Ihnat Damiejka. Dziońniki vyhnańnika
Sioleta 200-ja hadavina z dnia naradžeńnia Ihnata Damiejki — biełaruskaha Kalumba. Vykinuty z Radzimy paŭstaniec 1831-ha staŭ adnym z baćkoŭ-zasnavalnikaŭ Čyli. Jahonym imiem tam nazvanyja ŭniversytet, hornaja viaršynia i navat chimičny element. U Čyli imia Damiejki možna sustreć va ŭsich sferach žyćcia. U chutkim časie ŭ seryi “Biełaruski knihazbor” vyjdzie zachaplalnaja kniha Ihnata Damiejki “Maje padarožžy. Dziońniki vyhnańnika” ŭ pierakładzie Ździsłava Sićki. Budučy hramadzianinam Čyli, Damiejka pisaŭ svaje natatki ŭ raźliku na našaha čytača. A ŭ Biełarusi niama nidzie i vulicy imia paŭstanca dy dobraha kankistadora. “Naša Niva” prapanuje čytačam uryŭki ź dziońnikaŭ.
…Jak u našych puščach pieravažajuć chvojki i jełki, i tolki pa krajach padpuskajuć da siabie duby i asiny, tak u hetych kardyljerskich lasach panujuć vyklučna dva vidy bukaŭ — rable i raŭli (Fagus obliqua i Fagus procera), a dzie-nidzie i pryhažejšy za ich koihu (Fagus Dombei), samaje lepšaje dreva dla budaŭnictva. Ź ich pieršy, rable, — amal adzinaje dreva hetaj krainy, jakoje na zimu skidaje liście, a jahony stvoł, što zaviecca piellu, taki ž ćviordy, jak naš dub, i, zakapany ŭ ziamlu, cudoŭna zachoŭvajecca.
Staryja ahramadnyja buki vyrastajuć, hrybiejuć, chistajucca, abapirajučysia na maładych, až urešcie padajuć na ziamlu, parachniejuć i hnijuć. A vieršaliny maładych u huščary nia ŭhledziš.
U tych miescach, dzie pušča krychu praredžvajecca, zialeniacca miascovaja laščyna (avelana), cynamonavaje dreva (kanelo) i šmatlikija vidy mirtu, ź jakich najbolš vabić biełym, pachučym ćvietam vysokaje dreva luma (Myrtus luma). Dzie-nidzie ŭ pušču ŭhryzajecca dreva, kara jakoha šyroka vykarystoŭvajecca ŭ Čyli harbarami, — linhie (Persea lingue).
Na fonie hetych zialonych drevaŭ ź bliskučym liściem sumna ciamniejuć ahramadnyja buki, jakija nia vabiać ni formaj, ni koleram liścia, ni ćvietam. Ledźvie ŭvojdzieš u ich carstva ŭ hłybini lesu, darohu zastupaje huščar čaratoŭ, dva vidy jakich vyrastajuć tut, pad bukavym sklapieńniem, na bałocistaj hlebie, da ahramadnych pamieraŭ. Adzin ź ich, zhadany raniej kalihu, raście honka, jahonaja ściablina ćviordaja, taŭščynioju try-čatyry cali, liście doŭhaje. Hety čarot raście na niekalki metraŭ u vyšyniu, a svaimi formaj i koleram padobny da kitajskaha bambuka. Jaho mocnaja, toŭstaja ściablina, jak zhadvaŭ, idzie na budaŭnictva damoŭ. A jašče araŭkancy robiać z kalihu piki, jakija ciapier ich asnoŭnaja zbroja. Tak što kali adkul-niebudź dachodziać viestki pra padrychtoŭku vajny abo malonu (napadu adnych na druhich), to kažuć, što nadziavajuć vastryjo na kalihu. Pika robicca sa ściabliny kalihu daŭžynioj čatyry-piać metraŭ, a na kancy zamacoŭvajecca toŭsty žalezny zavostrany ćvik. Admierłyja, suchija ściabliny hetaha čarotu — adnyja prosta, druhija nachiliŭšysia — tyrčać siarod hustoha liścia žyvych kalihu tak husta, što nie prajści. I treba šmat pracy, kab ačyścić ad ich ściežku.
Jašče horšy dla padarožnaha ŭ hetych lasach druhi vid čarotu, što nazyvajecca kila (Chusquea valdiviensis), hnutkaja, tonkaja, z mnostvam halinak, niby absypanych liściem, usia pakručanaja — vysačeznaja trava, što pa drevach, pa razłožystym bukavym holli pniecca na vyšyniu da 30—40 stopaŭ. Kila raście chutka i niby dziela abarony hetych pieršabytnych lasoŭ ad čałavieka, zastupaje jamu darohu, a vycierablenaje miesca praz paru miesiacaŭ znoŭ zarastaje. Kila zapaŭniaje saboju tuju prastoru, jakuju zaniała da taho, i ŭtvaraje amal nieprachodny huščar, što i darohi nie vidać, i kroku nia stupiš.
Hetaja zialonaja masa splecienaha čarotu vyšynioju 20—30 metraŭ zapaŭniaje ahramadnyja prastory. U niekatorych miescach bałocisty hrunt, mnostva lijanaŭ i čaracińniku robiać hety huščar nieprachodnym, padobna jak i paleskija lasnyja nietry, dzie chavajucca łasi i miadźviedzi. Tut ža ani śledu źviaroŭ, les pusty.
…Była vośmaja hadzina, kali my vyjšli ź lasoŭ. Pierada mnoj była dalina niekalki milaŭ ušyrki, pa jakoj płyvie raka Kaŭcin, nazvanaja hišpancami Imperyjalem, krychu mienšaja za naš Nioman kala Koŭna. Raŭnina hetaja zialonaja, nizkaja, adkrytaja, padobnaja na našyja sienažaci pa-nad Ščaraj abo Niomanam. Jana pavoli spadaje da mora, jakoje, jak vokam kinuć, ciahniecca na zachad, a na dalahladzie z uschodniaha boku vidniejecca łancuh vyšejšych, parosłych ciomnymi lasami Kardyljeraŭ, što ciahnucca z poŭnačy na poŭdzień. Abapał daliny, z paŭnočnaha i paŭdniovaha boku, vidny na ŭzvyššach chaty indziejcaŭ — daloka adna ad adnoj, bo i tut, jak i va ŭsioj Araŭkanii, nia lubiać stvarać miastečki abo vioski: ličać heta strataj svabody. Kala kožnaj chaty vidny dzikija jabłyni dy paletki kukuruzy, bobu i bulby; roŭnyja, jak šnur, barozny apošniaj nastolki dobra dahledžanyja, što i ŭ samaj cyvilizavanaj Eŭropie nia ŭbačyš lepšych.
…Haspadar, pabačyŭšy, što mianie nie biare son, padyšoŭ da mianie i prysieŭ, kab mianie zabavić. Pačałasia razmova, jakaja zaciahnułasia amal da paŭnočy. Ja pytaŭsia ŭ jaho, ci šmat maje žonak. “Tolki adnu, — adkazaŭ kacyk, — tuju, jakuju bačyš”. “To ty, vidać, chryścijanin?” “Nie, — adkazaŭ jon, — i choć nam dazvalajecca mieć šmat, tolki bahatyja majuć ich bolš, čym dźviuch”. “Čamu?” — zapytaŭ ja. “Bo nam žonki daražej abchodziacca, čym vam; musiš dać baćku i kožnamu ź blizkich kreŭnych pa vosiem, a časam i pa dvanaccać prendas (padarunkaŭ), a kožnaja prenda — heta voł abo koń, para astrohaŭ, cuhli abo abroć z srebranymi klamrami”. “I na tym nie kaniec, — spachapiŭšysia, burknuŭ kacyk, — pasłuchaj, što za niespraviadlivaść: treba płacić nia tolki kali indziejec ženicca, ale płacić stolki ž, kali žonka pamre. Prychodziać brat, baćka, i kožnamu treba dać niejki padarunak za niabožčycu, a pakul ich nie zadoryš, nie dazvolać pachavać pamierłuju. Kali ž zdarycca, što muž skalečyć, dyk i piatnaccać prendas nie supakojać — tak abiaruć čałavieka, što nia skora adžyvie. I ci ž to zaŭsiody praŭda, što pamiraje praz akalečańnie, — kazaŭ dalej kacyk, — pamre ad staraści, a pryčepiacca — i treba płacić za babu baćku, bratu i časam nieviadoma jakomu kreŭnamu”.
Žančyna tym časam nie pierastavała rupicca. Jana biehła da dziciaci, kali toje płakała, viartałasia papraŭlać ahoń, jak pačynaŭ pryhasać, i kožnaha razu, kali była patreba, vysoŭvalisia z-pad čamalu pryhožyja, paŭnavatyja ruki, abvityja błakitnymi pacierkami ŭ vyhladzie branzaletaŭ. Jana znoŭ staranna zakryvała ich čamalem — až pa šyju. Na jaje smuhlavym tvary i ŭ čornych vačach pavabna i čaroŭna adbivaŭsia blask vohnišča — jak tolki z-pad vałasoŭ raspuščanaj kasy choć na momant adkryvałasia jaje abličča.
Matea zasnuŭ, kacyk-haspadar pajšoŭ da svajho łožka, raściahnuŭsia na im, až zarypieli doški. Maładzica stała kala łožka, pakłaŭšy levuju ruku na muža, i stajała, apuściŭšy hałavu, nia ruchajučysia.
Blisnuŭ apošni pramieńčyk vohnišča, i hetaja dobraja žančyna, jakaja dasiul stajała nieparušna, jak statuja, zaŭvažyŭšy niaśmiełym pozirkam z-pad apuščanych na tvar vałasoŭ, što ŭsia hramada haściej zasnuła, chucieńka padbiehła da vohnišča, zahrabła žar popiełam i viarnułasia da muža.
Kamientary