Čekisty ŭ Minsku: «V otdielnom kabinietie napiliś, ustroili plasku so strielboj»

Naradžeńnie i pieršyja kroki Minskaha ČK chavajucca ŭ ciani losavyznačalnych padziej kanca 1918.

Čamuści ich nie apiavajuć historyki śpiecsłužbaŭ. Choć heta taja samaja ČK, jakaja paśla stanie OHPU-NKVD i ŭ honar jakoj supracoŭniki biełaruskaha KDB dasiońnia z honaram zavuć siabie «čekistami».

Vašaj uvazie – unikalny materyjał pra pieršaha minskaha čekista Viktara Jarkina i jaho kamandu.

Napiaredadni abjaŭleńnia Savieckaj Sacyjalistyčnaj Respubliki Biełaruś u Minsk sa Smalenska pryjechali čekisty. Kiravaŭ imi Viktar Jarkin.

U rasparadžeńni jon mieŭ, možna mierkavać, rotu čyrvonaarmiejcaŭ.

Bližejšych svaich paplečnikaŭ jon zhadvaŭ pajmienna: «Sačeŭski, Krumina, Chimava i Miłaševič». Varta pieraličyć hetyja proźviščy, bo mienavita hetyja «hieroi» spryčynilisia «da arhanizacyi ČK u Minsku».

Ale hetyja imiony mała vykarystoŭvalisia dla napaŭnieńnia skabnicy čekisckaj słavy. Čamu tak? Moža tamu, što pryjezd ČK adznačyŭsia hučnaj niepryhožaj historyjaj.

Na momant zaniaćcia pasady Jarkinu (u dakumientach sustrakajucca krasamoŭnyja apiski: Čarkin, Jačkin) — amal 29 hadoŭ. Siaredni viek tahačasnych balšavickich aktyvistaŭ. Jak i bolšaść novaj namienkłatury, jakaja zapraŭlała ŭ Biełarusi, Jarkin naradziŭsia ad jaje dosyć daloka — u vioscy na Jarasłaŭščynie. Adukacyja abmiežavałasia narodnaj vučelniaj, jakuju skončyŭ u 12-hadovym vieku. Jak napisaŭ u adnoj z ankiet, «adukacyja najnižejšaja, ale maje šyroki kruhahlad».

Pa asnoŭnaj śpiecyjalnaści — ślesar, ale bolšuju častku žyćcia byŭ kucharam, stajaŭ kala plity ŭ restaranach Rybinska, paśla — u aficerskich stałoŭkach.

Jak kuchar źmianiŭ čarpak na nahan tłumačeńniaŭ pakul niama. Ale dakładna viadoma, što pry kancy 1918 Jarkin aktyŭna ŭviazaŭsia ŭ bojku za ŭładu i realny ŭpłyŭ ŭ Minsku.

Kali dakładna źjaviŭsia hety «hieroj» u Minsku nieviadoma. Błytanina z datami pryjezdu nievypadkavaja: Jarkinu niepryjemna było ŭspaminać pieršyja dni ŭ Minsku.

U Biełaruś jon pryjechaŭ majučy za plačyma «podźvih» źniščeńnia hniazda kontrrevalucyi ŭ Vieližy. Jon byŭ inicyjataram raspravy nad tak zvanaj arhanizacyjaj hienierała Dormana.

Sfalsifikavanaja, jak ciapier vyśvietlili navukoŭcy, «sprava Dormana» dała padstavu zahubić rasstralać aficeraŭ, nastaŭnikaŭ, carkoŭnych ijerarchaŭ – usiaho sorak čałaviek.

Paśla prynižalnych ździekaŭ byŭ zabity i jepiskap Makaryj Hnievušaŭ.

Za hetuju apieracyju Jarkina adznačyŭ sam Dziaržynski: nazvaŭ najlepšym čekistam 1918 hoda.

Takija ž rastrelnyja praktyki Jarkin i jaho kamanda pryvieźli ŭ Minsk.

Pieradkaladny Minsk skałanuŭ skandał, hałoŭnymi ŭdzielnikami jakoha byli ludzi ź viedamstva Jarkina. Supracoŭnik Kamisii,19-hadovy Miłaševič, razam ź dziažurnymi śledčymi ČK Enhielsonam, Efraimskim i Leanovičam i šarahovymi čyrvonaarmiejcami (kolkaść nieviadomaja) vypravilisia ŭ kaviarniu-restaran «Viektarharten», što na Jurjeŭskaj, byccam dla pravierki dakumientaŭ. (Vulica Jurjeŭskaja išła paralelna siońniašniamu praśpiektu Niezaležnaści za sučasnym Domam kultury prafsajuzaŭ, ad płoščy Niezaležnaści ŭniz, da Kupałaŭskaj.)

Kiravaŭ «apieracyjaj» zahadčyk Adździeła pa baraćbie z kontrrevalucyjaj, śledčy, kamandziravany z VČK. Imia jaho ŭ dakumientach nie fihuruje. Kab nie stvarać sabie prablem sa staličnym viedamstvam, minskija śledčyja z Vajennaha revalucyjnaha trybunała, kudy paśla vypadkova trapiła sprava, pavieryli, što minskija čiekisty nie viedali imia pasłanca «žaleznaha Fieliksa».

Čekisty zahulali napoŭnicu. Jak vynikaje z materyjałaŭ śledstva (cytata z pratakoła): «v otdielnom kabinietie oni vsie napiliś, ustroili plasku so strielboj». U vyniku stralaniny byŭ zabity čałaviek.

Kamiendant ČK, taksama 19-hadovy Ivan Sačeŭski byŭ nakiravany Jarkinym u tuju noč u restaran dla vyśviatleńnia abstavin zabojstva.

Cikava, što ŭ dakumientach śledstva imia vypadkovaj achviary navat nie ŭzhadvali.

Hałoŭnaja intryha kruciłasia vakoł dzvuch pytańniaŭ. Pieršaje: čamu hetaja brudnaja sprava trapiła ŭ druhija viedamstvy — ŭ Vajenreŭtrybunał i ŭ partyjnyja orhany?

I druhoje — čamu biez suda i śledstva paśla debošu ŭ dvary ČK byŭ rasstralany jaje supracoŭnik Miłaševič? I hałoŭnaje: kudy padziełasia zołata, nazapašanaje Miłaševičam za karotki čas «pracy» ŭ Minsku?

Sačeŭski, jak jon paśla tłumačyŭ śledčamu, pryjechaŭšy ŭ restaran pa zahadu Jarkina, nikoha tam užo nie zaśpieŭ: lažała tolki cieła niabožčyka. Ale

nazaŭtra ŭsie fihuranty papojki byli zatrymanyja, aproč taho pryjezdžaha supracoŭnika VČK. Asoba, jak bačna, była niedatykalnaja.

U zabojstvie byŭ abvinavačany Miłaševič.

Za try dni da skandała ŭ «Viektarhartenie», zaśviedčyŭ Sačeŭski (cytata z materyjałaŭ śledstva) «…Miłaševič padaryŭ chłopčyku, jaki prysłužvaje tavar. Jarkinu, … zavuć jaho Sieńkam, załaty piarścionak. Sieńka raskazaŭ pra heta tavar. Jarkinu. Da aryštu Miłaševiča za zabojstva ŭ rastaranie ŭ mianie, — kazaŭ Sačeŭski, — nie było času rasśledavać hetu drobnuju spravu».

Na dopycie paśla zabojstva ŭ restaranie Miłaševič namiaknuŭ, što maje jašče zołata i hatovy padzialicca. U jaho šafie znajšli kaburu ad nahana, poŭnuju załatych hadzińnikaŭ, branzaletaŭ, piarścionkaŭ i inšych damskich upryhožańniaŭ.

«Załaty zapas» maładoha čekista pieradvyznačyŭ jaho chutkaje raźvitańnie z žyćciom. Sačeŭski zaśviedčyŭ, što «usio heta adabraŭ, a jaho, Miłaševiča, vyvieŭ na dvor, pastaviŭ da ścienki i rasstralaŭ».

Paśla zabojstva svajho siabra i supracoŭnika Sačeŭski pajšoŭ na kvateru da Jarkina i painfarmaŭ načalnika, što «rasstralaŭ Miłaševiča jak vora-recydyvista. Tavaryš Jarkin adkazaŭ: «i dobra zrabiŭ».

Spraviadliva budzie zaŭvažyć, što partyjnyja orhany sprabavali abmiežavać svavolstva staršyni ČK. Skandał, vyśvietliŭ sutnaść uzajemaadnosin pamiž supracoŭnikami jak unutry ČK, tak i ź dziaržaŭnymi ŭstanovami zvonku. Śledčy Kantarovič ci to pa sumleńniu, ci pa zahadu partyjnaj arhanizacyi, adasłaŭ spravu Ivana Sačeŭskaha ŭ Vajenreŭtrybunał, skarystaŭšysia adjezdam Jarkina ŭ Maskvu.

Na dopycie Sačeŭski trymaŭsia nachabna, padkreślivajučy značnaść svajej pasady kamiendanta ČK, praz ruki jakoha «prachodziać dziasiatki i navat sotni tysiač rubloŭ». Hrošy tyja, tłumačyŭ čekist, kanfiskoŭvyvalisia pry aryštach i pieratrusach i pieradavalisia kaznačeju ČK, niejkamu Murachu. Dalej les kanfiskavanaha ŭ hetaj historyi nie prasočvajecca.

Chacia niejkaja častka, jak bačym, znajšłasia ŭ kabury šarahovaha supracoŭnika Miłaševiča.

«Ja sam pryjechaŭ u Minsk razam z tavaryšam Jarkinym», — naciskaŭ na svaju ciesnuju suviaź z mahutnym šefam ČK Sačeŭski. U adroźnieńni ad zabitaha. Bo

Miłaševiča Jarkin padabraŭ tut, u Minsku, z bandy nalotčykaŭ. Paplečniki Miłaševiča byli ŭsie rasstralanyja, a junak pa asabistym zahadzie Jarkina čamuści byŭ zaličany ŭ štat Kamisii.

Adsiul možna mierkavać, ź jakich ludziej vybiralisia kadry dla ČK.

Pamiž ČK i Vajenreŭtrybunałam razhareŭsia kanflikt.

Jarkin pa viartańni ŭ Minsk musiŭ pisać tłumačeńnie. Jaho niepiśmienny list u Centralnaje Biuro KPB — krasamoŭny dakumient ŭzroŭniu adukacyi, prafiesijnaj kampietencyi i prosta čałaviečych jakaściaŭ

pieršaha biełaruskaha «dziaržynca». Jarkin byŭ zaprošany «na kilim» da Vilhielma Knoryna, kiraŭnika Časovaha ŭradu. U pakoi sabrałasia kala 15 čałaviek, prysutničali ledź nie ŭsie hałoŭnyja kamunisty — Knoryn, Kałmanovič, Lubimaŭ.

Uščuvańni ničoha nie dali: Jarkin byŭ upeŭnieny,što kamunistam možna ŭsio, pra što i zajaviŭ na sustrečy.

U vyniku razhladu ŭ CB kampartyi Biełarusi spravu spuścili na tarmazach. CB zrabiła vysnovu, što śledčyja trybunała «paśpiašalisia z aryštam Sačeŭskaha, zabyŭšysia, što jaho ŭčynak uchvalajecca Kamisijaj», a tavaryš Jarkin «paharačyŭsia i dapuściŭ nietaktoŭnyja vyrazy (možna ŭjavić, trochpaviarchovy mat) na adras pradstaŭnikoŭ Revalucyjnaha Trybunała», kali sprabavaŭ vyzvalić Sačeŭskaha.

Spravu Sačeŭskaha viarnuli u ČK. Jarkin, nie źviartajučy ŭvahi na supraciŭ Śledčaj kamisii trybunała i achovu, vyzvaliŭ svajho padnačalenaha.

Vyšejšaja partyjnaja inśpiekcyja pry CB pastanaviła: «Unušyć tavaryšu Jarkinu, što rasstreły mohuć ažyćciaŭlacca tolki pa kalehijalnych pastanovach ČK, a nie asobnych jaje členaŭ, i patłumačyć…što ŭčynak kamiendanta źjaŭlajecca plamaj dla ČK».

Hetaja historyja pieršych krokaŭ ČK pa minskim bruku vyśviatlaje z ŭsich bakoŭ tahačasnaje žyćcio.

Možna ŭjavić atmaśfieru napružannaści i strachu, u jakoj žyli haradžanie. Dziejańni ŭłady byli daloka za miežami prava.

Jość cikavaje śviedčańnie A. Hzoŭskaha, ciapier užo padzabytaha aŭtara ramana «Alaksandr Miaśnikjanc», pryśviečanaha pieršamu balšaviku Biełarusi. Jarkin sa staronak ramana paŭstaje jak sapraŭdny kat. Paśla masavych rasstrełaŭ pa spravie hienierała Dormana jon i jaho siabry da ranicy hulali ŭ restaranach Smalenska z prastytutkami. Žonka Jarkina sustrakała muža pad ranicu i kazała jamu, što ŭsiu noč jana maliłasia za dušy zabitych im ludziej…

Sprava Sačeŭskaha vyśvieciła prablemu tak by mović jakaści ludziej, jakija ŭzyšli na na pieršyja dziaržaŭnyja pasady i litaralna zachłynulisia ŭsiodazvolenaściu.

Z restarana «Viektarharten» paciahnuŭsia kryvavy śled.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0