13 červienia — 175 hadoŭ z dnia naradžeńnia Kanstancina Vieranicyna — aŭtara paemy «Taras na Parnasie». Piša Jazep Januškievič.
13 červienia — 175 hadoŭ (1834) z dnia naradžeńnia Kanstancina Vieranicyna — aŭtara paemy «Taras na Parnasie». Piša Jazep Januškievič.
Jašče tryccać hadoŭ tamu heta padałosia b niemažlivym: adznačać jubilej aŭtara «Tarasa na Parnasie». Imia Kanstancina Vieranicyna spakvala zajmaje miesca ŭ biełaruskaj litaratury. Ad samaha taho dnia 13 listapada 1973 h., kali daśledčyk Hienadź Kisialoŭ adšukaŭ pieršyja zhadki pra jaho ŭ Histaryčnym archivie.
Jašče ŭ 1980‑ia ŭ školnych padručnikach vyhadniej było trymacca dumki pra ananimnaść tvora: nie stavała dokazaŭ na karyść jakoj‑niebudź kankretnaj asoby, choć sakret aŭtarstva lažaŭ na pavierchni.
Pieraškadžała litaratury palityka. A mienavita jasnaje ŭkazańnie na toje, što aŭtaram «Tarasa na Parnasie» byŭ Kanstancin Vieranicyn, utrymlivałasia ŭ rukapisnaj chrestamatyi biełaruskaj litaratury, jakuju ŭ druhoj pałovie XIX st. składaŭ daśledčyk Alaksandr Rypinski.
Tyja sšytki Rypinskaha ŭ 1920‑ia zachoŭvalisia ŭ prafiesara Michaiła Pijatuchoviča, jaki vykładaŭ u Biełaruskim dziaržuniviersitecie. Ich i pabačyŭ adzin z tahačasnych studentaŭ, Anton Adamovič, paźniej znany litaraturaznaŭca, patryjarch biełaruskaj emihracyi ŭ ZŠA.
Darečy, u červieni spaŭniajecca sto hadoŭ i ad jaho naradžeńnia.
Sšytki Rypinskaha zhubilisia ŭ vajennych pažarach. Ale ŭspaminy Adamoviča, ciškom pakazanyja Hienadziu Kisialovu Maksimam Łužaninam u pačatku 1970‑ch, dali šturšok da jaho rosšukaŭ.
Spačatku Kisialoŭ byŭ peŭny, što «Vieranicyn» — psieŭdanim.Tamu šukaŭ pa archivach źviestki pra ŭsich mahčymych Kanstancinaŭ. I raptam u dakumientach Horackaj ziemlarobčaj akademii za 1857—1858 hady znachodzić źviestki pra najpieršaha vydatnika Kanstancina Vieranicyna. Pastupova vobraz aŭtara «Tarasa na Parnasie» paŭstaŭ pierad nami ŭ mnohich padrabiaznaściach.
Kanstancin Vasiloŭ Vieranicyn naradziŭsia 13 (1 pa starym styli) červienia 1834 h. u vioscy Astraŭlany Viciebskaha pavietu Viciebskaj hubierni (ciapier Haradocki rajon).
Byŭ jon pa naradžeńni pryhonnym, jak i jašče adzin Taras — ukrainiec Šaŭčenka. Litaraturaznaŭcy nieadnojčy źviazvali ź im zahałovak paemy. Jašče Alaksandr Rypinski, pierapisvajučy «Tarasa na Parnasie» ŭ svaje sšytki (hetyja samarobnyja rukapisnyja chrestamatyi niepryznanaj i zabaronienaj biełaruskaj litaratury paŭstavali jak narodnyja padručniki), śćviardžaŭ: «Prypavieść hetaja napisanaja z nahody niečakanaha źjaŭleńnia ŭ ruskaj litaratury paezii prostaha małarasijskaha kazaka Tarasa Šaŭčenki ŭ jaho narodnaj havorcy. Šmat narabiŭ jon hołasu».
Tolki Šaŭčenka, atrymaŭšy adpusknuju, i nadalej zastaŭsia Šaŭčenkam. A naš paet, mieŭšy pieršapačatkovaje proźvišča Vasiljeŭ, paśla atrymańnia «volnaj» ad svajho pana Vasila Bondyrava (na dumku H.Kisialova, nie vyklučana, što naš Vieranicyn byŭ jaho pazašlubnym synam), vybraŭ sabie proźvišča Vieranicyn.
Atrymanaja ad pana‑baćki volnaja nie stała adzinkavaj uspamohaj 12‑hadovamu chłopčyku. Užo syn astraŭlanskaha ŭładalnika, «adstaŭny padpałkoŭnik Michał Bondyraŭ», 28 žniŭnia 1845 h. pisaŭ prośbu na imia inśpiektara vučelniaŭ u Viciebskaj hubiernii, kab padletka «pryniali ŭ toj kłas, u jaki pa ispycie vartym padasca «. Paśla siamihadovaj vučoby ŭ himnazii (1845—1852, a pierad tym była Haradockaja parafijalnaja škołka) praha da navuki pryviała junaka ŭ Pieciarburhskuju miedyka‑chirurhičnuju akademiju (1852—1854).
Vučoba ŭ Pieciarburhu — voś čym tłumačycca viedańnie «parnaskich» realij z žyvymi čutkami pra Bułharyna i Hreča, pra «Puškina, Lermantava z Žukoŭskim dy Hohalem», hnutki vierš «puškinskaj paetyčnaj škoły», jaki hetak zhrabna zahučaŭ u tvory.
A potym była vučoba ŭ słynnaj Hory‑Horackaj «akademii», kudy Kastuś Vieranicyn pastupiŭ ŭ 1857 h. adrazu na treci kurs, a ŭ 1859 h. u liku najlepšych studentaŭ skončyŭ «ziemlarobčy instytut» sa zvańniem ahranoma, abaraniŭšy dysiertacyju «Pra biełaruskuju haspadarku» («Znać, i bahi chaziajstva vodziać, Kali śviniej dziaržać jany.»).
«Taras na Parnasie» składaŭsia za časam pieciarburhskaha dy horackaha pobytu.Paema maje ŭ sabie rysy studenckaha «kapuśnika», anałaha siońniašnich «Kamiedzi‑kłabaŭ», tolki na nieparaŭnalna vyšejšym intelektualnym uzroŭni. Raźličanaja jana była na ludziej adukavanych, znajomych, prynamsi, sa śvietam antyčnaj mifałohii. Jak śviedčyŭ falkłaryst Jeŭdakim Ramanaŭ, sialanie ŭsprymali paemu jak «cikavuju bajku, ale nie dla našaha rozumu».
Vychodzić supiarečnaść: čamu Vieranicyn, pradukt rasijskaj adukacyjnaj sistemy, jaki pa‑rasijsku ŭvabraŭ u siabie viedy i pra tuju ž kulturu Staražytnaj Hrecyi i Rymu, piša paemu pa‑biełarusku? Kali balšynia nasielnikaŭ kraju nie zmoža jaje acanić z pryčyny niaviedańnia apisanych realij?
Spracavaŭ, vidać, faktar Šaŭčenki, žadańnie pasprabavać pa‑svojmu naśledavać jamu. I druhoje — naŭrad ci ŭ dvaccać hadoŭ Vieranicyn daŭ by rady volna vykładać dumki pa‑rasijsku, tym bolš vieršami. U XIX stahodździ rasijščyna jašče nie zdoleła ŭkaranicca ŭ movie tutejšaha ludu ad Smalenčyšyny i da Biełastoččyny, ad Homielščyny i da rodnaj Vieranicynu Haradoččyny na Viciebščynie. Navat u movie źviernutych u pravasłaŭje učarašnich unijataŭ. Navat u abaviazkovych malitvach‑pacierach, nie kažučy ab štodzionnaj havorcy. Jak śviedčać tahačasnyja zapisy etnohrafa‑falkłarysta Jana Karskaha (dziadźka akademika), kali śviatar zahadvaŭ ciahnuć «Hospadzi, pamiłuj», niekatoryja sialanie adkazvali: «My nie maskali, kab śpiavać «Hospadzi, pamiłuj!»… Ź piaci tysiač duš Łašanskaj parafii (radzima Karskich na Hrodzienščynie) chiba piać čałaviek (tysiačnaja dola!) umieła adhavaryć paciery pa‑rasijsku.
Adzin ź viadomych ciapier śpisaŭ paemy mieŭ paznaku «15 krasavika 1855 h., Haradok». Tvor, što pašyraŭsia ŭ sotniach, kali nie tysiačach śpisaŭ
(rukapis, padpisany psieŭdanimam «Navum» mieŭ u svaim archivie Dunin‑Marcinkievič) tolki praz tryccać hadoŭ trapiŭ na staronki pazaštatnaj hazietki «Minskij listok» (1889). Vieranicynu na toj čas było 55 hadoŭ. Ale ci vypadała pieciarburhskamu čynoŭniku Ministerstva šlachoŭ znosin vychvalacca aŭtarstvam? Dyj chto moh tady viedać, što tvor, napisany čatyrochstopnym jambam puškinskaj škoły, hetak cudoŭna ŭpišacca ŭ biełaruskuju paetyčnuju stychiju i stanie vizitnaj kartkaj našaj adrodžanaj paezii. Adrodžanaj na novaj biełaruskaj litaraturaj movie. I jakim tajamničym vydałasia jaje naradžeńnie, hetkim ža było i jaje isnavańnie ŭ XX stahodździ. Maju na ŭvazie paetyčnych «siastryc» «Tarasa na Parnasie» — paemy «Skaz pra Łysuju haru» (pačatak 1970‑ch) dy «Łuka Mudziščaŭ — prezident» (siaredzina 1990‑ch).
Dzie mahiła Vieranicyna ŭ Pieciarburhu, jak i data jahonaj śmierci ŭ 1904(?) — nieviadomyja. Tamu 13 červienia možna adviedać na minskaj Kalvaryi mahiłu daśledčyka Hienadzia Kisialova.
Jon pamior 14 listapada 2008 h., roŭna praz 35 hadoŭ i adzin dzień paśla taho, jak «na samaha Kuźmu‑Dziamjana» padaravaŭ Biełarusi jašče adnaho kłasika Kanstancina Vasilova Vieranicyna. A nam — mahčymaść zhadać hety jubilej.
Kamientary