Eŭrapiejskija biurakraty pryniali rašeńnie, jakoje całkam adpaviadaje palitycy aficyjnaha Miensku i razychodzicca z eŭrapiejskimi kaštoŭnaściami. Tamu ja liču jaho haniebnym.
Maje apanenty pavinny pradstavić alternatyŭny nacyjanalny prajekt. Zamiest hetaha my nazirajem avanturnyja prajekty-«adnadzionki». Vital Silicki adkazvaje Alaksandru Fiadutu, Ryhoru Miniankovu, Alaksandru Adamiancu ŭ spravie movy «Niamieckaj chvali».
Kali ja vyrašyŭ raspaŭsiudzić zajavu z nahody rašeńnia Eŭrakamisii pra viaščańnie «Niamieckaj chvali» vyklučna na rasiejskaj movie, to ŭjaŭlaŭ, jakuju heta moža vyklikać reakcyju ŭ Biełarusi, asabliva z boku… tych, chto, ułasna, i prareahavaŭ. Usio ž navažyŭsia pajści na taki krok. Bo lubaja vodpaviedź — heta nahoda dla dyskusii. Pryznajusia, adnak: nie čakaŭ, što dyskusija pojdzie ŭ styli sapsavanaha telefona.
Takim čynam, niekalki cytat z adkazaŭ na sajcie «Našie mnienije».
«My ŭsio roŭna płyviom u adnoj łodcy i viasłujem u adzin bok, choć časam i sutykajemsia z anekdatyčnym nierazumieńniem sutnaści rečaŭ, jak u vypadku ź niadaŭniaj zajavaj Vitala Silickaha, jaki zaklikaje bajkatavać «biełaruskija» pieradačy «Niamieckaj chvali» tolki tamu, što jany buduć na rasiejskaj movie», — Alaksandar Fiaduta.
«Silicki nazyvaje rašeńnie Eŭraźviazu pra adkryćcio rasiejskamoŭnaha viaščańnia na «Niamieckaj chvali» «haniebnym». Jon abvinavačvaje EZ u tym, što toj faktyčna dałučyŭsia da palityki «aficyjnaha Miensku», jaki «štodnia topča prava» biełaruskich hramadzian «słuchać naviny na svajoj movie». Zachad tym samym, na dumku aŭtara, «spryjaje ŭtryvaleńniu dyktatury ŭ Biełarusi», — Alaksandar Adamianc.
Sacyjalohija talerantnaści
Mienavita tak. Ja vykazvaju pratest suprać rašeńnia Eŭrakamisii viaščać vyklučna na rasiejskaj movie — Fiaduta prypisvaje mnie imknieńnie da bajkotu «tolki tamu», što pieradačy «buduć na rasiejskaj movie». Ja piareču suprać adsutnaści biełaruskamoŭnaha viaščańnia — Adamianc abvinavačvaje mianie ŭ tym, što ja aburaŭsia rašeńniem «ab adkryćci rasiejskamoŭnaha viaščańnia». Kab rasstavić usie kropki nad «i», pracytuju ŭłasnuju zajavu: «Ja nie vystupaju za vydaleńnie rasiejskaj movy ź biełaruskaj medyjnaj prastory. Ja tolki pratestuju suprać palityki vydaleńnia movy biełaruskaj». Takim čynam, kali łaska, pakažycie, dzie ja vystupiŭ suprać rasiejskaj movy, zaklikaŭ da bajkotu «tolki tamu», što pieradačy «buduć na rasiejskaj movie», aburaŭsia rašeńniem «ab adkryćci rasiejskamoŭnaha viaščańnia»? Kali ŭ vas uźniknuć ciažkaści z pošukam, mahu pierasłać fajnaje pavieličalnaje škło.
Tut možna prosta złavić Fiadutu i Adamianca na krucialstvie, jakoje miažuje z manoj, i spynić dyskusiju. Ale niaŭžo vyšejnazvanyja pavažanyja aŭtary nasamreč nie razumiejuć roźnicy pamiž «suprać rasiejskaj movy» i «za biełaruskuju»? I kali b tolki aŭtary — atrymlivaju dniami pa elektronnaj pošcie pratest ad ułasnych siabroŭ: «Zaklikać da bajkotu pieradačy tolki tamu, što jana na rasiejskaj, u sytuacyi Biełarusi (dyj u cełym, mabyć), miakka kažučy, niepraduktyŭna!» Usio, sprava zroblena: Silicki staŭ praciŭnikam rasiejskaj movy, ni razu suprać jaje nia vystupiŭšy.
Darečy, ab prapahandzie. Dalej za ŭsich pajšoŭ kamentar Iryny Rybalčanki (nakolki razumieju, prostaj słuchački) na ŭsio toj ža «Niamieckaj chvali»: «Na žal, našy nacyjanalisty na čale z Paźniakom padarvali davier da apazycyi. Adnoj z pamyłak palityki apazycyi była (i jość) nietalerantnaść. Sam pa sabie biełaruski narod talerantny. A apazycyja ŭ svoj čas sprabavała siarod inšaha siłaj naviazać ludziam, što pražyvajuć na terytoryi Biełarusi, abaviazkovaje viedańnie i ŭžyvańnie biełaruskaj movy». Zabaŭna, u boj kinuty arhument pra «talerantnaść» biełarusaŭ, jaki, pa ironii, u svoj čas bliskuča raźnios uščent vielmi pavažany mnoju moj były vykładčyk Aleh Manajeŭ. Talerantnaść, jak zaŭsiody, padajecca adnaboka, nie pašyrajučysia na biełaruskuju movu, a zvodziačysia vyklučna da prymańnia jaje źniščeńnia. I znoŭ-taki, suprać rasiejskaj movy jak nichto nie vystupaŭ, tak i nie vystupaje — ale vam usio roŭna ŭ nahruzku Paźniaka daduć. I jašče: BNF nibyta «naviazvaŭ» «abaviazkovaje viedańnie» biełaruskaj movy. Dy ŭ škole jaje vykładajuć, urešcie! Chočacie krytykavać za biełaruskuju movu — krytykujcie, ale našto ŭvieś čas zvodzić krytyku da prapahandy ŭ styli Muraŭjova-viešalnika i Traščanka?
U duchu prapahandy
Apraŭdvacca vašamu pakornamu słuhu niama ŭ čym. Maje artykuły ŭ rasiejskamoŭnych vydańniach, takich, jak «Biełorusskije novosti», ja dumaju, šmat chto čytaŭ. I, mabyć, ni Fiaduta, ni astatnija nie pryhadajuć, kab ja kali-niebudź stanaviŭsia ŭ pozu i prymušaŭ kaho-niebudź razmaŭlać sa mnoj pa-biełarusku, kali moj surazmoŭnik rasiejskamoŭny. Hetak ža jak i nie źbirajusia ja abvinavačvać kaho-niebudź z svaich krytykaŭ u varožym staŭleńni da biełaruskaj movy. Što nas padzialaje, dyk heta staŭleńnie da jaje źniščeńnia. Uspłyvaje kudy bolš surjoznaja prablema, źviazanaja z stanam, perspektyvami vyžyvańnia i rolaj biełaruskaj movy ŭ dalejšym palityčnym raźvićci krainy, uklučajučy perspektyvy jaje demakratyzacyi. Pasprabuju pahavaryć pra hetyja rečy.
Pačniom z stanu. U pryncypie, jaho lepš za ŭsio charaktaryzuje toj napramak dyskusii, jakaja razharnułasia paśla majho vystupu. Taki farmat staŭleńnia da moŭnaj prablemy na praciahu dziesiacihodździa zadała aficyjnaja prapahanda. Vystupleńnie za biełaruskuju movu ŭsprymajecca jak vystupleńnie suprać rasiejskaj movy (aficyjoz jašče dadaść: pryjduć da ŭłady i pasadziać rasiejcaŭ na čamadany). Dyk voś, nieznarok značnaja častka biełaruskaj analityčnaj i intelektualnaj supolnaści, što nazyvajecca, sieła na kručok hetaj prapahandy. Viadoma, nia ŭ tym sensie, što sajt «Našie mnienije» ci «Biełorusskaja hazieta» pačnuć klejmavać fašystam luboha, chto vystupić za biełaruskuju movu. Ale jarłyk rusafoba načepiać abaviazkova. Bolš za toje, lohika «abo—abo» pašyrajecca na ŭsio. U niezaležnych sacyjalahičnych apytańniach respandentam prapanujuć vybar pamiž «niezaležnaściu» i «ekanamičnaj biaśpiekaj», jak byccam takaja dylema sapraŭdy isnuje. U analizie moŭnych prablem vybar stavicca takim ža čynam: ci za adnu movu, ci za druhuju — ale redka za prysutnaść abiedźviuch. Ahulnaje staŭleńnie da prablemy i ŭjaŭleńnie ab joj farmujecca pry dapamozie dźviuch-troch dubovych schiemaŭ. U vyniku ŭtvarajecca niejki patalahičny strach pierad biełaruskaj movaj unutry i zvonku Biełarusi — sam naziraŭ jaho ŭ razmovach ź niekatorymi eŭrapiejskimi čynoŭnikami, tamu, ułasna kažučy, tak i začapiła.
Ci voś, naprykład: abmiarkoŭvajecca radyjostancyja «Svaboda» — i ni słova, što jaje viaščańnie ciapier ažyćciaŭlajecca tolki na adnoj ci dźviuch častotach, ni pra toje, što karatkachvalevyja pieradatčyki amal całkam vychodziać z užytku, — prablema viadoma zahadzia: biełaruskaja mova. Takim čynam, pad prykryćciom śćvier-džańnia, jakoha ja nie asprečvaju, što biez rasiejskaj movy biełaruskaj hramadzianskaj supolnaści i palityčnaj apazycyi nie abyścisia, amal kožny raz, kali zajaŭlajecca ab pravie ŭłasna biełaruskaj movy na isnavańnie, u peŭnych kołach pačynajecca histeryka. Pa nastupnych pryčynach:
1) na biełaruskaj movie amal nichto nie havoryć;
2) na biełaruskaj movie nichto (ci amal nichto) nia budzie słuchać navin, bolš taho, vykarystańnie biełaruskaj movy pieravodzić apazycyju ŭ stan «nacyjanalistaŭ» i robić jaje biezabaronnaj pierad dziaržaŭnaj prapahandaj;
3) vykarystańnie biełaruskaj movy abmiažoŭvaje «zonu pryjomu» infarmacyi i idej, jakija tranślujucca apazycyjaj i hramadzianskaj supolnaściu, rasiejskaja ž mova, naadvarot, spryjaje jaje pašyreńniu i, u vyniku, raźvićciu hramadzianskaj supolnaści;
4) narešcie, «biełaruski nacyjanalizm havoryć pa-rasiejsku», rasiejskaja mova nie źjaŭlajecca pieraškodaj dla ŭmacavańnia niezaležnaści i, jak vynik, ruchu da demakratyi.
Pa-mojmu, arhumenty pieraličany karektna. Pasprabuju spynicca na ich pa paradku.
Maralny vybar
Pytańnie movy — heta pytańnie čałaviečych i hramadzianskich pravoŭ. Mienavita heta słužyła abhruntavańniem dla atak na biełarusizacyju ŭ pačatku 1990-ch (nia budu spyniacca na pryčynach jaje niaŭdačy — zaŭvažu tolki, što za svoj ułasny analiz ja nieadnarazova «atrymaŭ pa hałavie» ad svaich biełaruskamoŭnych siabroŭ. Cytuju pavodle časopisu «Arche»: «BNF moh by pajści na peŭnyja kampramisy ŭ svajoj idealahičnaj aryjentacyi i zaanhažavać tuju častku elektaratu, jakaja zastavałasia nacyjanalna pasiŭnaj, ale prajaviła schilnaść da padtrymki «hramadzianskaj» versii nacyjanalnaj prahramy, h.zn. prymajučy palityčnuju ideju niezaležnaści, zastavałasia rasiejskamoŭnaj. …Adnak bieskampramisnaść BNF i ŭ pieršuju čarhu jaho lidera Zianona Paźniaka pryviała da taho, što ruch adšturchnuŭ ad siabie hetuju častku hramadztva i ŭrešcie pačaŭ pieratvaracca ŭ marhinalnuju palityčnuju siłu»).
Apanentami biełarusizacyi ŭ pačatku 1990-ch pryvodziłasia masa prykładaŭ, jak harmanična suisnujuć, skažam, u Finlandyi finskaja i švedzkaja movy. Praz paŭtara dziesiacihodździa, adnak, sproba vyciahnuć biełaruskuju chacia b na ŭzrovień švedzkaj u Finlandyi vyklikaje paproki ŭ nietalerantnaści. Siońnia, kali paŭstaje pytańnie pra abaronu pravoŭ biełaruskamoŭnych na karystańnie ŭłasnaj movaj, pačynajecca «najezd» z uporam na nacyjanalizm i ŭsie astatnija hrachi. Tak, abarona biełaruskaj movy moža i sapraŭdy pazbavić vas palityčnych dyvidendaŭ (što vielmi imavierna, majučy na ŭvazie i aficyjny dyskurs biełaruskich uład, i jaho pierapieŭ častkaj niezaležnaj presy). Što ž, tyja, chto išoŭ suprać bolšaści i vystupaŭ u abaronu habrejaŭ u 1930-ch u Eŭropie, ryzykavali žyćciom. Ale heta vaša prava vybaru — zastavacca z bolšaściu ci kiravacca prykładam karala Danii Krystyjana Ch, jaki paśla taho, jak fašysty zachapili jaho krainu i pačali represii suprać habrejaŭ, našyŭ na vopratku zorku Davida…
Dajcie movie svabodu
Na palityčnych ryzykach, ujaŭnych i realnych, spyniusia padrabiaźniej trochi nižej. Pakul što pradoŭžu z nahody areołu biełaruskaj movy i pytańnia pravoŭ. Takim čynam, kali my pahadžajemsia z tym, što hramadzianam Biełarusi, jakija chočuć vykarystoŭvać svaju rodnuju movu, pavinna być takoje prava zabiaśpiečana (spadziajusia, piarečańniaŭ nia budzie), to nieabchodna zhadzicca i z tym, što administracyjnaje vyciaśnieńnie biełaruskaj movy ź infarmacyjnaj prastory (znoŭ dla tych, chto nia choča słuchać, — mienavita vyciaśnieńnie biełaruskaj movy, a nie prysutnaść rasiejskaj) spryjaje hvałtoŭnaj rusifikacyi toj nievialikaj častki hramadztva, jakaja žadaje karystacca rodnaj movaj. Kab nie było ŭ hetym sumnieńniaŭ, napomniu, što ŭ svoj čas mienavita prysutnaść biełaruskaj movy ŭ saviecki i «rańniebiełaruski» čas u ŚMI spryjała zachavańniu jaje nośbitaŭ. Darujcie, ale ja nie pryhadaju narodnych buntaŭ suprać, skažam, futbolnych repartažaŭ na biełaruskaj movie ci suprać radyjostancyi «Biełaruskaja maładziožnaja». Ciapier, paśla taho jak biełaruskaja mova vykinuta ź infarmacyjnaj prastory, kampanija, vobrazna kažučy, za piatnaccać chvilin biełaruskamoŭnaha viaščańnia na «Niamieckaj chvali» ŭžo ŭjaŭlajecca niečym žachlivym.
Kali ŭžo na mianie viešajuć jarłyki praciŭnika rasiejskamoŭnaha viaščańnia, dyk čamu, moža spytać čytač, ja nakinuŭsia na «Niamieckuju chvalu», a nie na sajt «Našie mnienije», naprykład? Dy tamu, što kali b va ŭsich (nu ci amal va ŭsich) sferach sytuacyja ź biełaruskaj movaj była choć by takoj, jakaja jana na siońnia ŭ Internecie, ja b i nie chvalavaŭsia. Pavodle daśledavańniaŭ, biełaruskamoŭnaha kantentu ŭ Bajnecie navat bolš, čym ukrainskamoŭnaha va ŭkrainskim Internecie. Z adnaho boku, heta dakazvaje, što mova jašče daloka nia miortvaja. Z druhoha — što dla jaje vyžyvańnia i raźvićcia dastatkova palityčnaj, intelektualnaj i ekanamičnaj svabody, jakuju Internet daje. Aproč taho, nijakaj kampanii za biełarusizacyju asobnaha veb-sajtu vieści nia treba. Dastatkova z zaŭtrašniaha dnia vykładvać pa adnym-dva teksty na biełaruskaj movie. Darečy, voś tak, pacichu-pamału, biełaruskamoŭny kantent źjaŭlajecca i na sajcie «Trietij puť», i (navat kali ŭ vyhladzie spasyłak) na «Našiem mnienii». I narmalna — praces, jak toj kazaŭ, idzie. Internet — heta toj srodak masavaj infarmacyi, dzie moŭnaja prablema nia zvodzicca da «hulni z nulavoj sumaj» (h.zn. ci adna mova, ci druhaja). Ja, u adroźnieńnie ad svaich krytykaŭ, liču, što prablemy nulavoj sumy nie pavinna być i ŭ elektronnym viaščańni. Ale pytańni (u tym liku i moŭnyja) elektronnych ŚMI — heta pytańni palityčnyja, biurakratyčnyja, finansavyja. Inakš kažučy, rašeńnie pryniata — i jaho nia źmieniš. Voś praz heta i najechaŭ vaš pakorny słuha na eŭrapiejskich biurakrataŭ, tamu što jany pryniali mienavita palityčnaje rašeńnie, jakoje całkam adpaviadaje palitycy aficyjnaha Miensku i jakoje, z pryčyny vidavočnaha razychodžańnia z eŭrapiejskimi kaštoŭnaściami i eŭrapiejskaj praktykaj, u tym liku ŭ halinie abarony moŭ i kultur, ja liču haniebnym.
Kali jaje niama
Nakont nieprymalnaści biełaruskaj movy dla biełaruskaha hramadztva. Kali havorka idzie pra jaje dubovaje nasadžeńnie — pahadžusia. Ale voś iznoŭ — luboje vystupleńnie ŭ abaronu biełaruskaj movy interpretujecca jak aficyjnaj, tak častkova i nieaficyjnaj prapahandaj jak jaje dubovaje nasadžeńnie. Uspaminajecca pieradača «Vybar» na ANT dvuchhadovaj daŭnaści — kali jaje vioŭ Uładzimier Mackievič. Było pastaŭlena prostaje pytańnie: ci pavinien biełarus vałodać biełaruskaj movaj? Dźvie treci telehledačoŭ adkazali: tak, pavinien. Praz dva tydni Mackievič źnik z teleekranu. Kali ŭ kancy 2003 h. biełaruskaja mova amal całkam źnikła z BT, pa niedahladzie cenzaraŭ na adnoj ź pieradač «5x5» moładź pra heta tolki i havaryła. Zaŭvažcie, rasiejskamoŭnaja moładź, jakaja ŭsio-taki adčuvała patrebu ŭ biełaruskim słovie! Prykłady možna doŭžyć i dalej, ale ŭ cełym śćvierdžańnie, što taja bolšaść, jakaja razmaŭlaje pa-rasiejsku, nia budzie ŭsprymać pieradač na biełaruskaj movie, — heta nia bolš čym mit. Prablema biełaruskaj movy ŭ tym, što kali jana jość, to jana jak by nikomu nie pieraškadžaje. Kali jaje niama i sprabuješ vykazacca za jaje viartańnie — dyk adrazu padymajecca chvala hnievu…
Try miesiacy i try chviliny
Ciapier pra palityčnuju niemetazhodnaść vykarystańnia biełaruskaj movy. Pytańnie trochi pa-za temaj, tamu što medyjaviaščańnie i palityčnaja kampanija — heta dźvie roznyja rečy. Tak, dla peŭnaj častki hramadztva biełaruskaja mova — heta adrazu BNF. Dla druhoj — heta najlepšy sposab identyfikavać apazycyju, tych, chto «suprać». Raju pahutaryć z tym ža Vincukom Viačorkam, Alesiem Łahvincom, Alesiem Michalevičam i daviedacca, ci pieraškadžała im biełaruskaja mova ŭ znosinach z vybarščykami. Cytuju Alesia Michaleviča, jaki ŭ 2003 hodzie vioŭ ahitacyju ŭ sielskaj akruzie i nabraŭ 75% hałasoŭ: «Dla narodu pytańnia, jakoju movaju da jaho havorać, nie isnuje. Hetaje pytańnie prydumała sabie elita. Narodu važna, chto havoryć, što havoryć i jak havoryć. A jakoju movaju — niavažna». Voś tak, mienavita «niavažna». Znoŭ-taki, da admaŭleńnia ad rasiejskaj movy nichto nie zaklikaje.
Darečy, pra kampaniju Hančaryka, u štabie jakoj vaš pakorny słuha prabyŭ paŭhodu (kampanija była śmiechatvornaj, i spadar Fiaduta vielmi dakładna abrysavaŭ jaje ŭ svajoj bijahrafii Łukašenki). Pamiatajecie, jak praciskali jaho jak adzinaha kandytata pa masavych rekamendacyjach usich analityčnych centraŭ, jakija śćviardžali, što narod nie prahałasuje za nacyjanalista Domaša? Nu voś, vyłučyli Hančaryka adzinym. Na nastupny dzień aficyjnaje radyjo pieradaje, što ŭ BNF try hałavy — pieršaja Paźniak, druhaja Domaš, treciaja Hančaryk. Try miesiacy arhumentaŭ na karyść «pamiarkoŭnaha» kandydata akazalisia razburany tryma chvilinami prapahandy! Va ŭmovach infarmacyjnaj vajny prapahanda moža achryścić luboha choć nacyjanalistam, choć pałpotaŭcam. Takim čynam u 2004-m «fašystami» stali Frałoŭ i Skrabiec, a BNF, partyja, jakaja ŭ svoj čas pryciahnuła ŭvahu, nie pabajusia skazać, usiaho śvietu da čarnobylskaj prablemy, stała raptam vystupać za zhortvańnie prahramy dapamohi zaražanym terytoryjam. Tak što, paviercie mnie, kali spatrebicca, to ŭ nacyjanalisty zapišuć i vas (spadarynia Abramava ŭ svoj čas prysvoiła hety tytuł u adnoj ź pieradač na rasiejskim telebačańni ŭ 1999 hodzie navat vielmi rasiejskamoŭnaj AHP, siabrom jakoj, darečy, źjaŭlajecca i vaš pakorny słuha). Adzinaje procijadździe ad takoj prapahandy — heta pošuk supraćdziejańnia zababonam nakont usiaho biełaruskamoŭnaha, a nia ŭcioki ad jaho.
Strata kaściaka viadzie da bieschrybietnaści
Treciaje. Znoŭ nia budu spračacca ź vidavočnym. Tak, vykarystańnie palityčnaj apazycyjaj, hramadzianskaj supolnaściu i niezaležnymi ŚMI vyklučna biełaruskaj movy viadzie da samaabmiežavańnia i kulturnaj rezervacyi pieršych. Adnak ci słušna advarotnaje — toje, što vykarystańnie vyklučna rasiejskaj movy prosta-taki pryviadzie da roskvitu biełaruskaj demakratyi? Davajcie pryhadajem niekalki histaryčnych faktaŭ. Tak, BNF paciarpieŭ u svoj čas sakrušalnaje paražeńnie. Ale ničoha bolš mocnaha, čym BNF u svaje najlepšyja hady, na apazycyjnaj palityčnaj scenie tak i nia ŭźnikła. Tak, biełaruskamoŭnaje asiarodździe vielmi abmiežavanaje. Ale mienavita jano — i amal što tolki jano — dało šturšok raźvićciu hramadzianskaj supolnaści ŭ Biełarusi i dahetul składaje jaje kaściak. Tak, apazycyi nielha začyniacca ŭ rezervacyi. Ale, straciŭšy kaściak, jana zrabiłasia niejkaj bieschrybietnaj.
Ni dla koha nie sakret, što z apazycyjnaha asiarodździa idzie pastajanny adtok ludziej — tamu što vystupać suprać uład siońnia strašna i baluča. Zastajucca ŭ asnoŭnym staražyły, tyja, chto jašče pomnić entuzijazm i idealizm pačatku 1990-ch. U suchoj astačy majem tolki toje, što było napracavana na chvali nacyjanalnaha adradžeńnia na pačatku 1990-ch hadoŭ. Niaŭžo nie vidavočnaja karelacyja pamiž nacyjanalnaj samaśviadomaściu i palityčnaj aktyŭnaściu?
Procistajańnie aŭtarytaryzmu patrabuje bolšaha, čym mohuć dać palityčnyja technalohii i «roźničny» prodaž palityka adpaviedna hustam vybarščyka, — a mienavita peŭnaj maralnaj stojkaści, jakuju nadaje ŭ tym liku, i ja b skazaŭ, u pieršuju čarhu, nacyjanalnaja samaśviadomaść. Mienavita heta adroźnivaje prostaha vybarščyka, hatovaha hałasavać za apazycyju, ad hramadzianina, hatovaha vychodzić na vulicu, tydniami siadzieć u sumiotach, damahajučysia admieny sfalsyfikavanych vybaraŭ, iści pad milicejskija dubinki, ryzykavać svabodaj, zdaroŭjem i navat bolšym.
Nu a jak ža, spytajecie vy, z «rasiejskamoŭnym biełaruskim nacyjanalizmam»? Skažu prosta — u tym, što takaja źjava prysutničaje (hramadzianie Biełarusi, što razmaŭlajuć pa-rasiejsku, ale vystupajuć za niezaležnaść) — naš, uličvajučy siońniašniuju sytuacyju, paratunak. Ja całkam zhodny ź Fiadutam, što hetyja dźvie katehoryi (śviadomyja i rasiejskamoŭnyja) — sajuźniki, i nam navat nia treba zaklučać nijakich farmalnych sajuzaŭ: prosta my žyviom u adnoj krainie i pracujem razam — voś i ŭsia formuła abjadnańnia. (Darečy, padobny padzieł dastatkova ŭmoŭny: ja siabie da apošniaha času adnosiŭ da abiedźviuch katehoryj…)
Padtrymka niezaležnaści — jašče nie nacyjanalizm
Viadoma, padtrymku niezaležnaści nielha aŭtamatyčna pryraŭnoŭvać da nacyjanalizmu (padobnuju pamyłku ŭ apisańni łukašenkaŭskaha «nacyjanalizmu» ŭ svoj čas dapuskali i spadar Bułhakaŭ, i pan Fiaduta, dyj ja sam paru razoŭ, zapisvajučy ŭ «nacyjanalisty» Łukašenku), a ŭžo tym bolš da demakratyčnaj nacyjanalnaj samaśviadomaści (heta, darečy, tema dla asobnaj dyskusii — ci zdolna siońniašniaja padtrymka idei niezaležnaści skłaści padmurak zachavańnia biełaruskaj dziaržavy i jaje demakratyzacyi ŭ budučyni — abiacaju kali-niebudź pra heta napisać). Ale navat z ahavorkami, i ŭ vas, i ŭ mianie šmat znajomych, jakija lubiać historyju VKŁ i hrupu «Pałac», chočuć u Eŭropu, a nie ŭ Rasieju, ale razmaŭlajuć tolki pa-rasiejsku. Dla mianie jany — takija samyja suhramadzianie, jak, skažam, Valerka Bułhakaŭ. Adnak voś pytańnie: kolki vy bačyli rasiejskamoŭnych biełaruskich nacyjanalistaŭ, skažam, u 1990 hodzie? Ja dumaju, sa mnoj zhodzicca navat krytyki: biełaruskamoŭny nacyjanalizm razbudziŭ usio-taki nacyjanalizm rasiejskamoŭny. Mienavita jon pieršy źviazaŭ ideju Biełarusi i biełaruskaj nacyjanalnaj identyčnaści z takimi paniaćciami, jak «svaboda», «demakratyja», «Eŭropa», mienavita jon pieraaryjentavaŭ naša histaryčnaje myśleńnie z Rasiei na VKŁ, mienavita jon pazbaviŭ (tych, kaho pazbaviŭ) ad kompleksaŭ nacyjanalnaj i histaryčnaj niepaŭnavartaści, jakija ŭdzioŭbvalisia ŭ našu śviadomaść ledźvie nie ź dziciačaha sadka… Chiba nia praŭda, što naša staŭleńnie da Biełarusi źmianiłasia dziakujučy takim padźvižnikam, jak Vasil Bykaŭ, Uładzimier Arłoŭ, Mikoła Jermałovič, Aleh Chamienka, Lavon Volski, narešcie, Valerka Bułhakaŭ, Andrej Chadanovič, jakija pradstavili našu krainu, našu historyju i našu kulturu ŭ absalutna inšym śviatle?
Sprava tut nia tolki ŭ pravach pieršarodztva. Pytańnie ŭ tym, ci budzie rasiejskamoŭny nacyjanalizm mieć praciah sam pa sabie? Nu źniknie biełaruskaja mova poŭnaściu — dzie vy znojdziecie, dzie vyhadujecie novych Bykavych, Arłovych, Chamienkaŭ i Chadanovičaŭ? Kali nia vyhadujecie, čym vy ich zamienicie? Ci vy dumajecie, što demakratyčnuju samaśviadomaść biełarusaŭ umacuje pseŭdakulturnaja burda, jakoj siońnia aktyŭna zakormlivajuć naša hramadztva? U hetych pytańniach — moj adkaz majmu byłomu vykładčyku rasiejskaj sacyjalohii, vielmi pavažanamu mnoj Ryhoru Miniankovu, jaki papraknuŭ mianie ŭ niehruntoŭnaści i navat niebiaśpiecy źviazki movy i demakratyi, asabliva ŭ kantekście Biełarusi. Znoŭ davodzicca papraŭlać — dziakuj bohu, nia tak, jak Fiadutu, — ja ŭviazaŭ nacyjanalnuju samaśviadomaść i demakratyju, a ŭžo potym nacyjanalnuju samaśviadomaść i movu.
Kreml skałupnie
Paŭtarusia jašče raz: pa-pieršaje, raźvićcio nacyjanalnaj samaśviadomaści (i ŭ bolš šyrokim sensie, schiem identyčnaści, jakija lehitymizujuć idei i pryncypy demakratyi) — klučavoje pytańnie demakratyi i demakratyzacyi ŭ lubym socyjumie. Nakont hetaha, darečy, isnuje najbahaciejšaja litaratura, jakuju z radaściu mahu parekamendavać. Havorka, viadoma, nie idzie vyklučna pra etničny, moŭny nacyjanalizm. Adnak biez prysutnaści biełaruskaj movy i biełaruskaha kantekstu (u katory raz paŭtaraju dla tych, chto sprabuje mianie pierakrucić: biez prysutnaści — nie biez «zasilla», «manapolii» ci što mnie tam jašče sprabujuć pryšyć) raźvićcio demakratyčnaj, eŭrapiejskaj nacyjanalnaj samaśviadomaści niemahčyma. Hetaje śćvierdžańnie dla maich krytykaŭ sama mieniej sprečnaje.
Ale ŭ takim razie jany pavinny pradstavić alternatyŭny nacyjanalny prajekt. Zamiest hetaha my, jak praviła, nazirajem usio bolš sumnieŭnyja palityčnyja prajekty-«adnadzionki», što aktyŭna sparadžajucca dastatkova avanturnymi asobami. Dy jašče zapeŭnivańniami ŭ tym, što Kreml voś-voś skałupnie Łukašenku, jakija ŭžo možna pryznać klasykaj biełaruskaha palityčnaha humaru.
U cełym i nie adkaz vyjšaŭ, a zaprašeńnie da dyskusii. Kali jana praciahniecca, budzie navat zdorava. U kožnaha moža być svaja dumka, i čym bolš ich budzie vykazana, tym lepš — tolki davajcie dla pačatku navučymsia choć by nie prypisvać adzin adnamu taho, čaho nie było skazana.
Padzahałoŭki i skaroty Redakcyi.
∎
VITAL SILICKI — palitolah, doktar filazofii universytetu Rathiersa (ZŠA).
Kamientary