr. 1999 lider Kanservatyŭna-Chryścijanskaj Partyi”.

Artykuł pra vulicu Niamihu jość, a pra trahičnuju stancyju metro – niama. Čytač encyklapedyi nie daviedajecca, što Notynhiem – horad-pabracim Miensku, a Noŭharad ciapier aficyjna nazyvajecca Vialikim Noŭharadam.

Adnak asobny dziakuj treba skazać za “Nacyjanał-fašyzm”: “Ahulnymi kryterami N.-f. słužać: aficyjna ŭstanoŭleny in-t “pravadyra nacyi i dziaržavy” (fiurera), jaki kancentruje ŭ svaich rukach hał. ryčahi zakanad., vykanaŭčaj, sud. ułady, dziejničaje ŭ intaresach vuzkaj hrupy bujnych ułaśnikaŭ pradpryjemstvaŭ i kapitałaŭ; adsutnaść form demakr. arhanizacyi i samaarhanizacyi hramadztva, a taksama jaho ŭdziełu ŭ pryniaćci palit. rašeńniaŭ; razhalinavany aparat nasilla nad hramadztvam”.

Źmicier Kalaradzki

novyja knihi, dasłanyja ŭ redakcyju

Arche – Pačatak: Medycyna. № 9 (14), 2000 h. – Miensk, 2000. – 152 s. – Nakład 1000 as. ISSN 1392-9682

Časapis staŭsia tančejšy, ale praz heta j zručniejšy na čytańnie. Zapłacić ža 975 r. (kali nabyvaćmiecie ŭ šapikach “Biełsajuzdruku”) varta chacia b za bijahrafičnuju pjesu Lavona Jureviča pra Antona Adamoviča – čytalnik daviedajecca šmat novaha jak pra hetaha čałavieka, hetak i pra čynnaść biełaruskich adradžencaŭ u ciažkija hady apošniaje niamieckaje akupacyi. U numary dobry padbor liryki – vieršy Ludki Silnovaj, Valanciny Aksak, Andreja Chadanoviča j “Jepikhramma na zakon'čienie priełožienia Tryŝanova” Mikoły Ramanoŭskaha – pieršy vieršavany tvor XXI st., napisany pa-starabiełarusku! Nie abminiecie ŭvahaju listy Ŭładyki Vasila (Tamaščyka) da Jurki Vićbiča dy admysłovyja artykuły pra psychičnyja chvaroby biełaruskaha hramadztva j asobnych hramadzian RB u artykułach Ihara Sarokina j Vitala Košaleva. Pryjemnaha čytańnia!

Ł.Dajnieka. Mieč kniazia Viački: Raman: Dla st. šk. vieku / Mast. U.Łukašyk. – Miensk: Junactva, 2000. – 335 s.: ił. – Nakład 3000 as. ISBN 985-05-0446-3

Kaštuje 1 t.r.

A.Kamaroŭski. Penalci: Apovieści j apaviadańni: Dla st. šk. vieku. – Miensk: Uradžaj, 2000. – 262 s.: ił. – Nakład 3000 as. ISBN 985-04-0319-5

Pieršaja ŭ biełaruskaj litaratury kniha, całkam pryśviečanaja futbołu. Pradmovu da jaje napisaŭ trener futbolnaje zbornaje Biełarusi Eduard Małafiejeŭ. Aŭtar – Aleś Kamaroŭski – zaraz dyrektar vydaviectva “Junactva”. U 1982 h., kali mienskaje “Dynama” stałasia čempijonam SSSR u futbole, A.Kamaroŭski pieršy z spartovych kamentataraŭ pačaŭ na Biełaruskaj televizii vieści repartažy pa-biełarusku. Cana knihi 650 r.

Ł.Hienijuš. Haścina: Vybranaje / Układ. Z.Paźniak. – Miensk: Mastackaja litaratura, 2000. – 382 s. – (Bieł. paezija XX st.). – Nakład 3000 as. ISBN 985-02-0278-5

Kniha składzienaja ź vieršaŭ Łarysy Hienijuš, vydadzienych u BSSR. Ukłała zbornik Zinaida (a nie Zianon) Paźniak, supracoŭnica vydaviectva. Vyjście hetaje knihi ŭ seryi “Biełaruskaja paezija XX st.” trochi dzivić, bo ŭ kniharniach dahetul možna nabyć vydańnie Ł.Hienijuš z seryi “Biełaruski knihazbor”. Kaštuje 715 r.

A.Kułahin. Eklektyka. Architektura Biełarusi 2-je pał. XIX – pač. XX st. – Miensk: Uradžaj, 2000. – 304 s.: ił. – Nakład 2000 as. ISBN 985-04-0350-0

U daviedniku razhladajucca ŭsie styli j kirunki eklektyki, što adlustravalisia ŭ biełaruskaj architektury na źbiehu XIX i XX stst.: nearamanski styl, neahotyka, nearenesans, neabaroka, neaklasycyzm, nearasiejski styl, retraspekcyjna-rasiejski styl, madern. Pry kancy knihi źmieščany słoŭnik terminaŭ. U daviedniku šmat ilustracyjnaha materyjału: fatazdymkaŭ, rysunkaŭ, zamalovak pomnikaŭ architektury. U kniharniach kaštuje 1,6 t.r., u vydaviectvie – na tracinu tańniej.

Biełaruś na miažy tysiačahodździaŭ. – Miensk: Biełaruskaja encyklapedyja, 2000. – 432 s.: ił. – Nakład 3000 as. ISBN 985-11-0191-5

Kniha składajecca z artykułaŭ historykaŭ, jakija imknucca vykłaści svajo hledzišča na asnoŭnyja histaryčnyja pracesy ŭ Biełarusi ad daŭniny da siońniašniaha dnia, zvažajučy na hałoŭny kirunak palityki ciapierašniaha režymu.

N.V'łčiev. Biełaruskata moja tietradka: Pierakłady ź biełaruskaje movy N.Vyłčava / Pad red. N.Hileviča. – Miensk: Biellitfond, 2000. – 280 s. – Nakład 3000 as. ISBN 985-6576-11-3

Knihu skłali baŭharskija pierakłady tvoraŭ biełaruskich paetaŭ ad Mikoły Husoŭskaha da Ludmiły Rubleŭskaj, zroblenyja N.Vyłčavym za apošniuju čvertku vieku. Redaktar pierakładaŭ – Nił Hilevič. Cana knihi 190 r.

U.Lipski. Basanož pa zorkach: Pra viadomaha j nieviadomaha Ihara Łučanka. – Miensk: Biełaruś, 2000. – 199 s.: ił. – Nakład 2000 as. ISBN 985-01-0345-0

Staršynia Biełaruskaha dziciačaha fondu Ŭł.Lipski ŭ svajoj novaj knizie daśleduje vytoki rodu kampazytara I.Łučanka. U knizie šmat cikavych faktaŭ – prykładam, vyśviatlajecca, što I.Łučanok nievypadkova staŭsia kampazytaram: pry kancy 20-ch hadoŭ Uładzisłaŭ Hałubok “vyciahnuŭ” baćku I.Łučanka “ŭ ludzi”, uziaŭšy jaho ŭ svoj vandroŭny teatar. Cana knihi – 375 r.

Hulniovy padvorak / Układ. K.Łabčeŭskaja; Pad red. Ł.Žuk. – Miensk: TAA “Krasika-prynt”, 2001. – 128 s. – (Biełaruś śviatočnaja). – Nakład 200 as. ISBN 985-405-082-3

U knizie źmieščany šerah tvorčych raspracovak hulniovych prahram na ŭsie cykli biełaruskaha narodnaha kalendara. Kniha budzie karysnaja pedahoham u sadkoch i małodšych klasach škoły. Kaštuje 450 r.

V.Buśko. Ekonomičieskaja mysl Biełarusi v pieriod NEP (20-je hody). – Miensk: “Pravo i ekonomika”, 2000. – 280 s. – Nakład 300 as. ISBN 985-442-029-9

Razhladajecca ekanamičnaja palityka ŭradu BSSR u 20-ja hady. Pry kancy knihi – vialiki knihapis. U prodažy niama. Pahartać knihu možna na knižnaj vystavie ŭ Nacyjanalnaj biblijatecy (Adździeł biełaruskaje litaratury, 5-y pavierch).

Ł.Sapiehin. Hieabatanika: Navučalny dapamožnik / Navuk. red. V.Parfionaŭ. – Miensk: Tesej, 2000. – 192 s.: ił. – Nakład 200 as. ISBN 985-6454-92-1

Hety pieršy padručnik z hieabataniki biełaruskaju movaju, na žal, nia budzie prystupny ŭsim achvočym praź mizerny nakład – 200 asobnikaŭ. Pabačyć knihu možna na knižnaj vystavie ŭ Nacyjanalnaj biblijatecy (Adździeł biełaruskaje litaratury, 5-y pavierch).

I.Citaviec. Jość luboŭ u mianie…: Zbornik piesień. – Miensk: “Adukacyja j vychavańnie”, 1999. – 321 s.: ił. – Nakład 1000 as. ISBN 985-6029-69-4

I.Citaviec prapanuje ŭsim čytačom piajać jahonyja pieśni. Cana zbornika – 1,6 t.r.

Archiealohija Biełarusi: U 4 t. T. 3. Siaredniaviečny peryjad (ICH – CHIII stst.) / Ja.Źviaruha, T.Karobuškina, P.Łysienka, H.Štychaŭ; Navuk. red. P.Łysienka. – Miensk: Biełaruskaja navuka, 2000. – 554 s.: ił. – Nakład 1400 as. ISBN 985-08-06321-5

Pieradapošni tom “Archiealohii Biełarusi”, padrychtavany ŭ Instytucie historyi Akademii Navuk, łučyć vyniki pracy biełaruskich archieolahaŭ u daśledzinach siaredniaviečnaje daŭniny za ŭsio XX st. Kniha maje drennuju apravu: vokładku ź niezrazumiełym malunkam i słaba sšytyja mižsobku bałony i pry častym karystańni moža razvalicca. Treci tom vyrazna dysharmanuje z dvuma papiarednimi praź nieadnolkavy makiet i azdobu. Kaštuje 2,5 t.r.

Biełaruskaja encyklapedyja: U 18 t. T. 11: Muhir – Paliklinika / Red. kalehija: H.Paškoŭ dy inš. – Miensk: Biełaruskaja encyklapedyja, 2000. – 560 s.: ił. – Nakład 10000 as. ISBN 985-11-0188-5 (t. 11) ISBN 985-11-0035-8

U vydaviectvie tom kaštuje 2,5 t.r.

Viktar Muchin